1992 yılında Bakanlıktaki ilk görevim Çevre Dairesi’ndeydi. İlk dosyam Ocak ayında Sinop’un Gerze kıyılarına gelen Beyaz Balina Aydın’dı. Gerze halkı Aydın ismini uygun görmüştü ama gerçek adı Tişka’ydı ve Sivastopol’daki bir deniz araştırma merkezinden firar etmişti.

İlk anda bunun Dışişleri Bakanlığı’yla ne ilgisi var diye düşünebilirsiniz. Aydın’ın iadesi adamakıllı bir diplomatik sorun haline gelmişti. Gerze halkı Aydın’ı öylesine benimsemişti ki, iadesine karşı çıkmış, bunun için mitingler yapmış, balinanın heykelini bile dikmişti. Gösterilen ilgiden ve bir havuzun dışında yaşamaktan oldukça memnun görünen Aydın’ın Gerze macerası yaklaşık 2,5 ay sürmüştü. SSCB’yi 19 Eylül 1991’de terk eden Aydın 1992 yılının Nisan ayında Rus ve Ukraynalı yetkililere teslim edildiğinde SSCB artık yoktu. Bir yanıyla gülümseten bir yanıyla da hüzünlü bir öyküdür Tişka/Aydın’ınki. Üzerinden 34 yıl geçtiği için bilmeyen, anımsamayanlar internetten ayrıntılarını okuyabilirler.

Dairedeki başlıca dosya ise Haziran ayında düzenlenecek BM Rio Çevre Konferansı’ydı. Bugün COP (Taraflar Konferansı) adıyla düzenlenen küresel konferansların atası sayılır. 1992 tarihli BM Rio Çevre Konferansı, o güne kadar benzeri görülmemiş kapsamda bir toplantı olmuştu. Yüzlerce BM üyesi ve lider Rio’ya doluşmuş ve kâğıt üzerinde “Ne olacak bu dünyanın hali?” sorusuna yanıt aranmıştı. Konferans için ulusal ve bölgesel düzeyde birçok hazırlık toplantısı yapıldığını anımsıyorum. Bunların tutanaklarını okuyup özetlemek işlerimden biriydi. Bir Asya toplantısında Pakistanlı bir delegenin Güney Asya’da yaşayan “bilmemne” kuşunun neslinin yoğun avcılık ve genişleyen tarım alanları yüzünden tükenmekte olduğunu anlatan bir BM yetkilisine “Benim açlık sınırında yaşayan insanıma tarım yapma ve o kuşu yeme mi diyeceğiz?” mealindeki itirazını hiç unutmam. Çevre konusu o zaman da bugünkü gibi eşitsizlikle maluldü.

Elbette uzmanı değilim ama çevrenin çiçeğin böceğin korunmasından ibaret bir konu olmadığını anlayabiliyorum. En özet ifadesi Dünya'nın tüketilmesi. Çiçeği, böceği bitirdiğinizde insanın hayatı da bitecek. Bu yüzden de 1992 Konferansı’nda ilk kez karşılaştığım ve dilimize sürdürülebilirlik olarak çevrilen “sustainability” meselesi çıkıyor karşımıza.

Kavram ilk bakışta masum ve iyi niyetli görünse de temelde mevcut üretim ve tüketim biçimlerinin bir şekilde “sürdürülebilmesi”nden hareket ettiği için hiç de öyle değil aslında. TKP’nin COP31’e dair açıklamasında altını çizdiği gibi kapitalizmin evcilleştirilebileceği varsayımına dayandığı ya da bunun mümkün olduğu yanılsamasını bir gerçekmiş gibi dayattığı için yanlış. Sorun derin olduğuna göre çözümün de radikal olması gerekiyor.

Rio’dan bugüne geçen 34 yıl ve 30 konferansta alınan daha doğrusu alınamayan mesafe de bu idare etme yaklaşımının yanlışlığını açıkça ortaya koyuyor. Sürdürülebilirlik kavramının içinde, var olan eşitsizlik ve dengesizliklerin de sürdürülmesi gizli. Gezegene otuz yılı aşkın süredir tartışmasız egemen olan kapitalist düzen “aman ayranım dökülmesin” mantığıyla hareket ediyor.

Gezegenin tükenmekte olduğu bir gerçek. Ancak bütün renkler kirlenirken birinciliği beyazın göğüslemesi gibi iklim düzensizliği de önce yoksulları vuruyor. Zenginler ise iklim düzensizliğiyle mücadele adı altında servetlerini büyütürken bir yandan da bu konuyu bir propaganda alanına dönüştürüyorlar. Bunun bir ismi de var: “Green washing”. Dilimizdeki hoş karşılıklarından biri “yeşil badana”. Hepimizin bildiği hikayedir. Önemli bir ziyaret öncesinde “devletlu”nun geçeceği yolların iki yanındaki binaların yola bakan cepheleri (ama sadece onlar) beyaza boyanır ya. Son örneğini Temmuz ayında Ankara’da yapılan  NATO Zirvesi’nde de görmüştük hani.

O beyaz boya ya da kireç, bir sorunu çözmenin değil, bir süreliğine gizlemenin simgesidir. Boyanan cephenin ardındaki yoksulluk değişmez. Örnek olsun, o evin kanalizasyonun dereye karıştığı, evde yaşayan çocukların okula aç gittiği, çatlak duvarların nemden küflendiği veya musluklardan akan suyun tüketime uygun olmadığı olgusu değişmez. Bu arada cephedeki beyaz badana altı ayı geçmeden solar, dökülür. Yoksulluk, eşitsizlik  ve beraberindeki sorunlar baki kalır.

İşte “green washing” de böyledir. Dünyanın soluğunu tüketen fosil yakıt kullanımıyla zenginleşen dev enerji tekelleri sözde çevreyi koruma projelerine vergiden düştükleri yardımlar yaparlar. Ya da yeşil enerji denilen güneş ve rüzgar santrallerine kaynak aktarmak için kamu bütçelerinden -yani cebimizden-  milyarlarca dolar teşvik, vergi indirimi vs. hortumlarlar.

Bu genel ve çirkin tablonun içerisinde Türkiye’de düzenlenen COP31’in özgünlüklerine de değinmemek olmaz.

Söylendiğine göre konferansa yüzlerce ülkeden 31 bin delege katılmış. Bunların yaptıkları seyahatlerin ürettiği ilave karbon emisyonunu uzmanlar hesap ederler. Sıradan delegelerin ticari havayollarıyla yaptıkları yolculuklar bir yana, Antalya’ya özel jetleriyle gelenlerin karbon emisyonları başlı başına bir felaket seviyesindedir. Bu konferans yerine herkesin evinden katıldığı bir tele-konferans düzenlense gezegenin ömrü uzardı.

COP31 ülkemizde bir de “neden Türkiye’de düzenlendi?” açısıyla tartışıldı. Yine gelen bilgiler doğru ise, Akepe ev sahipliği teklifinde bulunurken birtakım vaatler vermiş. Bunlardan biri de BM’den bütçe katkısı istenmemesiymiş. Bir başka deyişle Akepe ‘bütün hesaplar benden, yeter ki gelin!’ demiş. Buradan bakınca hiçbir zaman gerçek miktarını öğrenemeyeceğimiz büyüklükte bir kamu harcaması gerçekleştirildiğini anlamak güç değil. Canım ne önemi var? Sıfır Atık Müzesi açtık ya!

Konferansın ana sponsorunun Ziraat Bankası olması da bize bir şeyler anlatıyor. Sonuçta gezegenin sağlığı bakımından, bu yokluğu varlığından daha faydalı olacak zirveye cebimizden büyük miktarda para harcandığı kesin. Emekçiye, çiftçiye, emekliye bulunamayan kaynak “itibar” için harcanmış. Elbette bu tür konferansların yarattığı ciddi bir “ekonomi” var. Otelcisi, servisçisi derken yandan sermayeye güzelce kaynak da aktarılmıştır. Konferansın ilk gününde servislerde aksama yaşandığı haberleri çıkınca bir göz attım. Kullanılan araçların tamamına yakını benzin ve mazot gibi fosil yakıtlarla işliyor. Şahane çevrecilik. Aslında akıl edip bu araçları da yeşile boyasalar maksat bir noktaya kadar hasıl olurmuş.

Meselenin bir başka boyutu da şu. Artık hiç kimsenin reddedemediği bir gerçek var. Akepe Türkiyesi’nin en önemli atılım alanlarından biri çöp/atık endüstrisi. Dünyada en çok Avrupa çöpü ithal eden iktidar Akepe iktidarı. Aslında atık yönetimi diye bir kavram var. Kâr edeceğim diye yan yollara sapmazsanız, atıkları çevreyi daha az kirletecek şekilde yok etmek veya dönüştürmek mümkün. Ama elbette böyle yapılmıyor. Maliyet şekerim!

Bu yaz Antalya’nın, Mersin’in, Adana’nın bütün kıyılarında ve koylarında yaşadığımız plastik ve mikroplastik istilası işte o çöp ithalatının bedeli. Riyakarlık, göz boyama ve propaganda konusunda çok başarılı bir performans sergileyen sermaye düzeninin son icraatı bu. Denizde mikroplastik yığınları, karada COP31 müsameresi. COP31 mi dediniz? Doğrusu ÇÖP31 olacak!

Bir başka çirkinlik ise konferansa sponsor olan yeşil badanacı şirketlerimiz. Yüzey kazıma madenciliği, termik santral inşaatı diye Antalya’da, Muğla’da, Çanakkale’de ve daha birçok yerde zeytin ağaçlarını söken, ormanları tahrip eden, kazandıkları paraları yurtdışında, özellikle de vergi cennetlerinde istifleyen Limak, Cengiz, Koç gibi aslan parçaları burada adeta kükrüyorlar. Zaten ödemedikleri vergilerinden düşülmek üzere üç otuz para vermişler, aynı amaçla kolluğunu bu yıkım faaliyetlerine karşı direnen -örnek olsun- Akbelen köylülerine dayak atmak, kodese tıkmak için kullanan iktidarla birlikte çevre konferansına katkı yapmışlar. Küresel sermaye düzenin emrinden çıkamayan Birleşmiş Milletler denen kuruluş da sacayağını tamamlayarak gelmiş burada toplantı düzenlemiş. Bermuda Şeytan Üçgenini çocuk parkı gibi gösterecek nitelikte bir üçgen.

COP31’in hiç mi yararı yok? Elbette var. Bildiğimiz, her gün yaşayarak gördüğümüz ama bin bir soytarılıkla gizlenmeye çalışılan bir gerçeği yeniden gözümüze sokmuş oluyor. Kapitalizmi değil bir kat, altı kat yeşile de boyasan, insanlığa ve yaşadığı gezegene düşman olduğu gerçeği değişmiyor. 

Yıl 2026. Aylardan Kasım. Akepe COP31’e ev sahipliği yapmış. Gezegeni kurtarma çareleri uzuuun uzuuun tartışılmış...  
Gökten üç elma düşmüş, üçü de yeşile boyanmış ama çekirdeğine kadar çürümüş.