1905’te Rusya’daki Potemkin Zırhlısı isyanı, 1917 Bolşevik Devrimi’ne giden süreçte önemli bir uğrak yeridir. Sovyet Devrimi’nin lideri Lenin, bu isyanla birlikte 1905 Devrimi’ni 1917 Devrimi’nin bir “provası” olarak nitelendirir.

Sovyet sinema yönetmeni Sergey Ayzenştayn, 1905 Devrimi’nin 20.nci yıldönümünde, yani 1925 yılında Potemkin Zırhlısı isyanını konu eden bir filmi çekmiştir. Film, Kadıköy Belediyesi’ne bağlı Sinematek’de gösterimde bulunuyor. 

Sergey Ayzenştayn, 1898'de Letonya'da dünyaya geldi. Marksist düşüncelerden etkilenen Ayzenştayn, 1917 Sovyet Devrimi’ne katıldı, sanatsal yeteneklerini Bolşeviklerin hizmetine sundu.

Sinema eleştirmenleri tarafından tüm zamanların en iyi filmlerinden biri olarak kabul edilen Potemkin Zırhlısı’nda hiç oyuncu yoktu, oynayanların hepsi gerçek kişilerdi.

Film, basit bir propaganda filmi olmaktan ziyade sinema sanatının özelliklerini yansıtan bir klasik niteliği taşıyor. Potemkin Zırhlısı, sinema sanatındaki devrimci niteliğine rağmen her çeşit seyircinin kolaylıkla anlayabileceği sadelikteydi. Bu sadelik ve açıklık, aradan çok uzun geçmesine ve sinemadaki teknik gelişmelere rağmen canlılığını ve tazeliğini halen de koruyor.

Potemkin isyanının önemi

Haziran 1905’te Potemkin Zırhlısı’ndaki isyan, yemeklerin bozuk olması gerekçesiyle çıkmış olmasına rağmen esas itibariyle denizci askerlerin sıkı disiplin karşısında subaylara yönelik bir ayaklanmasına dönüşmüştür. 

Potemkin zırhlısında yaşananlar, emir komuta zincirinin itaatkar askerler tarafından nasıl kırıldığının en çarpıcı örneklerinden birini göstermektedir. Açlık, uzun süren savaşlar ve insanlık dışı çalışma koşullarının yarattığı dayanılmaz ortamda meydana gelen bu isyan, Ekim Devrimi’nin ilk “kıvılcımları” arasında değerlendirilir.

Potemkim zırhlısındaki isyan, sonuç itibariyle Çarlık hükümeti tarafından bastırılıp isyancıların bir kısmı idam edilerek diğerleri de sürgün ve kürek cezasına çarptırılsa da bu ayaklanma, orduda ilk kitlesel devrimci bir eylem olarak tanımlanır.

Denizcilerin isyanı ile birlikte işçi, köylü ayaklanmaları, 1917 Devrimi’ne giden süreçte İşçi, Köylü, Asker Sovyetleri’nin (konseylerinin) oluşmasını sağlamıştır.

1904-1905’teki Rus-Japon savaşında Rusya’nın yenilmesi üzerine ülkede çarlık yönetimine karşı hoşnutsuzluklar yükselmeye başlamıştı. Moskova, Petersburg başta olmak üzere birçok şehirde işçi ve öğrenci ayaklanmaları oldu.

Potemkin Zırhlısı isyanı da bu ayaklanmalar içinde önemli yere sahipti. Sonuçta Çar II. Nikolay, otokrasiden meşruti monarşiye geçmeyi kabul etti, Rus Meclisi Duma’da seçimler yapıldı, böylece 1905 Devrimi hayata geçmiş oldu.   

Filmin konusu

Potemkin İsyanı, Rusya'da çarlığın sarsıntı geçirmesine yönelik askeri isyanlar içinde en tanınmış olanıdır. Potemkin zırhlısı, 800'e yakın mürettebatıyla 25 Haziran 1905 günü Sivastopol'dan Tender adası civarına hareket etti.

Potemkin'in refakatindeki 267 numaralı torpido botu, erzak almak için Odessa limanına gitti. İşçiler, o sırada Odessa’da genel grevdeydi. Şehirde gıda maddelerinin temin edilmesi güçtü. Nihayetinde satın alınan etler, torpido botu ile altı saatlik bir seyirden sonra Potemkin'e getirildi.

27 Haziran 1905 sabahı saat 05.00'te personelden bazıları, etlerin bozulmuş ve kurtlanmış olduğunu gördüler. Hoşnutsuzluk tüm mürettebata yayıldı, sonuçta isyan denizcilerin midelerinde başlamıştı. Subaylarla tayfalar arasında çatışma çıktı, ölenler oldu. İsyan bütün gemiye yayıldı. 

Kızıl bayrak çekiliyor

Sonunda Potemkin'e kızıl bayrak çekildi. Başlangıçta sayıları yetmiş ile yüz arasındaki denizci asker, etkileri yıllarca sürecek bir isyanı başlattılar. Yönetici konumundaki subaylar, böyle bir isyanı beklemiyorlardı.

Potemkin Zırhlısı, daha sonra tekrar Odessa limanına geldi, grevci işçilerle buluştu. Şehirde isyancıların öldürülen lideri için bir cenaze töreni düzenlendi. Halk akın, akın törene katıldı, saygı duruşunda bulundu.

Ancak Çar II. Nikolay, isyanı durdurmakta kararlıydı, çarın askerleri Odessa şehrinin merdivenlerinde direniş gösteren halka ateş açtı, büyük bir katliam gerçekleşti. Film, donanmaya ait diğer gemilerin Potemkin Zırhlısı’nı selamlamasıyla sona eriyor…

Abdülhamit’i telaşlandırdı

Potemkin zırhlısının isyanının Osmanlı padişahı II. Abdülhamit tarafından da takip edildiği belirtilir. Zırhlının Odessa limanından ayrılıp İstanbul'a geleceği şeklinde raporların gelmesi üzerine Osmanlı yönetimi tedbir alır, İstanbul Boğazı'na mayın döşenir, toplar mevzilendirilir.

Sultan Abdülhamid'in Mabeyn Başkâtibi Tahsin Paşa da, olaylardan çeyrek asır sonra kaleme aldığı anılarında, böyle bir isyan dalgasının İstanbul’daki askerlerde de isyan hissinin uyandırmasına yol açabileceği endişesiyle Sultan Abdülhamit’in uykusunun kaçtığını yazar.

Dönemin deniz kuvvetlerinde görev yapan ve daha sonra Kurtuluş Savaşı sırasında Mustafa Kemal’in yakın arkadaşı olan Rauf Orbay da, Tahsin Paşa’nın yazdıklarını doğrular. Potemkin İsyanı, Sultan Abdülhamit’in direktifi ile İstanbul Boğazı’nda tahkimatların takviyesini hızlandırır.

Sergey Ayzenştayn, Potemkin Zırhlısı’nın yanı sıra Grev ve Devrim filmlerini de çekmiştir. Bu üç film de, Kadıköy Sinematek’de gösterime devam ediyor. Ünlü Sovyet yönetmeni Ayzenştayn, 1948 yılında Moskova'da öldü. 

(Film ve isyanla ilgili bilgilerde Fikriyat sitesindeki “Potemkin Zırhlısı Vakası” adlı yazıdan yararlanılmıştır).