Ülkenin her yerinde ekonomik kriz ve hayat pahalılığının yaratttığı yıkımın yansımalarını görüyoruz. Bu yıkım elbette son dönemde başlamadı ancak son aylarda dayanılmaz yaşam koşullarına karşı ayağa kalktı işçi sınıfı. Emekçilerin hak arayışlarına, yaşadıkları mahallelerde insanların belini büken faturalara karşı eylemleri eşlik etti.

Böyle bir dönemde, İşçi Hikayeleri dizisi yapmaya başladık. AVM emekçisi Baran ile başladığımız bizim sınıfın hikayelerini emekçi kenti Bursa’nın tekstilci Hacer ve metalci Selim takip etti.

Bugün de geri dönüşüm sektörünün çocuk işçisi 12 yaşındaki Murat ‘ın, sömürü çarklarının arasında verdiği yaşama -bir o kadar da büyüme- kavgasına eşlik edeceğiz.

***

Geri dönüşüm sektörüne dair tartışmalar hiçbir zaman bitmedi.

Sektörün yaygınlaşma hızı arttıkça özellikle metropollerde gündelik yaşamın en görünür hale gelenler de bu sektörün beyaz torbalı arabalarıyla kağıt işçileri oldu. Çalışma koşullarından, kayıt dışı ve güvencesizliğe kadar her başlıkta düzenin saldırılarıyla karşı karşıya gelen kağıt işçilerinin ağır koşullarda yaşadığı hayat ise sermaye düzeninin barbarlığını tüm açıklığıyla anlatır türden oluyor.

10 yaşında fındık tarlalarında başlayan işçilik

Murat, sömürü çarkları ile kendi emeğine karşılık ilk ilişkisini daha 10 yaşında babasıyla birlikte gittiği fındık tarlalarında mevsimlik çocuk işçi olarak kuruyor.

İki yıl önce mevsimlik işçi olan babasının elinden tutup, ailesinin yoksulluğuna karşı fındık toplamaya mecbur kaldığını söyleyerek başlıyor düzenin barbarlığını anlatmaya başlar gibi: 

"Kardeşlerim aç mı kalsaydı, hem de babam yettiremiyor…"

5 çocuklu Siverekli bir ailenin en büyük çocuğu olduğundan, yoksulluk karşısında babasına yardım etmek niyetiyle ilk önce o katılıyor çocuk işçilik kervanına ailede. 10 yaşının sonlarını fındık tarlalarında karşılıyor.

'Filmlerde gördüğüm İstanbul böyle değildi'

Ardından Siverek’e dönüp okuluna devam etmeye çalışan Murat, amcaları ile birlikte, merak da ettiği İstanbul’a kağıt toplamaya geliyor. Merakla geldiği İstanbul’u henüz yedi aylık kağıt işçiliği deneyimi sonrası pek de güzel anlatmıyor Murat:

"Filmlerde gördüğümde İstanbul böyle değildi, benim yaşadığım gibi yerleri hiç göstermediler ki bileyim?"

'Herkesin koğuşları var. Bizimkisi rahattır, 16 kişilik..'

Murat’ın nerede yaşadığını merak edip hemen sorduğumuzda, aslında geri dönüşümde ekmek kavgası verenlerin koşullarına da uzanmış oluyoruz.

"Dudullu’da kağıdı döktüğümüz depoda yaşıyoruz biz. Herkesin akrabaları ile koğuşları var. Bizimkisi rahattır, 16 kişilik..’’

Kağıt işçilerinin büyük çoğunluğu, kağıtların günün belli saatlerinde toplandığı arazilerin içinde ya da çevresinde, geri dönüşüm sektöründe ekipler kurup, gün sonunda belli fiyatlar karşısında herkesin kağıdını toplayan "dayıbaşı"ların kiraladığı ya da satın aldığı konteynırdan bozma depolarda yaşıyor. Depolarda farklı büyüklükte koğuşlar düzeni işliyor.

'Gece soğuk oldu mu şakalaşıyoruz: Kağıtları mı yaksak'

Koğuşlar... Sobada yakacak odun-kömür olmayınca soğukta sabahı bekledikleri günleri, Kadıköy’ün kafe bar emekçilerinin alışık olduğu tebessümü ile anlatıyor Murat:

"Kışın odun kömür alacak zaman kalmıyor bazen, patron da hep almıyor. Gece çok soğuk oldu mu kağıtları mı yaksak diye amcamlar şakalaşıyor. Valla yaksak hiç üşümeyiz, ama topladığımız kağıdı mı yakacağız?"

Murat, dayanabilse daha erken de başlayacağını söylüyor kağıt toplamaya, ama gücü yetmediğinden sabah 8'de başlıyor arabasını doldurmaya. Hep beraber, kendi gibi sekizde başlayan, çoğunluğu çocuk işçilerle birlikte kamyonun kasasına atlayıp Kadıköy’e geliyor.

Geceden kalma esnaf kartonlarını topluyor ilk elden, ardından kağıt toplayan başka ekiplerin radarından kaçabilirse plastiklerin peşine düşüyor.

Çünkü, plastiklerin kilosunu 2 liradan, kartonlarınkini ise 80 kuruştan alıyor, gemi söküm benzeri aracı dayıbaşılar.

Murat günde iki kez arabasını doldurabildiğini arabanın üstünden söyleyince kaç kilo taşıdığını ekliyor sözlerine.

"Günde 20-30 kilo plastik, 45-50 kiloda kağıt topluyorum. Sonra akşam giderken buluşup plastikleri çuvala koyuyoruz. Depoya gidip kamyonu boşalttıktan sonra yatmaya gidiyoruz."

'Belim çok ağrıyor o zaman, 2 gün yatıyorum'

Yatmaya gittiğinde yeni gün başlamış oluyor, çünkü koğuşa girdiğinde saatin genellikle 1’i geçmiş olduğunu söylüyor Murat.
Kağıtları toplamaya sabah 8’de başlayan Murat, gece 1'de bırakıyor çalışmayı. Evet, 16-17 saati buluyor çalışma süresi.

Mevsimlik olarak bu işi yapıyor olduğundan daha uzun süreler çalışan diğer arkadaşları gibi. Nasıl bir yoğunlukta çalıştığını yaşından çok büyük rakamlarla anlatıyor Murat:

"Araba 400 kiloya kadar bile alıyor. Amcamın yükü çok ağırdı, geçen gün 200 kiloyu ben indirdim kamyona kadar. Belim çok ağrıyor öyle olunca, bir iki gün yatıyorum o zaman. Sonra mıntıkamı almasınlar diye ne yapayım mecbur çıkıyorum kağıt toplamaya. Ne kadar çok para biriktirsem o kadar erken dönerim Siverek’e…"

Sermaye düzeninin yaratttığı fotoğraf: Çocuklar okula değil kağıt toplamaya…

Görüşmemizin sonuna kadar, evini özlediğini hep yineliyor Murat. Kardeşlerini ve okuldaki arkadaşlarını anlatırken diğer sınıf arkadaşlarının da dönem dönem kağıt işçiliği için gurbete çıktığını söylüyor.

- Ortaokuldasın Murat. Sınıfındaki arkadaşlarının da senin gibi gurbete kağıt toplamaya geldiğini söylüyorsun. Peki nasıl sürüyor eğitim hayatınız bu şekilde?

"Okuldaki arkadaşlarımın da durumu iyi değil ki, mecbur çalışıyoruz. Siverek’teki okuldan 4 arkadaş aynı depodayız. Ben 7 ay önce geldim ilk kağıt toplamaya, üç ay topladım geri döndüm. Okula devam ettim.Sonra yeniden amcamlarla geldim. Okuldaki arkadaşlarımın çoğu böyle."

- Bu şekilde okula arada gidip geldiğinizde ne diyor peki öğretmenleriniz size?

"Onlar da alışıyor ki bizi tanıyınca. İlk zamanlar kızıyorlar, ailemizle görüşenler bile oluyor hocalarımızdan. Ama başka çaremiz yok ki. Durumumuz iyi de biz mi okula gitmiyoruz. Okumak istiyorum, öğretmen olacağım ben de. Öğretmenlik rahat bizim işe göre, hem de herkes sayıyor Siverek’te onları."

Sabah buluştuğumuzda hava epey soğuk. Önceki gün ise yağmurla birlikte ayaz vardı. Murat dün gece de amcasının yüküne yardımcı olmak için fazladan 100 kiloya yakın kağıt attığını söylüyor kamyona.

Yorgunluğu gözlerinden okunan Murat için günün daha yeni başladığını da bildiğimizden son kez duygularını sorarak vedalaşıyoruz.

'Babamın imkanı olsaydı keşke, o zaman okula giderdim'

Belinin ağrısından çok zorlandığını söyleyerek şunları ekliyor Murat:

"Babam da çok üzülüyor gurbette çalıştığım için, annem de ağlıyor aradığında. Babamın imkanı olsaydı keşke, okula giderdim. 4 tane kardeşim var. Onlar biraz büyüsün ben de okula daha çok gideceğim. Yazları yine gelip yaparım kağıt işini, en azından kışları evde olurum hem de okula giderim. Belim ağrıdığında belli etmiyorum amcamlara, geri yollamasınlar beni diye. Babam hayvan al-ver işi yapıyor Urfa’da. Para toplamadan gidersem kardeşlerime kim bakacak?’’

***

12 yaşındaki Murat’ın, 12 yaşındaki bir çocuktan çok farklı dertleri var. 

Parkta oynamak, yeni defter almak, okuldaki ödevlerini düşünmek gibi dertlerinin yerini; kardeşlerine bakmak, her gün yüzlerce kilo kağıt taşımak, ailesinin içine düştüğü yoksulluk kuyusunda azıcık nefes almalarını sağlamak gibi dertler almış Murat’ın hayatında.

Murat gibi düzenin barbar sömürü çarkına itilen diğer çocukların da..

***

İşçi Hikayeleri'ne kağıt işçileri adına 12 yaşındaki Murat’ın izlerini düştüğümüz sıralar, İstanbul Planlama Ajansı’nın atık toplayıcılığını merkeze alan araştırma raporu yayınlandı. Raporun önsözünü kaleme alan sosyal bilimci Aslı Odman şunu not düşüyor:

"Alanda tasvir edilen çalışma ve barınma koşullarında yaşayanların fiili durumu dikkate alınmadan, bunlara 'kayıtsız' kalınarak piyasalaştırma ve formalleştirmeye gidilmesi ciddi sosyal ve ekolojik risklere gebedir. (s.8)"

Çok yönlü sosyal risklerin incelendiği rapordaki başlıkların, Murat’ın yaşamına düşen izlerine eğilerek, sermaye düzeninin her gün daha kötüye ittiği emekçi milyonların bir fotoğrafını daha not düşmeye çalıştık.

Bir dahaki buluşmamız, kağıt işçilerinin sabah saatlerinde mola zamanları çaylarını ısmarlayan kafe-bar emekçileri ile olacak.

İşçi Hikayeleri serisinde eşit ve özgür yaşamları anlatacağımız günlerin umudunu taşıyoruz.

Haber

İşçi Hikayeleri |  Metal işçisi Selim anlatıyor: Hiçbir dönem bu kadar çok mesaiye kalan olmadı