İşçi hikayelerinin bu haftaki konuğu uzun yıllardır emek mücadelesinin içinde olan bir isim, Kamil Kartal.

"Yerin yedi kat altında alın teriyle yaşamını devam ettirmek durumunda kalıp; kör edilenlerden, sakat bırakılanlardan, ciğerleri çürütülenlerden değil, bunları yapanlardan hesap sorsun devlet gücü yetiyorsa! Bir tane kıçı kırık patrondan hesap sormayı beceremeyen devlet, gücünü bizde sınayacak. Öyle mi Alay Komutanı!" sözleriyle gündem olan, "Öyle mi alay komutanı" adıyla bir de kitap çıkaran Kartal'la uzun yıllar emek verdiği enerji alanındaki tabloyu, maden emekçilerinin kazanımla sonuçlanan direnişini ve kitaba uzanan mücadeleyi konuştuk.

"66 yaşındayım ve kavgadan vazgeçmem mümkün değil. Çünkü bu emek-sermaye çelişkisi sürdükçe kavganın içerisinde durmaya devam etmek zorundayız" diyen Kartal, "Bugün de hem burada enerji işçileri hem başka iş kollarındaki mücadelelere elimden gelen katkıyı koymaya çalışıyorum. Benim de son sözüm şu olsun o zaman. Sınıf kavgasının yaşamak kadar büyük bir önemi vardır..." ifadesini kullanıyor.

'Harun Karadeniz’i dinlemeye giderdik, etkilenmemek mümkün mü?'

Öncelikle kitap için tebrik ederek başlayayım. Kitap bir anı kitabının çok ötesinde anlamlar taşıyor. Okuyanlar da bana hak verecektir. Emek mücadelesi ve örgütlü yaşamaya dair koyduğun bu kıymetli katkı için emeğine sağlık.

Hayatına ve o hayatın yazılmış taze kitabına baktığımda, en çok da kendi kendine bile yetişemeyen bir emekçiliği görüyorum. Yani yaşam ve emeğin iç içeliği çok yönlü yansıyor. Kitapta da 16 yaşında başladığını söylediğin işçilik hayatı var, biraz senden o zamanları dinlemek isterim.

Fiilen işçiliğe 16 yaşında başladım.18 yaşında da TunçMatik fabrikasında, ilk sigorta girişim oldu, 1975 yılında. Tabii bu düzenli iş kısmı. Öncesi bobinajcılık, muavinlik derken çok iş deneyimledim. İlk sendikal deneyimim de orada oldu tabii. Fabrikanın tam karşısında Maden-İş’e bağlı örgütlü Netaş Fabrikası olunca, TunçMatik fabrikasında sendikal örgütlenmeye girdik. Çok kısa sürede Maden-İş’te örgütlendik. Tabii işten çıkartmalar geldi sonrasında. Direndik ve atılanların hepsi, biri hariç, işe geri alındı ve ben de işyeri temsilcisi oldum.

Hayatındaki ilk mücadele kazanımı o zaman?

Evet, aslında ilk direniş ve ilk kazanımı burada deneyimledim. Ancak ailem de politikti, demokrattı. Üsküdar’da büyüdüğüm semt de bölge olarak Denizlerin, Mahirlerin, birçok devrimci önderin büyüdüğü bölge. Ayrıca o yıllarda, Taşkışla'da öğrenci derneklerinin söyleşilerine, Harun Karadeniz’i dinlenmeye giderdik, etkilenmemek mümkün mü?

Konu konuyu elbette fazlaca açıyor ve 70’li yıllardan bu yana anlattıklarında bugünün habercisi birçok şey görüyoruz. Biraz güncel bir yere de gelmek istiyorum. Enerji iş koluyla yarım asra yakın bir tanışıklığın var. Sermayedarların, özelleştirme başlığında en büyük baskını yaptığı ve halen iştahlı davrandığı sektörlerden biri de enerji sektörü. Özelleştirmelerin dünden bugüne yarattığı yıkımı konuşalım mı biraz?

Aslında 1989’dan itibaren özelleştirmelere karşı mücadele bayrağı açıldı. O zaman da Tes-İş sendikasında şube sekreteriydim, o yanıyla da epey içinde olduğum bir süreçti

O yıllarda, Sovyetler Birliği dağılıyor, duvarlar kalkıyor söylemleri gibi birçok propagandanın da etkisiyle yeni formlarda sermaye düzeni süreci başlıyordu. Bu sürecin inşası, kırsalın tasfiyesinin de yoğunlaşmasıyla, kentlere göç akını, sonrasında da büyük bir proleterleşme dalgası yaşandı. Buna kayıtsız kalmayan sol/sosyalist yapılar, sendikalar da oldu, haksızlık etmeyelim. Ancak biraz sahipsiz bırakıldı bu mücadele. Neo-liberalizm rüzgarına karşı yeterli direnç sağlanamayınca, başka bir döneme de geçilmiş oldu. Sermaye düzeni, özelleştirmelerin, Aktaş santralinde başlaması, sömürü için bir mevzi daha kazanmak anlamına geldi.

Yeni bir yağma sürecinde gelen bu özelleştirmelerin sonucunun örgütsüzleşmesi ve yeniden yapılandırma sürecinde, sermayenin, proleterleşen insanları, güvencesizliğe mahkum etme seslerinin habercisiydi.

Peki özelleştirmelerin başlaması sonrası nasıl bir ülke fotoğrafı çıktı ortaya, bugün etkileri daha büyük bir hal almadı mı?

İnanılmaz bir proleterleşme dalgası, yani kır-kent nüfus dağılımı adeta tam tersine dönmesi, güvencesizleşme ve hepsinin sonucunda gelen büyük bir yoksullaşma...

İşte bu süreç aynı zamanda toplumun bu şartlara mahkum edilerek örgütsüzleştirilmesi sonucunu getirdi. Bugün hala devam eden bu politikalar solun da aynı oranda güçsüzleşmesi olarak karşımıza çıktı. Emekçiler bu tabloya mahkum edildikçe sol da güçsüzleşti. İşte bu bize bir şey anlatıyor. İşçi sınıfı ve sol mücadele ayrı yazılamaz, birbiri ile organik bir bağı vardır.

'Tablonun tek sorumlusu, özel sektöre enerjinin peşkeş çekilmesidir'

Isparta örneği yaşadık örneğin yakın tarihte. Yeri gelmişken sorayım o zaman, Isparta’da elektrikler niye kesildi?

İki nedenden dolayı diyebiliriz aslında. Birincisi; planlamanın olmamasıdır. Aslında Türkiye’de enerji arzı, talebin çok üstünde. Hani övünerek söylüyorlar ya 100 bin megavat anlık enerji üretiyoruz diye, Türkiye'de şu anda anlık en fazla 40 bin megavat elektrik tüketiliyor ve ülkenin kurulu gücü ise 98 bin megavat. Böyle bir altyapıya sahipken nasıl enerji kesilir? Teknik olarak mümkün değil.

İkincisi de; patronlara bu alan peşkeş çekildiğinden patronların karları için uyguladıkları politikalara mecbur kalınıyor. Onlar da orta gelir santrale yatırım yapmıyor. Karlarını düşünüyorlar sonuç olarak. Altyapıya yatırım, kentlerde ciddi anlamda sorunlu. Böyle olunca ne oluyor? Üretilen elektrik kamunun olan EÜAŞ'ta bile üretilse, dağıtımının tamamına yakını özel dağıtım şirketleri tarafından yapılıyor.

Sonuç olarak, teknik olarak mümkün olmayan tablonun tek sorumlusu, özel sektöre enerjinin peşkeş çekilmesidir.

Bu özelleştirmeler işçilere nasıl yansıyor peki sektörde?

Türkiye’de eleştirilecek yanları olsa da, 90’lara kadar bazı sosyal devlet kazanımları vardı. Çift kutuplu dünya meselesinden dolayı gelen bu durum, üretim ilişkilerinin devlet elinde olmasını sağlıyordu. Bunların önemli bir kısmı özelleştirmeler dönemi ile birlikte saldırıya uğramaya başladı. Sendikalar kanunu, toplu sözleşme kanunu, nispi demokratik birçok hak, 80 darbesinin itici gücüyle birlikte darmadağın edildi. Ormanlar, hayvancılık, tarım vb. yaşamın her alanı tasfiye edilince de, işçiler arasında önemli oranda işsizlik doğmuş oldu.

Bugüne gelirsek, enerji işçilerinin durumuna dünyadan doğru bakalım. Dünyanın sadece yüzde 10’unda enerji alanında asgari ücret uygulaması vardır. Ülkemizde ise sektördeki temel ücret haline getirildi. Bu arada da bir gençleştirme süreci yaşandı özelleştirmelerle. Yaşı gelen deneyimli, birikimli işçiler emekliye sevk edildi. Öbür taraftan da hizmet sektörünün yoğun olarak devreye girmesiyle, bütün kamu çalışanları bundan ciddi oranda etkilendi. Sağlık sektörünü dışarıda bırakırsak, kamunun birçok alanında, çekirdek kadrolar dışında, taşeron şirketler aracılığıyla özel sektör çalışanları orduları yaratıldı ve bu ordular da büyümeye devam ediyor.

'AKP iktidarı, bütün bir alanı yandaşlarına peşkeş çekme amacıyla büyük bir saldırı başlattı'

Hayat pahalılığı, artan enflasyon ve her gün daha derin bir yoksullaşmayla karşı karşı kalıyoruz. Şimdi daha yüksek sesle 'Öyle mi alay komutanı' diyeceğimiz bir dönemdeyiz diyebilir miyiz?

O sözün ortaya çıktığı eylemler maden işçilerinin mücadelesine dayanıyordu. O yüzden maden iş kolundan başlayarak birkaç şey söylemeliyim. Yine bahsettiğimiz o özelleştirmeler süreci ve bugüne gelene kadar, bu anlamda en büyük saldırıların olduğu iş kollarından biri oldu burası. Fakat madenlerin özelleştirilmesi biraz farklı yanlar taşıyor. Madenlerde; mafyalar aracılığıyla siyasal iktidarın yönettiği bir süreç yaşandı. AKP iktidarı, bütün bir alanı yandaşlarına peşkeş çekme amacıyla büyük bir saldırı başlattı ve bunun sonuçları da elbette karşımıza çıktı ve çıkmaya devam ediyor. Bahar eylemleri diye andığımız Büyük Ankara yürüyüşü ile 90’larda bir nebze özelleştirmeler geciktirilse de, AKP iktidarı; 2000’li yıllarda bu duvarı mafyatik ilişki sistemi kurarak, vahşi bir sömürü inşasına yaslanma biçiminde hayata geçirmeye başladı ve inanılmaz bir açık saldırı dönemine geçildi işçiler açısından.

1990’larda, Soma’da, TTK’da 38-40 bin madenci çalışırken bu sayı 6 binlere kadar gerilemiş durumda şu anda. Öbür taraftan söylediğimiz gibi mekansal açıdan da aynı sermayeye geçiş, iktidar tarafından örgütlendi. Maden sahalarının, yandaş patronlara peşkeşi sonucunda inanılmaz bir gençleşme yaşandı. Bu vasıfsız ve emek yoğunluklu üretim ilişkisi, madenlere yönelimi ortaya çıkardı. Köylerden ve kapatılan bölgelerden Soma’ya resmen akın akın insan geldi. Başka yerlerde çalışma imkanı bulamayan gençlere, aynı sorunu yaratan düzen tarafından, bu yol dayatılarak başka bir sömürü sistemi inşası dönemi başladı.

Enerji ve madenlerdeki özelleştirmelerin derli toplu bir fotoğrafını sundun. Bu fotoğrafın en acıtan yerlerinden biri de hepsinin sonucunda göz göre göre gelen Soma katliamı oldu. 301 maden işçisini kaybettik ne yazık ki. Ölümle burun buruna bir yaşamın yansımalarına şahit oluyoruz. Yer altından birikerek gelen direnişler ve eylemler de mahir oluyor. Soma’da bizatihi yoğun bir katkın olan ve kamuoyunda geniş yer tutan Ankara yürüyüşlerinden bahseder misin bize?

Yaygın bir sömürü gerçekleştirildi. Bu sömürü doğal olarak işçilerin önemli ölçüde hem hak kayıplarını beraberinde getirdi hem kazanılmış haklarına el koyulmasının da önünü açtı. Çünkü devletin herhangi bir denetim mekanizması patronlar üzerinde söz konusu değildi. Devletin sevk ve idaresini üstlenen mevcut siyasal iktidarın unsurları, bu süreçten de nemalanan, bu süreci kendilerine ranta devşiren bir ilişki düzlemi tutturulunca, özel  sektörün işçiler üzerindeki baskısı ve tahakkümü arttı, aynı zamanda da kazanılmış haklarına el koyma süreci başladı. Bunun üstüne de 2014 Soma katliamı tuz biber ekti.

Bunu, bir taraftan Soma'da katledilen madenci ailelerinin örgütlenmesi meselesi, diğer taraftan da maden işçilerinin örgütlenmesi, bu hak kayıplarının giderilmesi, kazanılmış hakların gündeme getirilmesi takip etti. Yeni bir sendikal hareketin, en azından maden sektöründe, o günün nesnelliği açısından yaratılabilme ihtimalinin açığa çıkmasıyla beraber bir taraftan yargı süreçlerinin gündeme getirilmesi, bir taraftan da maden işçilerinin örgütlenmesiyle bu olumsuz gidişata, bu sömürü mekanizmalarına karşı bir mücadele sürecinin başlatılması gündeme getirildi. Bunda da kısmen başarılı olundu. Çünkü bu süreçte Mayıs Katliamı'ndan önce, yine ölümlü iş kazalarının alabildiğine yoğunlaşması nedeniyle bazı madenler kapatıldı. Gerekli teknolojik yenilenmeler yapılmadığı için gerekli önlemler yani iş sağlığı, iş güvenliği önlemleri alınmadığı için devlet bizatihi kendisi, "Uygun değil dedi",  ve burada binlerce işçi mağdur edildi.

Özel sektör patronları, bu madenler kapatıldıktan sonra işçilerin kıdem tazminatlarını, ihbar tazminatlarını gasp etti. Son dönemde zaten doğru dürüst ücret ödemiyorlardı. Bütün bunların akabinde ilk Ankara Yürüyüşü geldi ve o gün için kazanımların yolunu açacak somut bir köşe dönülmüş oldu.

'İktidar, bu itibarsızlaşma hissiyle yürüyüşü bir intikama dönüştürdü'

Bütün bu zor ve çetin süreçlerin sonucunda, ikinci kez Ankara yürüyüşü başlıyor. Yolda birçok şey yaşandı ve bunların bir kısmını da hepimiz kamuoyunda takip ettik. Bir günde milyonlarca insanın hafızasına kazınan o seslenişle somutlandı hatta bu yürüyüşler. Neler yaşandı ve nasıl bitti bu süreç peki?

Katliamın yaşandığı Eynez ocağından başlayarak yürüyüşe geçtik. Tabi o sırada katliamların yaşandığı Ermenek madencileri de yola çıktı. İki koldan Ankara’ya doğru devam kararıydı bu. Halkın da büyük ilgisini çekti bu cesaretli çıkış.12 Ekim günü Soma Mezarlığı önünde devasa bir güvenlik güçleri barikatı kuruldu, bizi orada 5 gün izole etti. O zorlu barikatı gece vakti aştık. Bu durum iktidar kanadında bir itibar kaybı hissi oluşturdu. İlk yenilgileriydi yani. Barikatı aşıp Salihli’ye vardık. İktidar, bu itibarsızlaşma hissiyle yürüyüşü bir intikama dönüştürdü. Salihli’de de o gece çadırlarımızı yıkarak tekrardan gözaltına alındık.

Kamuoyuna yansıyan görüntüler gözaltı öncesinde yaşanıyor değil mi?

Evet, orada durum Soma’da söylediğim gibi. Barikatları aştığımızdan dolayı fırça yiyen alay komutanı albayın tavırları da belirleyici oldu. Başaran Aksu ile beni bir köşeye çekerek ağır tehditlerde bulundu o fırçaların etkisi ile. Arkadaşlarımızın çoğu ise gece vakti çadırlarda uyumaya çalışıyordu. Ancak hava inanılmaz soğuk ve titriyor insanlar. Aramızda ise gözü görmeyen, sakat kalmış birçok madenci arkadaşımız var. Böyle zor koşulların arasında karşılaştığımız bu tabloya karşı, onların tavrı ne olursa olsun boyun eğme niyetinde değildik, eğmedik de.

Barikatları aşarak geldiğimiz Salihli’de oluşan zorlu ablukaya rağmen oluşan bu dirençli hava bir duygu selini de getirdi açıkçası. Fakat hakkını vermem gerekenler var. O soğuk ve ayazda, yağmur yağmasına rağmen telefonu ile çekim yapan Kamile arkadaşımız ve videoyu bir format ile düzenleyip kamuoyuna sunan Bağımsız Sinema Merkezi (BSM). Bu iki hareket sonucunda gerçekten de milyonlarca insanın gündemi oldu. Orada gündem olanların içeriğine baktığınızda, halk ile yönetenler ve onların kadim ortağı patronların yarattığı yaşam düşmanı düzene karşı bir öfkeyi kustu herkes. Yani biriken bir öfkenin de ortaya çıkarmasından mutluluk duyarım daha çok.

Bu gelişmeler sonrası artık daha fazla günden olunca muhatap bulma krizi de bir nebze olsun aşıldı o dönem. Birçok resmi kurum/kişi ile görüşmeler yaptınız. Meclis’te görüşmeler takip etti bunu ve sonrasında sözler verildi. O sözler tutuldu mu peki?

O konuşmadan sonra hepimiz gözaltına alınmıştık. Ertesi gün gözaltında çıkar çıkmaz, karakolun az ötesinde pankartı açıp yola devam ettik. Böyle bir direnci not etmek gerçekten önemli. Bütün bunlar dediğin gibi muhatap krizini bir nebze olsun çözmüştü. Valilerden, iktidar kanadına kadar bizden önce görüşme talebinde bulunan siyasetçiler/bürokratlar oldu. Ankara’da birçok görüşme trafiğimiz oldu. Birçok görüşme sonrasında yasal düzenleme sözü sonucunda geri dönüş kararı aldık Ankara'dan ve Ermenek dahil tüm ülkedeki maden işçileri adına düzenleme yapılamamış olsa da Somalı maden işçilerinin tamamına yakının tazminatları ödendi. Biz de bunun sonucunda geri dönüş kararı aldık.

"Öyle mi Alay Komutanı"nın arkasında da bir kazanım var diyebiliriz o zaman, üstelik önemli bir kazanım.

Elbette, çünkü Türkiye’de öncesinden başlayıp o yürüyüşlere kadar gelen süreç büyük bir fotoğraf çıkardı. Maden işçilerinin kararlı mücadelesi; pandemi koşullarında kimsenin sokağa çıkamadığı bir dönemde, her türlü baskıya rağmen sokağa çıkan, üstelik şehirleri barikat aşa aşa geçerek Ankara’ya varan bir meydan okumaydı bu. Böyle olunca aydınlar, sanatçılar ve milyonlarca insan destek oldu, yaygınlaştırdı. Devletin her türlü baskısına ve tehdidine karşı baş kaldıran bu eylemlerin önemini hep koruyacağını da düşünüyorum.

Çünkü; somut olarak 12 Eylül’den bugüne mağduriyet yaratan ve adım atılamayan başlıklarda yasal düzenlemeler yaptırıldı iktidara ve bu geri adımın yarattığı tablo özelde maden işçileri açısından, ancak genel tabloda da Türkiye sınıf hareketi açısından yol açıcı işlev görmüştür.

'Sınıf kavgasının, yaşamak kadar büyük bir önemi vardır’'

Bu bir işçi hikayeleri serisinin söyleşisi olarak yayınlanacak ve senden önce konuk olan işçilerin hayatındaki sorunların çözümüne dair bir söyleşi oldu bu kanımca. Çünkü; en önemli çıktısı, hayatın boyunca inat ettiğin örgütlü mücadele ve hak arayışlarındaki ısrar oldu. Son dönemde artan hayat pahalılığı ve krizler sonucunda da ülkenin her yerinde işçi direnişleri yükseldi ve şimdi de sönümlendi diyebiliriz. Direnişler bitti ve emekçiler sustu mu yoksa yeni bir öfke birikme süreci mi olacak?

Artık çarık ayağı sıkmış vaziyette. Yaşamakta zorlanan milyonlardan bahsediyoruz. Doğal olarak bu tepkiler zaman zaman kendiliğinden ortaya çıkıyor. Son iki aydaki direnişlerin birkaçı hariç çoğu örgütsüz ve kendiliğindenci karakter taşıyordu. Bu durum bence önümüze bir şey koyuyor. Örgütsüzlüğü aşmak için birleşik bir emek hareketi örülmek zorunda. O yüzden işçilerin tepkileri bitmedi ancak örgütlenmesi gerekiyor.

Nasıl bir ortak mücadele hattı kurulacak peki, burayı biraz açar mısın?

Bugün uygulanan ekonomi politikaları ile  yoksullaşmanın üstesinden gelinmesi mümkün değil. Çünkü; ülke batmış vaziyette. Sermaye aktarımı yoksulları daha yoksul, zenginleri ise çok daha zengin hale getiriyor. Yani sınıfsal uçurum hızla büyüyor. Tam da bu noktada solun müdahale sürecini ortaklaşıp, ortaya koyması gerekiyor.

Sol olmadan güçlü bir sınıf hareketi örgütlenemez, ama açığa çıkmayan bir işçi hareketi olmadan da sol gerçek anlamda yol alamaz. Bu ilişki iç içe geçmiş bir birlikteliği anlatıyor. Bu bağlamı merkeze koyarak yol alınırsa sol buradan büyüyerek çıkar.

Eski bakiyelerin, kendi dükkanımın önü mantığının ve bilinen sendikaların amaçsızlığının köşeye itildiği bir formasyonun aciliyeti olduğunu söylemeliyim açıkçası.

Özet olarak bilinen formatlar ile işçi sınıfının örgütlenmesi mümkün değil. Hak mücadelesinin emek hareketi ile ortaklaşması güçlü bir sınıf hareketinin önü açacaktır, hiç şüphem yok.

Son sorum biraz daha bütün bunlara dair ancak biraz da farklı. Kitap, yarım asra yakındır işçi hareketleri, hak mücadeleleriyle geçen bir hayatı anlatıyor. Hiç umutsuzluğa düşüp, vazgeçmeyi düşündün mü kavgadan?

66 yaşındayım ve kavgadan vazgeçmem mümkün değil. Çünkü bu emek-sermaye çelişkisi sürdükçe kavganın içerisinde durmaya devam etmek zorundayız. Bugün de hem burada enerji işçileri hem başka iş kollarındaki mücadelelere elimden gelen katkıyı koymaya çalışıyorum. Benim de son sözüm şu olsun o zaman. Sınıf kavgasının yaşamak kadar büyük bir önemi vardır...

Haber

İşçi Hikayeleri | Karda, tipide, fırtınada dışarıda olanlar: Belediye işçileri

Haber

İşçi Hikayeleri | İki teker üstünde verilen yaşam kavgasının öyküsü

Haber

İşçi Hikayeleri | Kağıttan yaşamın çocuk izleri: Murat’ın kavgası

Haber

İşçi Hikayeleri |  Metal işçisi Selim anlatıyor: Hiçbir dönem bu kadar çok mesaiye kalan olmadı

Haber

İşçi Hikayeleri | Tekstil atölyelerinde geçen bir ömür Hacer'inkisi...