Tekstil Türkiye’nin dünyada iddialı olduğu nadir alanlardan biri. Gelin görün ki patronlara büyük kârlar sağlayan bu sektör emekçiler için çoğu örnekte kayıt dışı çalışma, yoğun çalışma saatleri ve düşük ücretlerle anılır.

Sektörde kadın emekçi ağırlığı hayli yüksek. Özellikle kayıt dışı çalışanlar arasında bu durum daha fazla. Tabii kayıt dışı denince buraya sayısı her gün artan çocuk işçilerin de eklenmesi gerekiyor. Durum böyle olunca sosyal güvence, iş kanunu hükümleri gibi sınırlamalar rafa kalkıyor. Düşük ücretler karşısında emekçilerin pazarlık gücü elinden alınıyor, hak aramak zorlaşıyor. Özellikle merdiven altı atölyelerde bu böyle. Ancak merdiven altını bir anormallik, istisna gibi düşünmemek lazım tekstilde. Herkesin bildiği büyük markalar sosyal sorumluluk projeleriyle imajlarını temiz tutarken, o firmaların üretim zincirinin en sonunda bu merdiven altı üretimler oluyor çoğu zaman. Vitrin temiz kalırken, atölyelerde işçiler insanlık dışı koşullarda çalıştırılıyor.

Bıçağın kemiğe dayandığı örnekler arttıkça, işçiler de “artık yeter” demeye başladı. Örneğin direniş haberlerinin arttığı Antep’teki tekstil atölyelerinde çalışanların yüzde 20’sinden fazlası bu merdiven altı yerlerde çalışıyor.

***

Biz şimdi Bursa’ya dönelim. Burası tekstilin Türkiye’deki merkezlerinden birisi. Hacer 18 yıldır tekstil sektöründe çalışan genç bir kadın işçi. 32 yaşında. Hayatının yarısı, erken yaşta adımını attığı atölyelerde geçmiş. 90’lı yılların başında Bursa’ya göçen 6 çocuklu bir ailenin ortanca çocuğu. Hayata gözlerini Bursa’da açtı desek yeridir. Kendisi bu durumu şu sözlerle açıklıyor hatta:

“Ben Kars’ı hiç bilmem. Annemin kucağında bir kamyon kasasında gelmişiz buraya.”

Aile olarak Bursa’nın Emek Mahallesi’ne yerleşiyorlar. Bu mahalle Doğudan gelen göç dalgaları sonrası oluşmuş. Hacer ve ailesi de buradaki bir gecekonduda yeni yaşamlarına merhaba demişler. Geldikten sonra babası hamallığa, annesiyse kendilerinden önce gelen akrabalarının aracılığıyla konfeksiyonda çalışmaya başlıyor. Aslında daha çocukluktan alışıyor kumaş kokusuna…

Birkaç senenin ardından biraz yerleşiklik kazandıkları şehirde ilkokula başlıyor Hacer. Ancak okul hayatı sadece 5-6 sene kadar sürüyor. Hayat şartları onu bir çocuk işçi olarak yeniden konfeksiyona sürüklüyor.

“Ben bir öğlenci olarak okuyordum o sene. Akşam üstü arkadaşlarımla eve geldim. Annem hepimize çalışmamız gerektiğini, yoksa köye geri dönmek zorunda kalacağımızı söyledi. Ben köyü hiç bilmesem de sofradaki atmosferden payıma düşeni aldım. Bir anda okul hayatım bitmişti. Tam hatırlamıyorum ama 2 gün sonra konfeksiyondaydım.”

Çalışmaya başladıktan sonra hayatının artık eskisi gibi olmayacağını anladığını söylüyor Hacer:

“Daha 15’imdeyim. Öyle makine başında dikişteyken gözlerim dalmış yorgunluktan. O haftada mal yetiştireceğiz diye her gün 14-15 saat çalışıyoruz. Nasıl yorulduysam demek ki… Neyse tam elim dikiş altına değdi çığlık attım ,hızlıca çektim. Tabii hemen kanlar akınca, korkudan herhalde, bayılmışım. Gözümü açtım, bizim ustanın odasındayım. Beze sardılar elimi, biraz da su içirdiler. Ama hastaneye götürmediler, sigorta yok, bir şey yok. Onun bile suç olduğunu bilmiyorum ama. Neyse işte, orada dedim artık arkadaşlarla gezmek, mahallede oturmak falan yok. Her türlü çalışıyorum ne de olsa. Parmağım sarılı o acıyla çalıştım. Fark ettim önümdeki kaderi…

18 yaşına geldiğinde de evleniyor Hacer. Aynı mahallede yaşayan, askerliğini yapmış, durumu görece daha iyi olan metal işçisi Ali Rıza’yla. Ertesi sene çocuklarını ellerine alıyorlar ama Hacer çalışmayı hiç bırakmıyor.

‘’Ben nasıl annemin kucağında konfeksiyona gittiysem, kızım da benim kucağımda geliyordu. Ama o zaman kendi kendime yemin etmiştim “Kızım okuyacak, okulu bırakmayacak.” Bak, kızım şimdi, denk geldi ne güzel söyleyeyim, 13 yaşında. Ben o yaşta okulu bırakmıştım ama o okuyor maşallah, okusun ki böyle yerlerde ömrü çürümesin…’’

Çocuğunun geleceği, hayatın zorlukları, 18 senelik tekstil işçiliği derken ekonomik olarak ne durumda olduğunu sorduğumuzda Hacer de hemen ülkenin içinde bulunduğu krizin hayatlarına nasıl yansıdığını anlatıyor.

“18 yıldır çalışıyorum. Yani kendimi bildim bileli… Eşim de öyle. Ama bugün pazara giderken kızımı yanımda götürmemek için bahaneler uyduruyorum. Çünkü istediği hiçbir şeyi alma şansım yok. Üzülmesin diye onu almadan çıkıyorum çarşıya, pazara. Nasıl alayım? Domates, salatalık, biber, soğan, patates alıyorum mesela. Zaten ayırdığımız paranın neredeyse tamamı bitiyor. Onca yıldır çalışıyorum, adalet mi bu?

“Eşimin maaşı benden iyi ama neredeyse tamamı taksite gidiyor. İki sene önce çocuğumuzun da rahatını düşünüp kendi bütçemize göre ev aldık. Onun taksiti erken bitsin diye Ali Rıza’nın maaşı komple oraya gidiyor, hatta çoğu zamanda mesaiye kalıyor. Benim maaşımla da geçinmeye çalışıyoruz. Pazar desen belli, market desen o da öyle. Faturaları anlatmıyorum bile. Bu ay faturanın birini borç alıp da ödedik. Ne yapalım bir sürü insan çaresiz kaldı, ahım var benim bizi yönetenlere zaten. Beter olsunlar.

“Ben maaş almaya 3 sene önce başladım. Yani aylık olarak almaya. Önceden hep elden haftalık olarak alırdım. O zaman daha farklı oluyordu haftadan haftaya. Şimdi benim bildiğim, konfeksiyonda çalışan herkes aynıdır, çoğumuz asgari ücret alırız. Bir de eğer patronun keyfi yerindeyse mesai ücreti verir arada. Ben 10 saatten aşağı çalıştığım gün bilmem. Hele yoğun zamanlarında bu işin… Bayramlar ve okul açılış sezonları. Gerçi o da azaldı iki senedir, yoksa günde 14-15 saat çalıştığımız zamanlar oluyordu.”

“Peki bu kadar çalışmaya mesailer ödeniyor mu?” diye sorduğumuzda şöyle diyor:

“Onu engelleyen bir şey olmayınca böyle keyfine göre ödüyor. Evet günde 15 saat çalışıyorsun, patron keyfi yerindeyse ya da yoğun zamanlarda çalışan insan azalmasın diye ödüyor. Her yerde böyle. Bursa’da büyük tekstil fabrikaları var. Oralarda sigorta sorunu yok en azından ve insanların aldığı ücretler belli. Bizde o bile yok.”

İşsiz kalmanın birçok insanın en büyük korkusu olduğunu söyleyen Hacer, böyle devam ederse merdiven altı bile iş bulmanın zorlaşacağını söylüyor:

“Konfeksiyonda herkesin morali bozuk. Maaşlar bu ay ödenir mi, ödenmez mi diye düşünerek yaşıyoruz. Çünkü biz çalışmazsak şehirdeki Suriyelilerin hazır beklediğini söylüyor patronlar. Ama onlara da yazık. Asgari ücret bile vermek istemeyince 2000-3000 liraya Suriyeliler çalışıyor. Anlıyorum onları da. Bizim mahallede çok Suriyeli aile var. Aynı işi yaptığım komşum var ama benim yarım kadar para alıyor. Kızmayı geçtim, utanıyorum. Kızacaksa insanlar bize bunu yaşatanlara kızsın.

- Görüşmeye başladığımızdan beri çok ağır bir çalışma tablosunu önümüze koydun. Düşük ücretler, kaçak çalışma, iş kazaları ve daha birçok sorun. Peki bu sorunlara karşı hiç ses çıkardığınız oldu mu ya da yan yana gelip bir şeyler yapalım diye düşündünüz mü?

Bu soruyu sormakta haklısın. Bu kadar derdin varsa isyan edeceksin… Altı ay önce çalıştığım konfeksiyonda maaşlarımız üç ay yatırılmadı. Sonra arkadaşlarımın neredeyse yarısı işten atıldı, yerlerine de Suriyelileri yarı maaşla getirdiler. İçimizden bazıları onlara tepki göstermeye kalktı, çoğumuz engelledik. Sonra işi bıraktık, kapıya çıktık. Ne yapacağımızı da bilmiyoruz. Yıllarca çalıştık böyle bir şey yapmadık ki. Birkaçımız korkup geri girdi ama çoğumuz kapıda kaldık. Sonra patron eşlerimize haber verdi. Ali Rıza’da (eşi) akşam evde sordu bana. Ben de hakkımızı vermiyor diye çalışmadık yarım gün dedim. Sarıldık ve destek oldu bana sağ olsun. O biliyor bu işleri, çünkü onun çalıştığı fabrika çok büyük, orada sendika var. İlk zamanlar karşıymış ama sonraları baya sendikayı savunur oldu. Neyse ertesi gün gittiğimizde hiç çalışmadık. Ustabaşı biz inatçı çıkınca ikna edemedi bizi, patronla görüştü.1 saat sonra da ustabaşı gelip maaşlarımızın yatacağını söyledi. Güvenmesek de tamam diyerek çalışmaya devam ettik.

- Maaşlar yattı mı peki sonra ?

Dedikleri gibi olmasa da bir buçuk ayda hepsini alabildik. Ama aldık sonuçta. O kadar iş var, yetişecek, sıkıyorsa vermesin. Artık böyle düşünüyorum. Hele son zamanlardaki hale baktığım zaman.

Uzun ve buraya sığmayacak bir sürü anı, zorluğu konuştuğumuz Hacer’e görüşme bitmeden önce son bir soru sordum. Tekstil sektörü başta olmak üzere bir sürü yerde hakkını arayan insanları takip edip etmediğini sorunca Hacer elvedaya yakışır bir cevap verdi.

“Hakkını arayan insanlar artarsa çoğu bizim patron gibi olan korkak herifler belasını bulur.

Facebook’ta çok görüyorum kaç gündür. Eylem oluyor, sloganlar atılıyor. Biz de demin anlattığım gibi iş bırakıp zor da olsa hakkımızı almıştık. Onları görünce helal olsun diyorum. Sesini çıkaran hakkını alır. Biz emeğimizi, hayatımızı veriyoruz. Patronlar da bir zahmet hakkımız olanı versinler. Vermiyorlarsa da almasını bilirsek bizden güçlüsü olmaz!”

Haber

AVM emekçisi Baran anlattı: Vitrinlerin arkasında büyüyen yoksulluk