Modern resmin başlangıcına dair bir döneme işaret etmek istesek mutlaka 1800’lerin Fransa’sından bahsetmemiz ve hemen peşine de aynı dönem İngiltere’sini eklememiz gerekir. İspanya resim geleneğindeki şaşırtıcı derecede kuvvetli örnekleriyle bu iki ülkeye dahildir ama bu, sadece sıra dışı sanatçıların özgünlükleri ile sınırlı kalma eğilimindedir. Almanya ise özellikle Romantik döneme yaptığı katkı ile belirleyicidir.

Bu yazıda ve belki bundan sonraki birkaçında odağımız Fransa olacak. Çünkü Fransa’da sınıf savaşımları gelmekte olan çağın düşüncelerini büyük oranda etkilemiş, Marx’a Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’ini yazdırmış ve belki daha gelişkin arayışlar için bir nevi laboratuvar olmuştur. 19. yüzyılın sonlarına doğru kendini ispat etmek isteyen her genç sanatçının yolunun bu şehre düşmesi de eklendiğinde, bir süre sonra modern sanat denince ilk akla gelen Fransa bile değil Paris’tir. Bu yüzden, bohem Paris yıllarına varmadan önce, Fransız Devrimi ve Fransa’nın Cumhuriyet ile İmparatorluk arasında gidip gelen mücadelesine bakıyor, bu dönemin sanat ile etkileşimini mercek altına alıyoruz.

Fransız Devrimi’nin ressamı Jacques-Louis David’dir. Bunu tüm kaynaklar yazar. Aynı zamanda David, “terör” olarak adlandırılan dönemin ardından tekrar başa geçen ve çok geçmeden İmparatorluğunu ilan eden Napolyon’un da saray ressamıdır. Bu çelişkiden olsa gerek, David sanat tarihinde pek sevilmez ve ustalığının hakkının isteksizce verildiği bir yere sahiptir.

Gerçekten de David’in kendine özgü bir kişiliği vardır. 1748’de varlıklı bir ailede doğan sanatçı iyi eğitim alabileceği okullara gönderilmiş ve yapmak istediği şeylerde hep desteklenmiştir. Okulda pek başarılı olamamış, defterlerine sürekli çizimler yapmış ve sonunda ressam olmak istediğinde de dönemin önemli ressamı François Boucher’den ders alması sağlanmıştır. Boucher’in ustası olduğu Rokoko akımı yerine klasik resme merak saldığında bizzat hocası tarafından Kraliyet Akademisi’ndeki (şimdi Louvre) bir arkadaşına yönlendirilmiştir. Akademi’nin her yıl Roma’ya burslu öğrenci gönderdiği Prix de Rome ödülünü almak için düzenlenen yarışmaya saplantılı bir şekilde defalarca katılmış, hatta bursu kaybettiği ikinci yıl açlık grevine girerek resim yapmayı bir süre bırakmıştır. Ertesi yıl yine kazanamamasına rağmen yılmayıp bir yıl sonra bursu alarak Roma’nın yolunu tutmuştur. 

David klasik sanatı tam da göbeğinde öğrenir ama klasisizmde tekrarlanan statik tavrı sevmez ve üslubunda filizlenmeye başlayan neoklasisizm ile 1780’de Paris’e döner. Kraliyet Akademisi’ne üye olur, ayrıca Louvre’da konaklamasına da izin verilir. Kraliyet Binalarının Başmüfettişiyle, kızı Charlotte ile evlenmek üzere anlaşır. Bu evlilik ona hem maddi rahatlık sağlayacak hem de öğrenciler yetiştirebileceği bir atölyeye sahip olma imkânı verecektir. 

Gerçekten de David’in karakteri sıra dışıdır, sanatın içerisindeki inatçı arayışı büyük ihtimalle karakterinden kaynaklanan içsel bir motivasyona dayanır. Ancak dönem de çok sıra dışıdır. 1789’da Fransız Devrimi yaşanır. David, Devrim’in öncüsü Maximilien Robespierre’in dostu ve Jakoben Kulübü’nün üyesidir. Ulusal Mecliste görev alır, XVI. Louis’nin idamı lehine oy kullanır. Bu karar, kralcı eşi Marguerite Charlotte’un David’den boşanmasına neden olur. 

David, Devrim’in yarattığı değişimi ve önemli olaylarını kalıcı hale getirmek ve devrimin simgelerinin üretmek üzerine görev alır. Bunun için ele aldığı ilk konu 1789’da yaşanan, eski rejime karşı ulusal birliğin sembolü olarak görülen Tenis Kortu Yemini’dir. Ancak siyasi istikrarsızlık, 1789’un kahramanlarını bir süre sonra haine dönüştürecek ve David başladığı resmi zamanında bitiremeyecektir. Diğer taraftan dönemin Propaganda Bakanı olarak ses getiren birçok iş yapar, devrim şehitlerinin mezarlarının Pantheon’a taşıdığı geçit törenlerini düzenler ve Cumhuriyet adına büyük festivaller gerçekleştirir. Roma dönemini andıran bu festivallerde, klasik Yunan ve Roma sembollerini de Cumhuriyet’in imgelerine dönüştürür. Örneğin Herakles figürü, Cumhuriyet’i korumu tutkusunun somut bir sembolü haline gelir.1

Devrim sonrası Paris’te, Roma’ya öykünme hali vardır. Marx, o dönemde Paris halkının gerçekten de Romalı gibi giyinmeye başladığını yazar ve şunları ekler. “1789-1814 Devrimi dönüşümlü olarak Roma Cumhuriyeti ve Roma İmparatorluğu kılıklarına büründü. […] bir devrim sayesinde artan bir hareket gücü kazandığına inanan bütün bir halk, kendisini birdenbire ölü bir çağa geri götürülmüş bulur.”2

İleriye atılamayan devrim geri düşer. 1793 yılında David’in de arkadaşı olan Marat, Charlotte Corday adında Jirondist bir kadın tarafından bıçaklandığında, cildindeki rahatsızlığı dindirmek için küvette çalışmaktadır. David bir kez daha görkemli bir cenaze töreni düzenler ve Marat, Panthéon’a defnedilir.3

Marat’nın öldüğü yıl, David hızlı bir çalışmayla ünlü eseri Marat’nın Ölümü’nü yapar. Bu eser bir nevi devrimin Pieta’sıdır. Marat’nın cilt hastalığı nedeniyle dış görüntüsündeki enfeksiyonlara resimde yer vermez. Aşağı doğru sarkan kolu, Caravaggio ve Michelangelo’nun benzer kompozisyonlarına, klasik döneme gönderme yapar. Çalışma masasının üstüne kendi imzasıyla birlikte Marat’nın ismini yazarak mezar taşı gibi yerleştirir. İsimlerin altında yazılan “L’an Deux” ifadesi de cumhuriyetin 2. yılı olduğuna göndermedir. Elinde tuttuğu tüylü kalem ise bir devrimcinin silahı olarak ele alınır ve bıçak ile yan yana konularak seyircinin iki silahı kolayca karşılaştırması sağlanır.

Gombrich’e göre David, Yunan ve Roma heykellerini inceleyerek, vücuttaki kasların nasıl hacimlendirileceğini, vücuda soylu bir güzelliğin nasıl verileceğini ve aynı zamanda klasik sanatlardan, yapıtta oluşturulması istenen ana etki açısından önemli olmayan ayrıntıları atmayı, sadeliği amaçlamayı öğrenmiş.4 Gerçekten de David’in akademik sanat anlayışında en fazla öne çıkan özelliği budur.

Masanın üstündeki belgede “Bu çek, kocası bu ülkeyi savunurken ölmüş beş çocuk annesi kadına verilecek” yazar. Marat’ın sol elinde ise Corday’ın yazdığı kağıt yer alır ve şöyle der: “Benim büyük mutsuzluğum sizin hayırseverliğinize ulaşmama vesile olacaktır.” 

Ardından, Robespierre yakalanır ve giyotine gönderilir. David de iki kez tutuklanır. David’in eşi onu hapishanede ziyaret ettikten sonra, Sabin Kadınlarının Müdahalesi adlı resmi yapmaya karar verir. Bir nevi yaşadıkları ile hesaplaşma olarak yorumlanabilecek resimdir.5

Sanatta modernizmin kapısı böyle aralanır, hemen ardından o kapıdan girecek olan romantikler olacaktır. Gerçi Adnan Turani’ye göre cumhuriyetçiliğinden ve giyiminden ötürü David de romantiktir, “saçları bakımsız ve alnına dökülmüş, boyun atkısı kaba bir şekilde düğümlenmiş ve bol ceketinin oturmamış dağınık haliyle göründüğü portresinde romantik bir pozda görünmektedir”.6

Ama tarih David’i neoklasisist sanatın öncüsü ve Fransız Devrimi’nin sanatçısı olarak yazdı. Napolyon için çalıştığı dönemde yaptığı en iyi iş öğrencisi Ingress’i yetiştirmekti ki hocasının izinden ayrılmayacaktı ve kendisinden sonrasına ilham olmayı başaracaktı. Bu geleneği aşan kişi ise Delacroix olacaktı. 

Fransa da devrimini aşacaktı, 1871’e yürüyüşü başlamıştı…