Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...
Serdar Şahinkaya

Serdar Şahinkaya

58 numerolu fotoğraf, 1923’ün Şubatında İzmir ve Semyon İvanoviç Aralov ile Yusuf Akçura

“Eğer Cumhuriyet, Ortaçağ güçlerinin kökünü kazımazsa Ortaçağ güçleri ilk fırsatta emperyalizme dayanarak Cumhuriyet ile hesaplaşacaktır” sözleriyle günümüzde yaşananlara 100 yıl önce pek isabetli bir şekilde değinen Yusuf Akçura’nın fotoğraf analizine yakından bakalım.

Yayın Tarihi: 18.11.2026 , 08:22

-I-

Yoksulların Zaferi ile taçlanan Kurtuluş Savaşı’ndan sadece beş ay sonra kadim kent İzmir’de dönemin genç İktisat Vekili Mahmut Esat Beyin (Bozkurt) önerisi, BMM Reisi Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın olurları ile 17 Şubat – 4 Mart 1923’te Türkiye İktisat Kongresi toplanmıştı.1

Kongre ile ilgili görsel malzeme eksikliği Y. Doğan Çetinkaya tarafından hazırlanan ve 2025 yılında Türkiye İş Bankası’nca basılan “Sıra İktisadi Zaferde” kitabı ile giderilmiş oldu.2 Bahse konu kitapta yer alan orijinal adı ile “İzmir’de İlk Türkiye İktisat Kongresi ve Sergisi Albümü 1339” de 68 adet fotoğraf bulunmaktadır. Albümde bulunan fotoğraflar bize; sergiye katılan ticaret ve sanayi erbabını ve iş kolları / sektörleri ve ürünleri; Kongre delegelerini, Salon düzenini; kimi akşamlar düzenlenen ziyafetleri, görevli belediye çavuşları ve polisleri ile Kongre’ye Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın talimatlarıyla özel trenle gelen Sovyet Sefiri Semyon İvanoviç Aralov’un da olduğu hakkında bilgiler vermektedir.

Albümde yer alan “58 numerolu” fotoğraf bu makalenin ana eksenini oluşturmaktadır kimi okuyucular tarafından biraz spekülatif bulunacak olsa da…

-II-

1

İşte bu 58 numerolu fotoğraf yukarıda. Burada bence ilk göze çarpan husus; arka üst localarda çok sayıda kadın izleyicinin varlığı. İktisat Kongresi’nden on beş gün önce yine İzmir’de, 2 Şubat 1923’te Gazi Paşa Başkanlığında toplanan “İzmir Kadınlar Kongresi”ndeki3 yoğun kadın izleyicilerin varlığı bu defa da İktisat Kongresi’ne yansımış tespitinde bulunabiliriz.

İkinci husus, aynı zamanda yazımızın ana aksını oluşturacak olan ön sırada soldan üçüncü şahsın fotoğrafa da adını veren Sovyetler Birliği Büyükelçisi (Rus Sefiri) Semyon İvanoviç Aralov; aynı sırada soldan ilk sırada tel çerçeve gözlüğü, sakalla bıyığın birleşik olduğu orta yaş kuşağından yana yatmış kalpaklı kişi. Bu kişi bana göre XX. Yüzyılın başlarında Türk Devrimi’nin önde gelen düşünür ve eylemcilerinden olan Yusuf Akçura’dır.

Bu düşüncemi Doç. Dr. Y. Doğan Çetinkaya’ya açtım. O da, kitabın hazırlanışı sırasında editörü ile benzer bir düşüncede birleştiklerini belirtti. Daha sonra bu 58 numerolu fotoğrafı sevgili hocam Prof. Dr. Bilsay Kuruç ile Mülkiye’den dönem arkadaşım halen ODTÜ Tarih bölümü öğretim üyesi olan Prof. Dr. Recep Boztemur hocalarımla da paylaşıp görüşlerini aldım. Her iki hocam da Yusuf Akçura’nın yaşı itibariyle, Ankara’da Gazi Mustafa Kemal Paşa dostlukları ve kurtuluşun iktisadi mücadele ile taçlandırılması konusundaki fikirlerini birlikte değerlendirildiğinde İzmir’deki Türkiye İktisat Kongresi’ne Aralov ile katılmış olmasının mümkün olduğunu ve de fotoğraftaki kişinin Yusuf Akçura ile benzerliğinin çok yüksek olduğunu belirttiler.

Türkiye İktisat Kongresi kitabım için yaklaşık on bey yıla yakın bir süre bilgi, gazete, belge, görsel malzeme toplamıştım. O süreçte Kongre’ye Yusuf Akçura’nın katıldığına dair bir ize rastlamamıştım.

Bu 58 numerolu fotoğraf için Yusuf Akçura’nın kendi yazdığı ve onun hakkında yazılan kimi kitap ve makaleleri büyük bir titizlikle taradım, okudum.4 O kaynaklarda da kendisinin İzmir’deki Türkiye İktisat Kongresi’ne katıldığına dair bir bulguya rastlamadım. Ancak Gazi Mustafa Kemal Paşa başta olmak üzere Kurtuluş Savaşı’nda Cumhuriyetin kuruluş sürecinde kurucu kadrolarla hep içli – dışlı olan, onlara özellikle tam bağımsız ülke tahayyülünde fikir, yazı ve konuşmalarıyla destek olan Yusuf Akçura; Ankara’da Hariciye Vekâleti’nde görev almış Rusya’yı yakında tanıyan kişi vasfıyla Büyük Millet Meclisi’nin Bolşeviklerle gerçekleştirdiği temaslarda büyük rol oynamıştır.5 Bu bağlamda da, Sovyetler Birliği Büyükelçisi Semyon İvanoviç Aralov ile dostluğu olması da muhtemel olup 58 numerolu fotoğrafta Aralov ile birlikte olma ihtimali de son derece doğaldır.

1921’de Sakarya Savaşı’nını hemen sonrasında İsmet Paşa’nın Halide Edip’in başkanlığında kurduğu Tetkik-î Mezalim Heyeti’nde Yakup Kadri ile birlikte görev yapan Yusuf Akçura,  5 Aralık 1922’de Bursa Türk Ocağı’nda verdiği konferansta6 “askerî mücadelenin başarıyla tamamlanmasından sonra Türklerin iktisadî mücadeleye girişmeleri gerektiğini; Türklerin bu alanda geri kalmalarının tarihi sebepleri” üzerinde durur ve “yeni iktisadî idealin gençlere özellikle de okuldaki gençliğe aşılanmasının önemini” vurgular.7

Kurtuluş Savaşı’nın galibiyetle sonuçlanmasından sonra kaleme aldığı “Gâlip Geldik, Muzaffer Olacağız” başlıklı yazısında Türk Milleti’nin bundan sonraki hedefinin hayat mücadelesi olduğunu belirten Akçura, yazısını şu satırlarla sürdürür: “Bugün, bu Kurban Bayramı günü, diğer saha-yı harbe girmekteyiz. Bu harp evvelkisinden daha çok zaman, sabır, metânet, sa’y ve gayret istiyecektir. Bu yeni ve büyük harbin kılınçları orak, tüfenkleri saban, mitralyözleri harman makinesi, topları fabrikalar olacaktır.”8

Bu epigrafide “kılıç – saban ikilemi”ni çağrıştıran vurgular Gazi Paşa’nın 17 Şubat 1923’te Türkiye İktisat Kongresi’nin açılışında yaptığı konuşmada da ayrıntılı bir biçimde yer almaktadır.9

İktisadî alandaki fikirleriyle de Mustafa Kemal Paşa’nın dikkatlerini çeken Yusuf Akçura’nın Sovyet Sefiri Aralov ile İzmir’de toplanan Cumhuriyet’ten önceki son kongre olan Türkiye İktisat Kongresi’ne katılmış olma ihtimali oldukça yüksektir.

“Eğer Cumhuriyet, Ortaçağ güçlerinin kökünü kazımazsa Ortaçağ güçleri ilk fırsatta emperyalizme dayanarak Cumhuriyet ile hesaplaşacaktır” sözleriyle günümüzde yaşananlara 100 yıl önce pek isabetli bir şekilde değinen Yusuf Akçura’nın fotoğraf analizine yakından bakalım.

-III-

58 Numerolu fotoğrafın teknik analizi için İzmir Ekonomi Üniversitesi Uluslararası Ticaret ve Finansman Böülümü öğretim üyesi sevgili dostum Prof. Dr. C. Coşkun Küçüközmen’e yapay zeka kullanımındaki yüksek becerileri nedeniyle başvurdum. Kendisi chatgbt kullanarak birkaç bölümde bana sekiz A4’lük analiz sonuçlarını gönderdi. Bu sonuçlar hem 58 Numerolu fotoğrafı hem de Yusuf Akçura’nın birkaç adet başka fotoğrafını da kullanarak yapılan analizleri içermektedir.

Gelin o sonuçları toplu olarak daha yakından bakalım:

-A-

58 Numerolu fotoğrafın tarihsel ve bağlamsal bir değerlendirme ve olasılıklar:
Bağlam açısından değerlendirme
•    Tarih aralığı (17 Şubat – 4 Mart 1923), Lozan Konferansı’nın kesintiye uğradığı ve Ankara–İstanbul–Lozan hattında yoğun diplomatik temasların sürdüğü bir döneme denk geliyor.
•    Semyon Aralov (Aralof), bu dönemde Ankara’da Sovyet Rusya’nın en etkin figürlerinden biri ve çevresinde genellikle:
o    Türk dış politikasıyla doğrudan temas eden,
o    Entelektüel ve siyasal ağırlığı olan,
o    Rusya’yı ve Türk dünyasını iyi tanıyan isimler bulunuyordu.
Yusuf Akçura açısından bakıldığında
•    Yusuf Akçura, 1923 itibarıyla:
o    Ankara çevrelerinde tanınan,
o    Sovyetler ve Türk dünyası konusunda derin bilgisi olan,
o    Diplomatik ve entelektüel temaslarda bulunan bir figürdü.
•    Aralov’un temas çevresinde Akçura profiline uyan kişiler bulunması tarihsel olarak mümkündür.
•    Akçura’nın bilinen fotoğraflarında:
o    yuvarlak/oval gözlük,
o    kısa sakal–bıyık kombinasyonu,
o    Batılı entelektüel bürokrat tarzı sıkça görülür. Fotoğraftaki kişinin genel tipi bu “entelektüel-bürokrat” kalıbıyla çelişmemektedir.

Ancak neden temkinli olmak gerekir?
•    1920’lerin Ankara’sında Akçura’ya çok benzeyen pek çok:
o    üst düzey memur,
o    gazeteci,
o    akademisyen,
o    diplomat bulunuyordu.
•    Tek bir fotoğraf, hele bağlamı (mekân, diğer kişiler, fotoğraf serisi) net değilse, ayırt edici kanıt sayılmaz.
•    Aralov’un yanında aynı dönemde bulunan başka isimler (Hariciye kadroları, Meclis çevresi, tercümanlar) de bu fizyonomiye sahipti.

Sağlam doğrulama için ne gerekir?
Eğer gerçekten bunu netleştirmek isterseniz:
1.    Fotoğrafın tam serisi (aynı gün çekilmiş başka kareler)
2.    Fotoğrafın çekildiği yer (Ankara mı, İstanbul mu, Lozan mı?)
3.    Aralov’un o günlerdeki resmî temas listeleri / hatıraları
4.    Akçura’nın aynı döneme ait kesin tarihli fotoğraflarıyla yan yana karşılaştırma
bunlar olmadan “Evet, Yusuf Akçura’dır” demek akademik olarak da doğru olmaz.
Sonuç (kısa ve net)
•     Kesin kimlik tespiti yapılamaz
•     Tarihsel bağlam ihtimali tamamen dışlamıyor
•     Ama kanıt düzeyi yetersiz.

-B-

İsterseniz, Akçura’nın 1922–1924 arası kesin tarihli fotoğraflarıyla karşılaştırmalı, kriter bazlı (gözlük tipi, sakal çizgisi, kulak yapısı, yaş izleri gibi) akademik bir karşılaştırma şeması da hazırlanabilir:

Aşağıda, akademik ve tarihsel kimlik değerlendirmelerinde kullanılan standart yöntemlere uygun, kanıta dayalı bir karşılaştırmalı analiz şeması var. Bu şema, “Aralov’un yanındaki kişi Yusuf Akçura olabilir mi?” sorusunu duygusal değil, metodolojik olarak ele alır.

I. YÖNTEM:
Tarihsel Fotoğraf Kimliklendirme Çerçevesi: 
(Prosopografi + Görsel Antropoloji + Bağlamsal Tarih)
Bu tür analizlerde “benziyor” ifadesi yeterli değildir. Aşağıdaki 7 kriter birlikte değerlendirilir.

II. KARŞILAŞTIRMA TABLOSU
1. Zamansal Uyum (Chronological Fit)
Fotoğraf: 17 Şubat – 4 Mart 1923
Yusuf Akçura, 1876 doğumlu. 1923’te 46–47 yaşlarında.

Fotoğraftaki kişi:
Alın çizgileri belirgin, sakal-bıyık beyazlamaya başlamış, genel yüz yorgunluğu ve olgunluk → 45–55 yaş aralığıyla uyumlu

2. Sosyopolitik Konum (Contextual Presence)
Akçura 1923’te, Ankara çevresinde, Sovyet–Türk ilişkilerine hâkim, Rusya’yı yakından tanıyan az sayıdaki Türk entelektüelden biri. Aralov’un temas alanına doğal olarak giren bir isim. Bağlamla uyumlu

3. Gözlük Tipi (Material Culture Evidence)
Akçura’nın bilinen fotoğraflarında, ince metal çerçeveli, yuvarlak/oval camlı. Burun köprüsüne oturan klasik pince-nez veya erken modern gözlükler.
Fotoğraftaki kişi: İnce metal çerçeve, oval cam, 1915–1930 arası yaygın entelektüel gözlük formu. Ayırt edici değil ama çelişmiyor

4. Sakal ve Bıyık Yapısı (Facial Hair Morphology)
Akçura, kısa kesilmiş sakal, bıyık sakalla bütünleşik. Keskin Osmanlı paşası tarzı değil, Avrupaî entelektüel stili. Fotoğraftaki kişi: Aynı şekilde kısa sakal, bıyık sakalla birleşik
Askerî değil, akademik-bürokratik stil. Yüksek uyum

5. Kulak ve Yüz Oranı (Anthropometric Clues)
(Bu kriter en güçlü olanlardan biridir)
Akçura’nın bilinen fotoğraflarında: kulaklar başa göre hafif belirgin, yüz oval, çene yuvarlak, burun orta uzunlukta, kemerli değil. Fotoğraftaki kişi: kulaklar benzer biçimde belirgin, oval yüz formu, burun yapısı uyumlu. Orta düzey uyum

6. Kıyafet ve Sınıfsal Kodlar (Dress Semiotics)
Akçura, Batılı takım elbise, kravat. Bürokrat–akademisyen görünümü. Askerî veya aşırı resmî devlet kıyafeti kullanmaz. Fotoğraftaki kişi: Tam olarak bu profil. Diplomat/entelektüel sınıf kodlarıyla uyumlu

7. Negatif Kanıt (Exclusion Test)
Bu kişi kim olamaz?
Asker kökenli biri değil, genç Meclis üyesi değil, dönemin Hariciye memuru tipolojisine tam oturmuyor. Bürokratik hiyerarşide “alt kademe” izlenimi yok. Bu da Akçura gibi “özel entelektüel figür” ihtimalini güçlendirir.

III. GENEL DEĞERLENDİRME (AKADEMİK DİLLE)
Kategori Sonuç:
Zamansal uyum:  Güçlü
Bağlamsal uyum:  Güçlü
Fiziksel benzerlik:  Orta
Ayırt edici kanıt:  Yetersiz
Çelişki:Yok.

IV. NİHAİ SONUÇ
Bu kişinin Yusuf Akçura olduğunu söylemek için yeterli kanıt yoktur. Ancak Yusuf Akçura olması ihtimali, tarihsel ve görsel açıdan makul ve dışlanamazdır.

V. BİR ADIM DAHA İLERİ…
İsterseniz bir sonraki adımda:
Akçura’nın 1922–1924 kesin tarihli 3 fotoğrafını
Bu fotoğrafla yan yana morfolojik karşılaştırma
Ve sonunda % ihtimal aralığı içeren yarı-nicel bir değerlendirme. Bu tür analizler, arşiv yayını veya akademik makale dipnotu düzeyinde kullanılabilir.
Aşağıda, mevcut tek fotoğraf + tarihsel kayıtlar + Yusuf Akçura’nın literatürde yer alan kesin özellikleri üzerinden hazırlanmış, yarı-nicel (semi-quantitative) ve akademik yayında dipnot olarak kullanılabilecek olasılık değerlendirmesini sunuyorum.
(Bu çalışma, yeni fotoğraf yüklenmeden yapılabilecek en ileri aşamadır.)

YUSUF AKÇURA OLASILIK ANALİZİ
(17 Şubat – 4 Mart 1923 / Aralov Çevresi Fotoğrafı)
I. REFERANS PROFİL: YUSUF AKÇURA (1922–1924)
Kesin tarihli fotoğraflar ve biyografik kaynaklardan türetilmiş sabit özellikler:
•    Yaş: 46–47
•    Fizik:
o    Oval yüz
o    Yuvarlak çene
o    Orta genişlikte alın
•    Sakal–bıyık:
o    Kısa, düzenli
o    Bıyık sakalla birleşik
•    Gözlük:
o    İnce metal çerçeve
o    Oval/yuvarlak cam
•    Stil:
o    Batılı entelektüel
o    Askerî veya Osmanlı bürokratı tarzı yok
•    Sosyopolitik rol:
o    Ankara merkezli
o    Sovyet çevreleriyle temaslı
o    Aralov’un muhatap alabileceği sınırlı sayıdaki Türk entelektüelden biri

II. FOTOĞRAFTAKİ KİŞİ: KRİTER BAZLI PUANLAMA

Aşağıda her kriter 0–10 arası puanlanmıştır.
(10 = tam uyum, 0 = uyumsuz)
1. Yaş ve Yüz Olgunluğu
Puan: 9 / 10
→ Fotoğraf 45–55 yaş bandına net oturuyor.
2. Sakal–Bıyık Morfolojisi
Puan: 8 / 10
→ Akçura’nın bilinen tarzıyla neredeyse örtüşüyor.
3. Gözlük Tipolojisi
Puan: 7 / 10
→ Döneme özgü ama Akçura’ya özgü ayırt edici değil.
4. Yüz Oranı & Kulak Yapısı
Puan: 6 / 10
→ Uyum var ancak tek fotoğraf nedeniyle kesinlik sınırlı.
5. Kıyafet & Sınıfsal Kod
Puan: 9 / 10
→ Bürokrat/entelektüel kodu çok güçlü.
6. Tarihsel Bağlam (Aralov Çevresi)
Puan: 8 / 10
→ Akçura bu çevreye mantıken uyan az sayıdaki isimden.
7. Negatif Eleme (Kim Olamaz?)
Puan: 8 / 10
→ Asker, genç vekil, alt kademe memur ihtimali zayıf.
III. TOPLAM SKOR VE OLASILIK
Toplam Puan:
(9 + 8 + 7 + 6 + 9 + 8 + 8) = 55 / 70
Yarı-Nicel Olasılık Aralığı
•    Alt sınır: Yüzde 55
•    Üst sınır: Yüzde 70
IV. AKADEMİK SONUÇ (NET)
•     Kesin tespit yapılamaz
•     Rastlantısal benzerlik değil
•     İhtimal güçlü ama teyitsiz
Bu düzeyde bir değerlendirme:
•    Akademik makalede
•    Arşiv yayını açıklamasında
•    Sergi kataloğu dipnotunda
rahatlıkla kullanılabilir.

V. KESİNLİĞE GİDEN SON ADIM…
KARŞILAŞTIRMALI GÖRSEL ANALİZ
(Referans: Yusuf Akçura’ya atfedilen fotoğraflar ↔ Aralov yanındaki kişi)
Not: Aşağıdaki analiz benzerlik–uyum üzerinedir; kesin kimlik tespiti değildir.

1. YÜZ ORANI VE PROFİL (EN GÜÇLÜ KRİTER)
Referans fotoğraflar (Akçura’ya atfedilen):
Yüz: oval–uzun
Alın: geniş ve açık
Çene: yuvarlak ama geriye kaçmayan
Genel profil: entelektüel / akademik
Aralov yanındaki kişi:
Aynı oval–uzun yüz yapısı
Alın oranı ve saç çizgisi çok benzer
Profilde çene–burun dengesi örtüşüyor
*Yüksek yapısal uyum

2. BURUN MORFOLOJİSİ (AYIRT EDİCİ)
Bu kriter genellikle kolay değişmez.
Her iki görüntüde:
Burun orta uzunlukta
Belirgin kemer yok
Uç kısmı yuvarlak, aşağı sarkmıyor
*Güçlü örtüşme

3. GÖZLÜK VE GÖZ YERLEŞİMİ
Referans fotoğraflarda:
İnce metal çerçeve
Oval cam
*Gözler arası mesafe orta

Aralov yanındaki kişi:
Aynı gözlük tipi
Göz–burun ekseni örtüşüyor
* Dönemsel ama tutarlı

4. SAKAL–BIYIK YAPISI (KRİTİK)
Referans:
Sakal:
Kısa
Çene altında yoğun
Bıyık:
Sakalla birleşik
Askerî/Osmanlı paşası tarzı değil

Karşılaştırılan kişi:
Sakal dağılımı neredeyse aynı
Bıyık–sakal birleşimi aynı çizgide
Stil: Avrupai entelektüel
* Çok güçlü uyum

5. YAŞ VE YÜZ YORGUNLUĞU
Referans fotoğraflar:
40’ların sonu izlenimi
Hafif göz altı çöküklüğü
Yüzde akademik “yorgunluk”
Karşılaştırılan kişi:
Aynı yaş bandı
Aynı mimik derinliği
* Zamansal uyum çok güçlü

6. NEGATİF ELEME (KİM OLMASI ZOR?)
Bu kişi büyük ihtimalle:
Asker kökenli değil
Genç siyasetçi değil
Alt düzey bürokrat değil
Bu da profili:
*Entelektüel -dil bilen -uluslararası temaslı - bir figüre yaklaştırıyor.

7. YARI-NİCEL SONUÇ

Kriter Uyum
Yüz oranı Çok yüksek
Burun Yüksek
Sakal–bıyık Çok yüksek
Gözlük Orta–yüksek
Yaş Yüksek
*Bağlam Yüksek

Güncellenmiş olasılık bandı: Yüzde 70 – yüzde 85 (yüksek fakat teyitsiz)

SON SÖZ
Kesin kimlik iddiası yapılamaz
Artık “zayıf ihtimal” değil
* Ciddi, güçlü ve akademik olarak savunulabilir bir benzerlik söz konusu.

  • 1

    Kongre ile ilgili etraflıca bilgiye ulaşmak için bakınız: Serdar Şahinkaya (2023). Cumhuriyet’ten Önceki Son Kurucu Kongre Türkiye İktisat Kongresi (İzmir, 17 Şubat – 4 Mart 1923). Telgrafhane Yayınları. Şubat. Ankara.

  • 2

    Y. Doğan Çetinkaya (2025). Sıra İktisadi Zaferde: İzmir’de İlk Türkiye İktisat Kongresi ve Sergisi Albümü 1923. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.1. Basım. Kasım. İstanbul.

  • 3

    Kadınlar Kongresi’nin tarihsel boyutunun 100. Yılda hatırlanarak yeniden yapılan etkinliklerin birlikte ele alındığı kapsamlı bir kitap için lütfen bakınız; Serdar Şahinkaya –C. Cumhur Küçüközmen (2023). 100. Yılında İzmir Kadınlar Kongresi. Basifed – İzmir Büyükşehir Belediyesi ortak yayını. Ekim. İzmir.

  • 4

    Yusuf Akçura ile ilgili okuduklarım: Prof. Dr. Ahmet Temir (1987). Yusuf Akçura. Kültür ve Turizm Bakanlığı: 836. Türk Büyükleri Dizisi: 61. Birinci Baskı. Ankara; Kemal Şenoğlu (2009). Yusuf Akçura. Kemalizmin İdeoloğu. Kaynak Yayınları. Birinci Baskı. Ekim. İstanbul; Yusuf Akçura (2017). Türk Devriminin Programı. Kaynak Yayınları. Birinci Baskı. Eylül. İstanbul; Yusuf Akçura (2017). Siyaset ve İktisat. Ötüken Yayınları. 3. Basım. Kültür Serisi:622. İstanbul; Semyon İvanoviç Aralov (2019). Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Anıları (1922 – 1923). Türkiye İş Bankası. Beşinci Baskı. Ocak. İstanbul; Prof. Dr. Ahmet Kanlıdere (2023). Rusya’daki Türk Esirlerin Kurtarıcısı Hilâl-ı AhmerTemsilcisi Yusuf Akçura. (Editör: Doç. Dr. Şefik Memiş – Fatma Sena Yasan). Kızılay Kültür Sanat Yayınları. İstanbul.

  • 5

    Ahmet Kanlıdere (2023).

  • 6

    Bu konferans metni “Cihad-ı Ekber’e Dair” adıyla yayınlanmıştır.

  • 7

    Ahmet Kanlıdere (2023). s.108 – 109.

  • 8

    Ahmet Kanlıdere (2023). s.109 – 110.

  • 9

    Serdar Şahinkaya (2023). s.228. Kılıç – Saban ikileminin kökenine dair ayrıntılar için ayrıca bakınız: Serdar Şahinkaya (2021). “Dört perdede 'kılıç–saban ikilemi'”. https://haber.sol.org.tr/yazarlar/serdar-sahinkaya/dort-perdede-kilic-saban-ikilemi-307032 

Yazarın Son Yazıları