17 yıl sonra bir kez daha kepenkler kapandı. Tuhaf ama “ABD toparlanmasın da para yine buralara aksın” beklentisi var. Fed 6 ay için varlık alımlarını azaltmaktan vazgeçebilir mi? Mümkün. Bernanke 2009 Ekimi’nde “bilanço küçültmeye başlıyoruz” sinyali vermişti. Dolar bolluğu azalır gibi oldu: 2010 başında EUR/USD paritesi 1,24’e kadar geriledi. Ama sonrasında genişlemeye dönüldü. Gecelik faiz 0-0,25 arasına sabitlenip nötrleşince Fed nicel genişlemeyi başlattı. Şimdi neden bu noktaya gelindi?

Grafik 1: ABD’de GSYH ve M2 para arzı, yüzde değişimler (1929-1939)

İlk grafikte ABD’nin GSYH’sindeki değişimlerle para arzı M2’deki değişimleri yanyana görüyoruz. Dönem, 1929-1939 arası ve paralellik ilk bakışta göze çarpıyor. Böylece 1929 krizinin neden bu kadar uzadığını açıklama iddiasındaki temel tezlerden birisini basitçe görebiliriz. Hem değişim oranları hem de seviyeler itibariyle parasal genişleme ve büyüme arasında neredeyse birebir örtüşme olan bir dönemden söz ediyoruz. Daha sonra gelen kamu harcamaları –maliye politikası– biraz fazla köşeli olduysa, bunda belki de ilk yıllarda para politikasının yanlış işaret taşımasının verdiği gecikmişliğin payı vardır. Şimdi bu tezi güncele taşıyalım.

Para politikası teorisinde çok etkili John Taylor’un ABD Senatosu’nda yaptığı bir konuşma var. Krizi açıklayan nedenlerden birisinin Fed’in kriz öncesinde faizleri Taylor Kuralı’nın önerdiği gecelik faiz oranından çok uzun süreyle çok aşağıda tutması olduğunu öne sürmüştü. Fed faizinin bu durumu dünyadaki dolar bolluğunun en önemli nedeniydi. Senato önünde bu noktayı veri alarak başlıyor ve kamu harcamalarının krizin ilk döneminde fazla kuralsız, aniden ortaya çıkıp kaybolan, etkileri kısa süren harcamalar olduğunu vurguluyor. Taylor mali uyarıcı paketinin etkisiz kalmasının olası nedeninin doğrudan veya yerel yönetimlerden yapılan harcamaların paketin sadece küçük bir parçasını oluşturması olduğuna işaret ediyor. Kamu harcaması yapacaksanız devlet eliyle doğrudan yapacaksınız, yoksa hane halkına sağladığınız transferler harcamaya dönüşmeyebilir. Ama ne kadar yapabilirsiniz, zaten borç yükünüz kriz başladığı anda çok ağır idiyse? Ve siyasi olarak yaptırırlar mı? Böyleyse nicel genişleme daha çok politik bir motifle açıklanabilir hale geliyor. 2007-2009 krizi 1929 krizinden çok farklı bir siyasi sonuca yol açtı. 1930’larda Demokrat Parti oylarını sürekli artırmıştı, hatta bir miktar “sol” bile vardı, ama bu sefer Cumhuriyetçiler, aşırı sağcı Çay Partisi aracılığıyla daha da muhafazakarlaştılar.

Son grafik tüm ekonomideki “borçluluk” açısından 2007 krizi başlarken ABD ekonomisinin ne halde olduğunu gösteriyor. Kredi genişlemesinin tarihi boyutu da görülüyor. Kongreyi ele geçiren Cumhuriyetçiler Obama’ya nefes aldırmadıklarına göre, varlık alımlarını sonlandırmayı geciktirmek tek opsiyon olabilir. İlk grafikte para politikasında gevşemenin gecikmesinin 1929 krizini ne kadar uzattığını gösteren bir argüman sergilenmişti. Amerikan politika yapıcısının zihninde kazılı olan bu manzarayla birleşince, politik kaygılar “krizi seyretme korkusu” ile birlikte böyle bir adım atılmasını açıklamaya yeter. Borç/kredi çok yüksek, kamu maliyesi fazla kullanılamıyor ve parasal genişlemeden bir türlü vazgeçilemiyor desek?

Grafik 2: ABD’de tüm ekonomideki borç (veya kredi) miktarının GSYH’ye oranı, 1920-2010

Yazdıklarım “iktisadi” bir neden bulma isteğinin sonucu. Ama olay basitçe “politik” olabilir ve Çay Partisi’nin Cumhuriyetçi Parti’den ayrılmasıyla sonuçlanabilir. Olay uzarsa Fed kımıldamaz. Fed kımıldamazsa gelişmekte olan piyasalara giriş olur.