Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...
Fatih Yaşlı

Fatih Yaşlı

Trump, Xi, Putin zirvesi: Yeni bir Yalta Konferansı mı?

Yalta sosyalizm ve kapitalizme dair büyük kavganın, büyük bir ideolojik ve politik mücadelenin hemen öncesine denk geliyordu; bugün ise söz konusu ülkeler arasında böyle bir kavgadan ve kamplaşmadan söz etmek mümkün değil. Ortada jeopolitik bir egemenlik kavgası var. 

Yayın Tarihi: 18.11.2026 , 00:00 Güncelleme Tarihi: 18.11.2026 , 00:10

Nazi Almanya’sının teslim olmasına birkaç ay kala, 4-11 Şubat 1945 tarihleri arasında, müttefik güçlerin liderleri Roosevelt, Churchill ve Stalin, savaş sonrası ortaya çıkacak yeni uluslararası düzeni konuşmak için Kırım yarımadasının güneyindeki Yalta’da bir araya geldiler.

Şimdilerde Hollywood sayesinde Avrupa’yı Nazilerden ABD ordusunun kurtardığına inanılsa da ABD 1944 Haziran’ına kadar kıtaya ayak basmamış, ancak Sovyetler’in Berlin’e doğru yürüdüğünü ve bütün Avrupa’ya hâkim olabileceğini anladığında harekete geçmişti.

Savaşta Sovyetler Birliği sivil ve asker toplamı 27 milyon insanını kaybederken ABD ise sadece 400 bin asker kaybetmişti. Sovyet şehirleri Nazi saldırganlığı altında tarumar olurken, ABD topraklarına tek bir bomba dahi düşmemişti. ABD şirketleri savaşın son dönemlerine kadar Nazilerle işbirliğine devam etmiş, IBM gibi şirketler ise Yahudi soykırımına teknik destek sağlamıştı.

Naziler yenilmişti ama tıpkı ABD gibi Churchill için de asıl mesele “kızıl tehlike”ydi ve henüz Soğuk Savaş’ın adı bile konulmamışken, Nazilerin teslim olmasından sadece iki ay sonra, 1 Temmuz 1945’te Sovyetler’e saldırmayı ciddi ciddi planlamıştı. 

Hedef Sovyetler’i Doğu Avrupa’dan çıkartmaktı ve bunun için ABD ve İngiliz askerlerinin yanında esir alınmış Nazi askerlerinin de kullanılması düşünülmüş, ancak ABD’nin buna yanaşmaması ve İngiliz genelkurmayının Sovyet üstünlüğü nedeniyle böyle bir savaşın kazanılmasının imkânsız olduğu yönündeki raporu Churchill’i vazgeçirmişti. Zaten 5 Temmuz’da yapılacak seçimleri de kaybedecek ve başbakanlıktan ayrılacaktı.

Churchill’in savaş planlarının boşa düşmesinden çok kısa bir süre sonra, kapitalist sistemin hegemon gücü unvanını ondan devralmaya hazırlanan ABD, Japonya’ya yeni geliştirdiği atom bombasını attı. 9 Ağustos’ta Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan bu bomba sadece teknik olarak değil, siyasi olarak da yeni bir çağın habercisiydi.

Yeni hegemon güç olarak ABD, Japonya’nın yenildiğini ve aslında teslim olacağını bile bile, yeni hegemon güç olarak bir güç gösterisi yapmak ve Sovyetler’e mesaj vermek için yüz binlerce kişiyi öldürmüş, sakat bırakmış ve nesilden nesle aktarılacak bir felaket yaratmıştı.

Velhasıl, Yalta’daki bahar havasının üzerinden sadece birkaç ay geçmişken Batı ittifakı yeni düşmanını bulmuş, antikomünizm iç ve dış politikanın ana belirleyeni haline gelmiş ve oradan da hızlı bir şekilde Soğuk Savaş’a doğru yürünmüştü.

***

ABD Başkanı Trump, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ve Rusya Devlet Başkanı Putin yarın, yani 19 Kasım’da Çin’in Shenzen şehrinde üçlü bir zirve gerçekleştirecek. Bu üçlünün ilk kez bir araya gelecek olması nedeniyle şimdiden “tarihi” olarak nitelendirilen bu zirveyle ilgili olarak Yalta ile tarihsel benzerlikler kuruluyor ve “Yeni Yalta” ya da “Yalta 2.0” tabirleri kullanılıyor, bunun üzerinden analizler yapılıyor. 

Peki sahiden yeni bir Yalta ile mi karşı karşıyayız, bu üçlü dünyayı kendi aralarında paylaşacakları yeni bir dünya düzenini ilan etmek için mi bir araya geldiler, buradan böyle bir sonuç mu çıkacak?

Bu soruya yanıt vereceğiz ama önce tekrar Soğuk Savaş’a gitmek ve zirvenin gerçekleşeceği APEC toplantısına ve onunla eşzamanlı olarak düzenlenen ASEAN’a bakmak gerekiyor; çünkü Trump önce ASEAN’a, ardından APEC’e katılacak ve her iki organizasyon da Soğuk Savaş bağlamına yerleştirildiğinde bir anlam kazanıyor. 

ASEAN, yani Güneydoğu Asya Uluslar Birliği, 1967’de kuruldu. ASEAN kurulurken ABD’nin Vietnam’daki asker sayısı 500 bine yaklaşmış, savaş Kamboçya ve Laos’a da sıçramaya başlamıştı. ABD, bölgeye “domino teorisi” üzerinden bakıyor, Vietnam’ın düşmesi durumunda bölge ülkelerinin sırayla komünist iktidarlar tarafından yönetileceğini düşünüyordu.

Üstelik çok kısa bir süre önce, Vietnam Savaşı'yla birlikte ABD Endonezya’ya örtülü bir müdahalede bulunmuş, 1965’te bağımsızlıkçı ve üçüncü dünyacı Sukarno’nun yerini Amerikan işbirlikçisi Suharto diktatörlüğünün almasını sağlamıştı. 

Sukarno komünist değildi ama Bandung Konferansı’nın toplanmasına ve Bağlantısızlar Hareketi’nin ortaya çıkışına öncülük etmiş, üçüncü dünyacılığı ve kapitalist olmayan kalkınma modelini dünyanın gündemine sokmuştu.

ABD Sukarno’nun devrilmesiyle yetinmedi; o dönemin en kalabalık üçüncü komünist partisi olan Endonezya Komünist Partisi’ne yönelik dünyanın en kanlı katliamlarından birinin gerçekleşmesine de ön ayak oldu. Darbenin gerçekleştiği 1965 yılından 1966 yılına uzanan bir yıllık süre içerisinde Suharto güçleri bir milyona yakın komünisti katletti. 

Endonezya’daki “problem” soykırıma varan bir katliamla çözülmüştü ama Malezya, Singapur, Tayland ve Filipinler’de sol ve komünist hareketler giderek güçleniyordu ve buna karşı da önlemler alınması gerekiyordu. İşte ASEAN antikomünist bir perspektifle ama bir savaş örgütü olarak değil bir ekonomik örgüt olarak kuruldu. Bu ülkeler arasındaki ekonomik işbirliğinin refah ve gelir dağılımı üzerinde olumlu bir etki yaratacağı, bunun da solun elini zayıflatacağı varsayılıyordu.

ASEAN, Soğuk Savaş’ın Güneydoğu Asya’daki en sıcak günlerinde kurulmuştu, APEC’in kuruluşu ise savaşın sonuna denk gelecekti.

APEC 1989 yılında kurulurken reel sosyalizmin ve Sovyetler Birliği’nin dağılmasının eli kulağındaydı ve neoliberalizmin ayak sesleri çoktan duyulmaya başlamıştı. Tarihin sonunun geldiğine ve liberalizmin kazandığına ilişkin zafer sarhoşluğu konjonktüründe, APEC bir serbest piyasa ve serbest ticaret organizasyonu olarak kuruldu, neoliberalizmin bölgedeki kurumsallaşmasının altyapısını oluşturdu.

Soğuk Savaş’ın bitiminin üzerinden yaklaşık otuz beş yıl geçti, köprünün altından çok sular aktı ve bugün sosyalizm henüz güçlü bir seçenek olarak geri dönmediyse de neoliberalizmin ve serbest ticaretin tahtı sallantıda, küreselleşmenin görkemli günleri geride kaldı, küresel kapitalizm süreklileşmiş bir kriz konjonktüründe. 

İşte böyle bir ortamda Trump hem ASEAN’a katılacak hem de Xi, Putin ve Trump üçlüsü APEC kapsamında bir araya gelecek.

Zirveye “yeni Yalta” benzetmesi yapıldığını söylemiştik; bu esas olarak Avrupa elitlerinin bir benzetmesi ve oyunun dışında kaldıklarını fark etmiş olmalarından kaynaklı bir kızgınlığın ürünü, dolayısıyla gerçeği bütünüyle kavrayan ve açıklayan bir benzetme değil.

İlk olarak, Yalta ortak düşmana karşı mücadele etmiş ve kazanmış üç ülkenin savaş sonrası dünya düzenini belirlemek için gerçekleştirdikleri bir zirveydi. Shenzen’deki buluşmada ise birlikte savaşmış ya da ortak düşmanları olan ülkeler yok, bilakis birbirleriyle dünya egemenliği adına mücadele eden ve düşmanlaşmaları an meselesi olan üç ülke var.

İkincisi, Yalta’nın sonucu Soğuk Savaş olmuş, Batı ittifakının Sovyetler Birliği’ne yönelik düşmanlığı hızlı bir şekilde açığa çıkmıştı. Bugün ise yeni Soğuk Savaş’ı doğuracak bir Yalta yok; bilakis o savaş –ilkinden birçok yönden farklı olmakla birlikte- çoktan başlamış durumda, bu zirve de yeni Soğuk Savaş bağlamında önem taşıyor dolayısıyla. 

Ve üçüncüsü, Yalta sosyalizm ve kapitalizme dair büyük kavganın, büyük bir ideolojik ve politik mücadelenin hemen öncesine denk geliyordu; bugün ise söz konusu ülkeler arasında böyle bir kavgadan ve kamplaşmadan söz etmek mümkün değil. Ortada jeopolitik bir egemenlik kavgası var.  

***

Peki bu zirvenin Yalta’ya benzememesi, önemsiz olduğu anlamına mı geliyor? 

Hayır, tam tersine kapitalizmin krizlerinin çoklu ve sürekli bir karakter kazanıp dünyanın Birinci ve İkinci Dünya Savaşı öncesindeki koşullara geri dönmeye başladığı günümüzde, bu zirve büyük bir önem taşıyor.

Her şeyden önce Ukrayna-Rusya savaşı, ABD’nin başını çektiği Batı İttifakı’nın Rusya’ya karşı Ukrayna üzerinden devam ettirdiği bir vekâlet savaşı ve bu savaşın vekil savaşı olmaktan çıkıp doğrudan bir savaşa dönüşme ihtimalinin bulunmadığını kimse iddia edemez. Özellikle Avrupa elitlerinin kendi kamuoylarını da ordularını da böyle bir savaşa hazırladıklarına dair işaretler giderek çoğalıyor.

Bunun dışında, başta Tayvan olmak üzere Güneydoğu Asya ABD-Çin rekabetinin savaşa en yakın sahası olarak görülmeli. ABD’nin “adalar zinciri” üzerinden kurduğu güvenlik doktrini, Filipinler’e yerleştirdiği yeni füze sistemleri, Japonya, Avustralya ve Yeni Zelanda’yı silahlandırması vs. Bunların hepsi ABD ile Çin arasındaki rekabetin askeri boyutunu oluşturuyor ve bu bölge giderek askeri anlamda dünyanın kalbinin attığı bir yere dönüşüyor. 

Trump’ın zirvede nükleer silahlar bahsini açacak olması da bununla ilgili; beş binden fazla nükleer başlığa sahip olan ABD, altı yüz civarında başlığı olan Çin’e ve kendisinden biraz daha fazla başlığı bulunan Rusya’ya “nükleer silahları azaltma” çağrısı yapıyor ama oransal olarak bakıldığında bunun hakkaniyetli olmadığını Çin de Rusya da görüyor. ABD’nin esas korkusu ise Çin ve Rusya’nın bir nükleer ittifaka gitmesi ki bu, ABD üstünlüğüne vurulacak çok büyük bir darbe anlamına geliyor.

Zirvenin diğer başlıkları da insanlığı doğrudan ilgilendiriyor. Çin ve ABD arasındaki yapay zekâ rekabetinin nerelere varabileceğini en son NVIDIA hadisesinde bir kez daha gördük. Çin yapay zekâ için ihtiyaç duyulan nadir mineralleri hem çıkarabiliyor hem de işleyebiliyor, ABD ise bundan son derece rahatsız ve bu durumun zaten zayıflayan hegemonyası üzerindeki etkisini azaltmaya çalışıyor, Çin’i nadir mineral ihracatı üzerinden sıkıştırmak istiyor.

Başka bir başlık olan serbest ticaret ise ironik bir şekilde Çin’in elindeki en büyük koz; serbest ticareti dünya kapitalizminin lider ülkesi ABD’nin savunması gerekirken, resmi olarak komünist bir parti tarafından yönetilen Çin savunuyor. Bunun nedeni ise son yirmi yılda ABD’nin sanayisizleşmesine mukabil, Çin’in dünyanın fabrikası haline gelmiş olması. 

Elbette ki zirveden kısa vadede somut bir sonuç beklememek gerekiyor, bu zirve olsa olsa yeni Soğuk Savaş’ın diplomatik süreçlerine dâhil edilebilir ve ortaya herhangi bir karar mekanizması çıkmaz. Öte yandan emperyalizmin yeni yönelimlerini ve değişen güç dengelerini göstermesi, insanlığın geleceğine dair ipuçları vermesi açısından ise büyük önem taşıyor, olan biteni dikkatle izlemek gerekiyor.

Esas mesele ise sosyalist bir seçeneğin ve devrimci bir durumun yokluğu; bu ikisinin yokluğunda dünya fillerin tepişip çimenlerin ezileceği bir yere doğru hızlı bir şekilde ilerliyor.  

Yazarın Son Yazıları