91 ülkeden seçilen 15 yaşındaki öğrencilerin katıldığı Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (Program for International Student Assessment: PISA) 2025 sonuçları açıklanmış1.

2025 PISA sonuçlarına göre, Türkiye’nin matematik, fen bilimleri ve okuma becerileri alanlarındaki ortalama puanları ile ülkeler sıralamasındaki yerinin yükselmiş olması üzerine, yandaşların bu sonuçlara “mal bulmuş Mağribi gibi” sarıldıkları görülüyor!

Oysa ortalama puan artışı geçmiş yıllara benzer düzeyde bir artıştır (Çizelge 1). Ülkeler arasındaki sıralama ise özellikle Batı ülkeleri ortalamalarının düşmüş olmasından kaynaklanmaktadır. Bu arada PISA’ya girecek öğrencilere özel destek verildiği söylentileri ciddiye alınmasa da, LGS ve YKS sınavlarındaki doğru yanıt ortalamalarının yıllardır pek değişmemiş olması, PISA’daki başarı hakkında insanda kuşku uyandırmaktadır. Ayrıca PISA’ya katılan öğrenci örneklemi de, güven verici bir örneklem değildir.

Çizelge 1. Yıllara göre Türkiye’nin PISA Ortalaması / Ülkeler Sıralamasındaki Yeri

PISA 2025 uygulamasında 81 ilden ancak 56’sı ve de 15 bin dolayındaki liseden yalnız 205’i örnekleme alınmış! Türkiye’deki liselerin yaklaşık yedi bini başarılı sayılırken 7 bin 700’ünün o kadar başarılı olmadığı biliniyor. Bu gerçeğe karşın örnekleme giren liselerin %72,7’si başarılı liselerden seçilmiştir. Örnekleme giren öğrencilerin %12,7’si Ege ve % 12,7’si Akdeniz bölgesinden seçilirken, %3,3’ü Kuzey Anadolu ve %4,4’ü de Doğu Karadeniz bölgesinden seçilmiştir. Ayrıca seçilen öğrencilerin ancak %0,1’i 8. sınıf öğrencisidir ve diğerleri daha üst sınıf öğrencileridir. Bu nitelikteki örneklemin ülkeyi temsil etme olasılığı düşüktür.  

PISA sonuçları bir başka açıdan da gerçeği yansıtmamaktadır. Çünkü Türkiye’de 15 yaşında olup açık lisede ve MESEM’lerde okuyan yüz binlerce çocuk vardır. Bakanlık bu okul mezunlarına kapı gibi lise diploması verse de, nedense PISA örneklemi içinde bu okullarda okuyan öğrenci yoktur! Ayrıca puan ve sıra yükselmesi abartılırken, PISA’da diğer ülkelerin aldığı en yüksek not ile Türkiye’nin notu karşılaştırıldığında, matematikte 570’e karşı 462, fende 600’e karşı 494, okumada da 540’a karşı 472 olduğu gerçeği göz ardı edilmektedir. Benzer şekilde Türkiye’nin 38 OECD ülkesi içinde okuma becerilerinde 13’üncü, fen bilimlerinde 14’üncü ve matematikte de 23’üncü sırada yer aldığı da görmezden gelinmektedir.

“Mal bulmuş Mağribi gibi” davranma konusunda eğitim bakanı ilk sırayı alıyor. Yıllar önce Türkiye’nin PISA sonuçlarıyla ilgili olarak OECD PISA direktörü, “Ezberci bir eğitimden uzaklaşılmalı” önerisinde bulunmuştu. Bu öneri üzerine, o zamanın eğitim bakanlık müsteşarı olan Yusuf Tekin, “Ezber mantığı ve yöntemi bizim geleneğimiz için önemli bir öğrenme yöntemidir” demişti (Hürriyet Gazetesi, 23 Kasım 2017)! Bugün ise aynı Yusuf Tekin “eğitim sisteminde ezberci yaklaşımdan uzaklaşmak amacıyla 2013'ten bu yana müfredatı seyreltme sürecine girdiklerini” söyleyebiliyor (T24, 15 Eylül 2026)! Yusuf Tekin hızını alamıyor, PISA Yönetim Kurulu başkanının, “Türkiye'nin olağanüstü başarı çıtasını anlatmanızı istiyoruz. Bu çıta 2015'ten sonra yükselişe geçiyor, bunu diğer ülkelere anlatın” dediğini söyleyebiliyor (T24, 15 Eylül 2026)! Bu açıklamalarla yetinmiyor, 2014’ten sonra dershaneler resmen kapatılmış olsa da, dershanelerin işlevini üstlenen kurumların ortaya çıktığını yadsıyan Y. Tekin, “Türkiye'nin PISA skorlarında 2015 sonrasında yakaladığı ivmenin arka planında dershanelerin kapatılması sürecinin yattığını” da söyleyebiliyor! Böyle bir ivme yakaladıysa, neden LGS ve YKS’de daha iyi sonuçların alınmadığına ise değinmiyor.

PISA 2025 sonuçları, fen, sosyal bilimler ve Anadolu liselerinin, meslek liseleri ile imam hatip liselerinden anlamı bir biçimde daha başarılı olduğunu gösteriyor. Örneğin okumada fen liseliler 579 puan alırken, sosyal bilim liseleri 549, Anadolu liseleri 492, imam hatipliler 470 ve meslek liseliler 414 puan alıyor. Yıllardır benzer sonuçlar alınıyor ve YKS’de de benzer durum yaşanıyor. Bu durumda daha çok fen, sosyal bilimler ve Anadolu lisesi açması beklenen eğitim bakanlığı ise tam da tersini yapıyor: Daha çok meslek lisesi ve imam hatip lisesi açıyor!!!

PISA 20025’te üç alanda da devlet liselerinin özel liselerden daha başarılı olması, iktidarın tüm aymazlığına karşın kamusal eğitimin, laik ve bilimsel eğitimden yana olan öğretmenler sayesinde hâlâ direndiğini gösteriyor.

[email protected]