Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...
Orhan Gökdemir

Orhan Gökdemir

Cüzdanının götürdüğü yere git

Gidenlere, yer değiştirenlere veya kalanlara dönüp yeniden bakın; sağcı ya da solcu değillerdir, hiçbir şey değiller. Bir inançları, bir fikirleri, bir cepheleri, bir idealleri yoktur. Doğru ya da yanlışla ilgilenmiyorlar. Paraya inanıyor, cüzdanlarının götürdüğü yere gidiyorlar.

Yayın Tarihi: 21.11.2026 , 00:00

Madeni para, milattan önce 7. yüzyılda Anadolu'da Lidyalılar tarafından icat edilmiş. Demek ki tarihi sanıldığı kadar eski değildir. Kağıda basılanı 1200 yıl önce Çin'de ortaya çıkmış. İnsanlık tarihi düşünüldüğünde o da yeni sayılır. Lidya’da para sabit bir alt kalıp üzerine konan madeni pula hareketli bir üst kalıp yerleştirilip üzerine bir çekiçle vurularak basılırmış. Kökeninde “darp” var. “Darphane” oradan geliyor. 

Osmanlı kağıt parayla 19. yüzyılın ikinci yarısında tanışmış. “Kaime” el emeği göz nurudur; kağıt para veya borçlanma senedi niteliğindeki ödeme aracıdır. Osmanlı bürokrasisinde büyük makamdan küçük makama gönderilen, geniş ve uzun kağıtlara yazılan resmî belge anlamına da kullanılırdı. 1842'de matbaada “darp etmeye” başladılar; “avrak-ı nakdiye”dir. Biz ise Latince yazılısıyla ancak 1937’de tanışabildik. Parayla tarihimiz pek yenidir ve başımız hoş değildir. 

“Bu dünya senin olmaz
Ettiğin sana kalmaz
Söylemiştim sevgilim
Parayla saadet olmaz…”

Çocukluğumuzda popüler bir şarkıydı bu. 1970’li yılların ilk yarısında Adanalı Selahattin Sarıkaya’nın “Parayla saadet olmaz” adlı şarkısı, Suat Sayın ve Yıldız Tezcan tarafından plağa okununca patlamıştı. O yıllarda halkta para yoktu ki saadeti olsun. Haliyle parasız saadet olabildiği yıllardı. Hatta, galiba, sokakta çok paralı olmak, Hulusi Kentmen’in cüzdanındakiler hariç, ayıp sayılıyordu. Vehbi Koç’a bile yakıştıramıyorlardı; “parası çok ama sadece patates yiyebiliyormuş” diye bir efsane dolaşıyordu ortalıkta. “Yiyemedikten sonra paran olsa ne?” demeye getiriyorlardı. Böylece Koç ile kendilerini patateste eşitliyorlardı. Ama yanlış biliyorlardı, Vehbi Koç ve ailesi onların etiyle ve kanıyla besleniyordu; para üzerine kurulu bir saadetin canlı örneğiydi.

Özallı yıllar gelince hepsi cebren ve hile ile öğrendi, parasız saadet artık mümkün değildi. Ömürleri artık saadeti ayakta tutacak kadar para kazanma uğraşıyla geçecekti. Bir de hırsızlar türedi o yıllarda. Turgut Özal, bu hırsızları “benim memurum işini bilir” diye selamladı. Koçların da iyi yediği anlaşıldı, patates yiyen sadece yoksul halktı. Para toplumu yenmişti!

***

Para ortaya çıktıktan sonra, genel bir eş değer olmaktan başka kullanım değeri olmayan bir mala dönüştü. Aslında eşitlediği şey mallar değil o mallarda saklı insan emeğiydi. Demek ki Likyalıların darp ettiği şeyle bugünkü şekli farklıdır. Artık sadece ödeme aracı değil, dolaşım ve birikim aracıdır. Sermayeye dönüşmesi için dolaşıma çıkması gerekir. Para para olduğu için değil, başka insanları ücreti karşılığı kiraladığı için, emek-gücünü satın alabildiği için sermayedir. Böylece para bir araç olmaktan çıkar bir amaca dönüşür. Basit meta dolaşımında para bir araçken, sermaye dolaşımında amaç paranın artı-değer yaratarak, ona el koyarak büyümesidir. Bu şekliyle her yere sızar, geleneksel bütün bağları koparır, mevcut bütün ilişkileri değiştirir. Kişinin eksikliklerini ya da niteliklerini tamamlayabilir. Her şeyin bir fiyatının olduğu piyasada insan da artık sadece parasıyla ölçülür. Değeri parası kadar olan insanlar çağının kapısı böyle aralanır.

İnsanların mübadelede birbirleri yerine paraya güvenmeleri, paranın aslında insanlar arasındaki toplumsal ilişkilerin ve değişim değerinin nesnelleşmiş hali olmasından kaynaklanır. Sermayenin sermayedardan, toprağın toprak sahibinden, emek gücünün işçiden ayrılması öyle mümkün olur. Paralı saadet kapitalizmin bir alamet-i farikasıdır.

Bizdeki ideoloji tartışması da piyasa ve meta ilişkilerinin gündelik bilinci nasıl biçimlendirdiği üzerinden ilerler. Çünkü ideoloji insanların içinde yer aldıkları üretimi nasıl gördükleri ile ilgilidir. Siyasal iktisat bunu toprak emek ve sermayenin bir iş anlaşması olarak formüle eder. Serbest piyasada bir araya gelmişler ve bir anlaşma yapmışlardır. Marx, bu bakış açısının sömürüyü gizlemek için icat edilmiş bir pratiğin dile gelişi olarak tarif eder, bu bir burjuvanın içinde yer aldığı üretim sürecine bakışıdır. Toprak, emek, sermaye, bunlar birer şey değil, birer toplumsal ilişkidir. Gerçekte sermayeyi sermayedardan emeği emekçiden ayırmak mümkün değildir.

Demek ki çalmaya, el koymaya, dolandırmaya dayalı bir düzenle karşı karşıyayız. Kalabalıkları mülksüzleştirmekle başlar. Saadetin sermayeye dönüştürülen para aracılığıyla bir avuç asalağın elinde toplanmasının kısa hikayesidir.

***

AKP iktidarı, MHP’nin desteğiyle, bir yeni rejim kuruyor. Ona bir ekonomi yönetimi inşa ediyor. Bütün motivasyonu çalmak, el koymak ve soymak üzerinedir. Asrın soygunu veya fon vurgunu vesilesiyle nasıl işlediğine tanık olduk, halktan alma, seçkin bir azınlığa ve büyük zenginlere aktarma hikayesidir.

Bunun karşısında CHP, eskisi ve yenisi, var, yerel yönetimler ellerindedir. Başkanlarını varsıllar ve kariyeristler arasından seçti. Bu seçimlerle belediye başkanlığı ve meclis üyeliği bir geçim kapısı, bir meslek haline getirildi. Siyasetin hangi parti çatısı altında icra edildiği değil, işin devam edip etmemesidir artık sorun. Haliyle zoru görünce, işleri veya meslekleri riske girince, parti değiştirmekte hiç tereddüt etmediler. Çünkü o partiyle bu parti arasında hiçbir fark görmüyorlardı. İdeolojileri ve ahlakları yoktur, sadece kazanma hırsları vardır. Gidenlere, yer değiştirenlere veya kalanlara dönüp yeniden bakın; sağcı ya da solcu değillerdir, hiçbir şey değiller. Bir inançları, bir fikirleri, bir cepheleri, bir idealleri yoktur. Doğru ya da yanlışla ilgilenmiyorlar. Paraya inanıyor, cüzdanlarının götürdüğü yere gidiyorlar.

Çünkü bağlılık ideolojiktir, insan cüzdanıyla değil aklıyla bağlanır, ahlak da öyle ortaya çıkar. Cüzdanda ahlak bulunmaz. İdeoloji varsa ve farklıysa, bir ahlak ortaya çıkmışsa, gömlek değiştirir gibi parti değiştirmek en azından ayıptır. Utancın kaybolması için para ve çıkarın tek değer olmazı gerekir.

Trafik hızlı. Kılıçdaroğlu ile Erdoğan arasında, Erdoğan ile İmamoğlu arasında bir fark görmüyor çünkü. Yeni rejimin siyaseti, ekonomisi bu farksızlık üzerine kurulu. Biri gelecek yiyip gidecek, yerine bir başkası gelecek o da gidene kadar yiyecek.

***

“Bıraktın beni gittin ellere
Aldandın paranın tatlı rengine
Bu dünya senin olmaz
Ettiğin sana kalmaz”

Para yıkarak, aldatarak ilerler, kökeninde darp var. Esası “avrak-ı nakdiye”dir, nakdi gören aldanır, saf değiştirir, ellerin yolunu tutar.

E o zaman dünyayı onlardan kurtarmak ve ettiklerinin yanlarına kâr kalmaması için bu para üzerine kurulu saadete bir son verme yükümlülüğümüz var.

Demek ki oyunuzu verirken AKP’ye mi yoksa CHP’ye mi yaradığına bakmayacaksınız, bu kahrolası düzenin sürmesine yarayıp yaramadığına bakacaksınız. Cüzdanının götürdüğü yere gidenlere aldanmayacaksınız. Ayağa kalkacaksınız, hükümlerini yıkacaksınız, paranın geçerli olmadığı yeni bir dünya kuracaksınız, mutlu olacaksınız!

Yazarın Son Yazıları