Emrah Kartal'ın “Rio de Janeiro: Bir 'dönüşüm' hikayesi” başlıklı yazısı 24 Nisan 2013 Çarşamba tarihli soL Gazetesi'nde yayımlanmıştır.

Rio de Janeiro, Olimpiyat Oyunları ve Dünya Kupası öncesinde büyük bir değişime uğruyor. Dünya Kupası’na ev sahipliği yapacak 12 şehri göz önünde bulundurduğumuzda, Rio’daki kadar hızlı ve çarpıcı bir “dönüşüm” yaşayan şehir yok.

Rio de Janeiro kenti, şehir merkezinden plajlarına, meydanlarından gecekondu mahallelerine kadar sürekli dönüşmüş bir şehirdir. Dönüşmüş yerine dönüştürülmüş demek aslında daha doğru bir ifade olacaktır. Çünkü dönüşme süreci iradeyle, belli zaman aralıklarında gerçekleşmektedir. Örneğin, kentin güneyine tabiri yerindeyse bir köprü vazifesi gören Flamengo sahili, yapay bir sahildir. Anlatılanlara göre kentin güneyi bugün olduğu gibi kentin zengin kesimlerinin yaşadığı, kartpostalları süsleyen bir bölge değildir. Çiftlik ve malikanelerin, şehir merkezinden uzak mahallelerin yer aldığı bir bölgedir ve kentsel dönüşüm sonucu kentin güney bölgesi, bugün kentin yoksul kesimlerinden ve kent merkezinden ayrılmış durumdadır.

Kentsel dönüşüm zenginle yoksulu birbirinden ayırmamış, yoksulu şehirden sürmüştür Rio de Janeiro’da. Güneydeki değişim kuzeyi ve kuzeybatı bölgelerindeki halkı etkilemiştir. Bangu ve Jacarapegua’da olduğu gibi... Genel olarak kentin yüksek, kayalık bölgelerinde yer alan favelalardan ayrı olarak Bangu ve Jacarepegua yerleşim bölgeleri kentin çeperinden de uzak bir bölgelerinde yer almaktadır. Bu iki yerleşim bölgesi, yine planlı bir dönüşümün parçalarıdır. Diğer dönüşüm süreçlerine benzemekle birlikte dönüşümde bu defa bir farklılık vardır. Bangu’daki Villa Kennedy ve Villa Aliança ile Jacarepegua’daki Tanrı Kent’in yaratımında, yani kent yoksullarını kent dışına atma projesinde ABD’de bulunmaktadır.

Bangu Mahallesi, Rio de Janeiro’nun en eski mahallelerindendir. Kentin ve dahası Brezilya’nın futbol kültürü Bangu’da, kentin endüstri bölgesinde, tekstil fabrikası işçileriyle doğmuştur. Sadece futbol değil, kentin güney ve kuzey bölgelerinden tamamen farklı bir kent kültürünü de barındırmıştır. Guanabara Eyaleti adını almasının ardından Rio de Janeiro bölgesinin ilk valisi olan Carlos Lacerda, Bangu’ya Latin Amerika’nın en büyük toplu konutlarını inşa etmiş ve Rio de Janeiro’daki dönüşüm süreci yeni bir hal almıştır. Kuzeydeki Maracanã ve güney bölgesindeki favelalarda yaşayan halkı iş, yeni yerleşimlerinde yaşam kolaylığı, hastane ve okul gibi vaatlerle Bangu’daki Villa Aliança ve Villa Kennedy mahalleleri ile, Jacarepegua’deki Tanrı Kent’e adeta sürmüştür. Vaatlerin karşılığı yoktur çünkü amaç aslında farklıdır. “İlerleme için Birlik” adı altında gerçekleşen bu süreci ABD Başkanı Kennedy dönemindeki sağlanan maddi kaynakla gerçekleştirilmiştir. Amaç, Küba’daki gibi devrimle sonuçlanan bir sürecin Latin Amerika’da tekrar yapılanmasının önüne geçmektir. Brezilya’nın o dönemki başkenti Rio de Janeiro’nun yoksullarının ayağa kalkmasından duyulan endişe kentin dönüşümündeki başlıca unsurlardan biridir. Rio kenti dönüşürken ülke de politik olarak dönüşmüş yine Lacerda’nin sivil desteğiyle Brezilya darbe gerçekleşmiştir.

Rio bugün yine hıza ve acımasız bir biçimde dönüşmektedir. Hem de halk adına, onlar için olduğu söylenen Dünya Kupası ve Olimpiyat Oyunları adına. Süreç yine bir iradenin, kapitalist iradenin ürünüdür. Benzerlik bunlarla kalır mı bilinmez, ancak ülkenin siyasi ve ideolojik dönüşümünün aynı hızla, halk için negatif boyutta sürdüğünü de belirtmek gerekmektedir. Bangu ve Tanrı Kent, bugün şehrin en yoksul kesimlerini barındırmaktadır ve kentin simgelerinden Bangu Tekstil Fabrikası alışveriş merkezine dönüştürülmüştür. Ve hala sadece Brezilya için değil, tüm yoksullar için dönüşüm, yıkım anlamına gelmektedir.