Felsefenin alet kutusunda neler vardır? Kavramsal analiz, mantık, düşünce deneyleri. Günümüz felsefesinde bu alet kutusuna, kontrollü deneyler de eklenmiş durumda.

Önce bir ayrım: felsefe deneyleri, düşünce deneyleriyle aynı şey değildir. Düşünce deneyleri, bazı sezgileri keskinleştirmeye yarar. Kavramsal analizin bir parçası sayılabilirler. Düşünce deneyleri, bir iddianın (örn akıl bir bilgisayar programıdır) beklenmedik ve çarpıcı mantıksal sonuçlarını göstermek için tasarlanırlar. Çince Odası deneyini daha önce yapay zekâyla ilgili bir dosyada işlemiştik. Bu düşünce deneyine göre dili anlamak, bir bilgisayar programını çalıştırmaktan fazlasını gerektirir. Bu sonuca varmamızı sağlayan şey, anlamayla bilgisayar programlarının yaptığı iş arasındaki fark hakkında önceden sahip olduğumuz bir sezgidir. Yani deney, zaten sezgisel olarak kabul ettiğimiz bir öncülü berraklaştırır (veya bir çelişkiyi açık eder).

Felsefe deneyleri veya deneysel felsefe çalışmalarında ise amaç, bu bahsettiğimiz sezgilerin kişiler veya gruplar arasında nasıl değişkenlik gösterdiğini bulmaktır. Ayrıca, bu sezgi farklılıklarının nedenlerini keşfetmek de önemlidir. Örneğin, tıbbi genetikçilerin gen kavramıyla moleküler hücre genetiği çalışan bir araştırmacının gen kavramı farklı olabilir. Bu farkın farkına varmak için felsefecilerin kendi biricik sezgilerini bir kenara bırakıp, iki alanı karşılaştırmaları, sonra da buna uygun anketler geliştirmeleri gerekir. Bu farkın nedenlerini bulmak içinse, incelenen alanın ne tür verilerle çalıştığı, hangi türde problemlere çözüm aradığı gibi soruların incelenmesi gerekir.

Deneysel felsefecilerin en sık karşılaştığı eleştiri şu olsa gerek: Sizin yaptığınız şey felsefe değil ki! Siz olsa olsa bilim psikolojisi veya bilim sosyolojisi yapıyorsunuz. Bu eleştirinin arka planında şu tür varsayımlar vardır: Felsefe a priori yapılır. Felsefenin sadece soruları değil yöntemleri de deneysel bilimlerden ayrıdır. Psikolojizm, yani felsefi problemlere psikolojiden yanıt üretme çabası, felsefeyi özgün yapan normatifliğe zarar verir.

Deneysel felsefeciler için felsefeyi ayıran şey, yöntemleri değil uğraştığı sorulardır. Deneysel felsefeciler açısından yöntem kısıtlaması yoktur. Yani, bu felsefecilerin mantıksal veya kavramsal analize, düşünce deneylerine karşı oldukları sanılmasın. Karşı oldukları şey, felsefi problemleri bir felsefecinin veya felsefeciler grubunun sezgilerine teslim etmektir. Felsefecilerin de kolay kırılmayan önyargıları olabilir. Tarih felsefesi çalışan bir felsefeciyle fizik felsefesi çalışan bir felsefecinin nedensellik konusundaki sezgileri, neyi nedensel örüntü sayıp saymayacakları farklılaşabilir.

Deneysel felsefe, doğalcı bir felsefedir. Yani, felsefe ile doğa ve insan bilimleri arasında uçurum değil süreklilik olduğunu varsayar. Felsefe, sadece, tek tek bilimlere göre, daha genel sorular sorar. Tabi bilimciler de genel sorular sorabilirler (yaşam nedir gibi). Bu tür soruları kimin sorduğunun bir önemi yoktur. Bu sorularda felsefi bir yön vardır.

Felsefe deneyleri, benim görebildiğim kadarıyla, iki alanda verimli sonuçlara yol açtı. İlki etik, ikincisi ise bilim felsefesi. Vaktiniz olursa ve İngilizce test soruları cevaplamaktan yorulmam diyorsanız, şu iki siteye bir göz atın derim. Bu testlerde eleştirilecek çok şey var, ama yine çok aydınlatıcı oldukları su götürmez.

1. http://www.representinggenes.org/
2. http://www.philosophyexperiments.com/