İnci Boyacıoğlu
Sınıfın zihnine çekilen yoksulluk perdesi
Yayın Tarihi: 18.11.2026 , 00:00 Güncelleme Tarihi: 18.11.2026 , 00:06
soL'a güvenin, algoritmaya müdahale edin. Tek tıkla soL Haber'i Google'da tercih edilen kaynağınız olarak belirleyin.
Sabahattin Ali’nin "Kamyon" hikâyesinde, daha 16’sında gencecik bir köylü “mahsuller para etmeyince, vergiler ödenmez hale gelince, evde tuz, gaz tükenip yerine yenisi konmayınca” fabrikalarda iş aramaya karar verir. Cebinde beş parası dahi olmayan delikanlı yolluğunu dosttan akrabadan borçla denkleştirmeye çalışırken bakkalın oğlu "UIan, sen deli misin? Otomobile de para mı verilirmiş?" diye aklını çeler. Böylece delikanlı, şoföre son yarım lirasını peşin verdikten sonra kamyonun kasasında tepelemesine istiflenmiş yolcular arasına sığışır. İzmir'e yaklaştıkları zaman usulca arkadan atlayarak tüymeyi planlamaktadır.
Şoförün yolcuları indirirken toplayacağı iki liralık yol parasının derdi, iki günlük yol boyunca delikanlının zihnini ağır ağır emen kapkaranlık bir kuyuya, psikoloji terminolojisiyle devasa bir "bilişsel yüke" dönüşür. Hayatında ilk defa bindiği kamyon, sarsıla sarsıla ilerlerken, yakalandığında başına gelebilecek felaketlerin düşüncesi açlıkla karışarak delikanlıyı ara ara baygınlık noktasına getirir. Bu psikolojik sıkışmışlık gencin bütün rasyonel düşünme becerilerini yavaş yavaş felç etmektedir.
Sabahattin Ali’nin yoksulluğun insan zihninde yarattığı duygusal küntlüğe, zihinsel kıstırılmışlık haline ve çaresizliğin bedenimiz üzerindeki etkilerine dair kavrayışı öyle derin ki hikayelerinde başta psikologlar olmak üzere herkes için çok değerli dersler var. Usta, kamyondaki delikanlının içinde olup bitenleri yine büyük bir incelikle betimler ve kısacık bir hikâye aracılığıyla bize yoksullukla zapt edilmiş bir zihni deneyimleme olanağı yaratır.
Kimi çaresizlik durumlarında, beynin yürütücü işlevlerinde, yani üst düzey düşünme işlemlerimizde “tünel bakış açısı” dediğimiz bir durum ortaya çıkar. Sabahattin Ali, çocuğun zihnindeki bu daralan tünel görüşünü şu sarsıcı iç monologla aktarır:
"İzmir'e yaklaştıklarını yolcuların konuşmalarından anlamıştı. Fakat ne kadar yaklaştılar? Atlayacak, kaçacak zaman geldi mi? Eğer daha çok varsa bu Allah'ın dağlarında gece yarısı nasıl yolu bulacak, yahut buralarda nasıl geceleyecek? Ya jandarmaların eline düşerse? Ya şoför bunun parayı vermeden atlayıp kaçtığını karakola haber verirse? O zaman jandarmalar kendisini dövmezler mi idi? Acaba jandarmaların dayağı mı daha kötü idi, şoförün dayağı mı? Belki otomobildeki müşterilerden bir merhametli çıkar da bunu dövdürmezdi. Fakat bu kadar adamın içinde rezil olmak vardı. Üstelik don gömlekle kalacaktı. Bu kılıkta İzmir'e nasıl girer, hemşerilerini nasıl arardı? Atlamaktan başka çare yoktu...."
İki liranın yokluğu, delikanlıya rezil olma ve dövülme korkusundan başka hiçbir zihinsel alan, hiçbir sağduyulu çözüm yolu bırakmamıştır. Delikanlının problem çözme kapasitesi parasızlık tarafından rehin alınmıştır.
Yolculuk devam ettikçe, "zihinsel bant genişliği" tükenmektedir. Delikanlının başka şeylere dikkatini verecek, derdinden başka bir şeyi düşünecek hali kalmamıştır. İçinde bulunduğu o amansız kaygı, kamyonu basit bir ulaşım aracı olmaktan çıkarıp, biçare gencin üzerine çöken, onu ezen bir canavara dönüştürür: "
Bu kamyon, bu gitgide gözünde büyüyen, bütün hislerine alışmadığı ve ezici tesirler yapan korku makinesi kendisini bir kıskaç gibi yakalamıştı. Buradan kurtulmasına imkân olmadığını sanıyordu."
Araç her yavaşladığında veya şoför arkaya her döndüğünde delikanlı, yerinden fırlayıp "Acaba duracak mı? Para toplamaya mı başlayacak?" diyerek nefesini tutar. Gerçeği itiraf etmek, af dilemek veya borçlanmak gibi mantıklı seçenekler, iki liranın yokluğuna odaklanmış zihin için ulaşılamaz bir yerdedir. Kamyonun birdenbire yavaşladığı bir anda delikanlı panikle yola atlar.
“Fakat daha durmamış olan otomobilden bu tersine atlayış ona muvazenesini kaybettirdi; olduğu yerde birkaç kere döndükten sonra ayağı boşa gitti ve eliyle çalılara tutunmaya çabalayarak, kafası sivri taşlara çarpa çarpa ve arkasından acı bir hışırtı ile akan topraklar ve ufak taşlarla birlikte, yardan aşağıya, şimdi şırıltısı daha çok duyulan dereye doğru yuvarlandı.”
Sayısız "önemsiz" ölümden biridir kayıtlara geçecek olan. Daha atlarken adı unutulacak, hiç olmamış, hiç yaşamamışçasına silinip gidecektir delikanlı.
Yoksulluğun psikolojimiz üzerindeki etkilerini inceleyen çok sayıda araştırmacı var, henüz hiçbirisi Sabahattin Ali’nin yakaladığı derinliğe ulaşamadı. Ama yine de bu araştırmacılar, değerli bir iş yapmaktalar. Örneğin yoksulluğu hiç tatmamış ya da yaşayıp bir daha hatırlamamak üzere geride bırakmış olanlar için empatiyi kolaylaştıracak kavramlar üretmekteler.
Psikologların en iyi bildikleri konulardan biri, yoksulluğun çocuklar üzerinde yıkıcı etkisidir. Çocuk yoksulluğu, kronik strese bağlı olarak yetişkinlikteki çalışan bellek kapasitesini kalıcı olarak düşürebilmektedir. Çalışan bellek, bir konuyu düşünürken, değerlendirirken, anlamaya çalışırken o an yeni edindiğimiz bilgiyle belleğimize kayıtlı bilgiyi aynı anda işlediğimiz çalışma masamızdır bizim. Evde kitaplara, eğitici materyallere veya dijital öğrenme araçlarına erişimin olmaması çocuklar için “bilişsel teşvik yoksunluğu” demektir ve bu da çocukların beyin gelişimini yavaşlatır. Yetersiz beslenmenin de katkısıyla, yoksul çocukların beyinlerinin frontal loblarındaki gri madde hacmi daha küçüktür. Yani insan beyninin en değerli bölgesinde önemli bir kayıp anlamına gelir yoksulluk. Bu çocukların, ileri düzey zihinsel işlemlerden sorumlu prefrontal yüzey alanları, daha yüksek gelirli ailelerin çocuklarına kıyasla ince kalır. Küçücük çocukların beyinlerine kapitalizmin verdiği bu zarar, dikkat eksikliği, amaca yönelik davranışları yönlendirememe ve dürtü kontrol sorunlarıyla gösterir kendini. İşte bu yüzden, yoksulluk bir insan hakları ihlalidir ve çocuk yoksulluğu denilen şey en korkunç distopyalara yaraşır düzeyde bir barbarlıktır!
Sistemin barbarlığı süreklilik gösterir, çocukluktan yetişkinliğe kesintisiz devam eder. Yoksulluk, “tembel, cahil, ilkel veya başarısız” gibi etiketlerle yaşamak anlamına gelir. Toplumda bizimle ilgili yaygın bir inanışın psikolojimizi nasıl derinden etkilediğini çoğu zaman fark etmeyiz. Kötü sıfatlarla damgalanmak, savunmacı bir psikoloji yaratır ve bilişsel performansı baskılar. Bir psikoloji deneyinde, aşevinde yemek sırası bekleyen yoksul insanların bir kısmından “kendilerini başarılı veya gururlu hissettikleri” bir anıyı anlatmaları istenmiştir. Bir an için kendini değerli hissetme şansı bulan bu yoksul insanlarla, yemek sırasında bekleyen ve sıradan bir günü yaşayan diğer yoksullar kıyaslanmıştır. Başarı anılarını anlatanlar, kısa süre sonra uygulanan sürpriz akıcı zekâ ve yürütücü işlev testlerinde çok daha yüksek bir performans sergilemişlerdir. Kaba bir hesapla, bilişsel performanslarındaki bu sıçrama, zekâ testlerinde yaklaşık 10 puanlık bir artışa eşdeğerdir. Yani evet, yoksulluk bir halk sağlığı problemidir ve beyin sağlığımızı birçok farklı şekilde bozar.
Gündelik hayatta yoksul insanların sık maruz kaldıkları bir eleştiri var: Bu yoksullar neye güvenip de kumar oynuyorlar veya fondur borsadır bilmedikleri işlere giriyorlar diye çıkışmakta televizyon ekranı karşısındaki insanlar. Kimi araştırmalar, yoksulluğun strese bağlı bilişsel tünelleme etkisi yüzünden, geleceği görmezden gelme, yarın olabilecekleri yeterince idrak edememe gibi bir çıktısı olduğuna işaret etmekte. İşte bu da, yoksul insanlarda aşırı borçlanma eğilimi yaratabilmekte. Stresi yaratan belki “Bu ay kirayı nasıl ödeyeceğim?”, belki “Okullar açılırken çocuğa alınması gereken forma ve kırtasiye malzemelerine parayı nereden bulacağım?” derdi. Demiştik, tünel bakış açısı rasyonel problem çözme becerilerini köreltir. İcralık olan kredi kartı borçları, asgari ücretle oynanan kumar oyunları… Sonunda o azıcık paraya da bankalar, kumarhaneler veya fon keneleri el koyuyor.
Not düşmek isterim; elbet bazen bile bile, her şeyin farkında olarak uçuruma düşmektir yoksulluk. Ama işte bazen de daha iyi seçenekleri görememek, uçurumdan kurtaracak bir dalı ıskalamaktır.
Yoksulluk insanın aklını ve yüreğini çiğ çiğ yiyen bir canavardır... Bir iş sahibi olmalarına rağmen, yaşamlarının herhangi bir noktasında parasızlıkla birlikte kötü sağlık veya yetersiz eğitimin de dahil olduğu çok boyutlu yoksulluğa sürüklenen insanlar incelenmiştir. Yoksulluğa sürüklenen bu insanların, öz yeterlik algılarında keskin düşüşler ortaya çıktığı bilinmektedir. Bireyler yoksulluk sarmalına girdiklerinde, dünyayı "kontrol edilemez" bir yer olarak algılar; kendilerini bu koca dünyada küçücük, değersiz ve beceriksiz bir varlık gibi hisseder. Kendilerini daha az yetkin hissetmekle kalmayıp, diğer insanlarla "eşit haklara sahip olduklarına" dair içsel inançlarını dahi yitirirler. Düzenin ideolojik hegemonyası, yoksulluğun suçunu yoksulların sırtına itiverir.
Gerçekte, emekçi sınıfın parçası olan alt düzey gelir gruplarıyla orta düzey gelir grupları arasında da ideolojik bir duvar örülüdür. Orta üst-sınıflardan gelen insanlar, kimliklerini büyük oranda eğitim düzeyleri, profesyonel rolleri, gelirleri ve başarıları gibi statü gösteren özellikler üzerine inşa etmektedirler. Bu insan yeni tanıştıkları insanlara hemen mesleklerinden, iş yerlerinden veya mesleki başarılarından bahseder örneğin. Buna karşılık, nesnel ekonomik başarılardan dışlanan yoksul insanlar, kendilerini çalışma hayatındaki konum ve rolleriyle tanımlamaktan kaçınır; kimliklerini sıklıkla memleketleri, akrabaları, dini cemaatler ve yerel bağlar üzerinden inşa ederler.
Geniş kitlelerin AKP gibi sağ popülist partilerin elitleriyle özdeşim kurmalarının altında bu psikolojik mekanizmalar etkilidir. Burjuvazi, yoksul kitlelerin düşünsel sisteminde fazlasıyla soyut, ulaşılamaz, hatta tasavvur dahi edilemez bir yerdedir. Gökdelenlerin en üst katlarında, korunaklı sitelerde veya konaklarda yaşayan büyük burjuvazi, halk için gündelik yaşamda hiçbir zaman "somut" bir bedene sahip değildir. Yoksul kitlelerin gözünde "zengin" ve "ayrıcalıklı" olan; sermaye sahipleri değil, orta düzey gelire sahip emekçiler olur çoğu zaman. Geniş yoksul kesimler için zenginler, temiz giyinen, arabası olan, nispeten düzgün diksiyonla konuşan, yazın üç gün de olsa tatile gidebilen, gündelik hayatta kendilerine sürekli bir kural, bir nizam dayatan ve onlar için yoksulluğu yoksunluğa dönüştüren eğitimli orta sınıftır. Ara ara televizyonlarda gördüğü, kendi memleketinin şivesiyle konuşan, kendi tarikatından olduğunu bildiği kişiler, Türkiye’deki toplam gelirin yüzde 70’ini sömüren yüzde onluk kesimden bile olsa, bir doktora veya bir banka emekçisine göre daha çok “bizden” hissi verebilmektedir. AKP zenginleri sanki onun adına da zengindir ve yoksul kitle, orta sınıfın “cahil, kaba, görgüsüz” gibi aşağılamaları karşısında bu yeni zenginleri kendi sosyal grubunu savunur gibi savunabilir.
Bu memlekette kamyonun arkasına istiflenmiş pek çok insan yaşar ve zihinlerine gerilmiş bir yoksulluk perdesinin arkasından bakarlar dünyaya.
Ama işte bir grev olur, burjuvaziyle kurulan sahte “bizlik” duygusunu kıran siyasal ve ekonomik krizler peydah olur veya sol eylemlilikler tüm ülkede yaygınlaşır, işte o zaman bu perde yırtılarak açılır. İşçi olmak gurur verici bir şeye dönüşür ve sınıf kendini bulur. Kendindeki gücü, yoksulluğun birbirinden korkunç bin bir yüzünü parçalamak için kullanırken, dünyayı herkes için daha eşit ve yaşanabilir bir yere dönüştürür.
Bu memleketin yoksul pek çok delikanlısı vardır.
Nâzım ustanın da dediği gibi,
Onlar ki toprakta karınca,
suda balık,
havada kuş kadar
çokturlar;
korkak,
cesur,
câhil,
hakîm
ve çocukturlar
ve kahreden
yaratan ki onlardır,
destanımızda yalnız onların maceraları vardır.