Afrika kıtası, sahip olduğu kritik maden kaynakları nedeniyle uluslararası sermayenin ve büyük güçlerin rekabetinde giderek daha önemli bir konuma yerleşiyor. 

Elektrikli araç bataryalarında kullanılan kobalt ve lityumdan enerji altyapısının temel girdisi olan bakıra kadar pek çok stratejik madenin önemli rezervlerine sahip olan kıta, ABD ve Çin'in ekonomik ve siyasi hamlelerinin merkezinde bulunuyor.

Çin, uzun yıllardır sürdürdüğü madencilik yatırımları, altyapı projeleri ve ticaret ilişkileriyle Afrika'da güçlü bir konum elde etmiş durumda. ABD ise Çin'in kritik maden tedarik zincirlerindeki ağırlığını azaltmak amacıyla yeni anlaşmalar ve ulaşım altyapısı projeleri üzerinden kıtadaki varlığını artırmaya çalışıyor.

Ancak bu rekabetin ötesinde, Afrika ülkelerinin kendi kaynakları üzerindeki denetimi artırma ve hammadde ihracatına dayalı ekonomik yapıyı değiştirme arayışı bulunuyor. Bu arayışın emekçi sınıflar açısından ne anlama geldiği ise ayrı bir tartışma konusu.

Çünkü madenlerin yabancı şirketlerden yerli şirketlere geçmesi, üretimin ülke içinde gerçekleştirilmesi veya ihracat gelirlerinin artması, yaratılan zenginliğin emekçilerin yaşam koşullarını iyileştireceği anlamına gelmiyor. Asıl mesele, üretim araçlarının kimin mülkiyetinde olduğu, üretimden elde edilen değerin nasıl paylaşıldığı ve işçilerin bu süreçte ne ölçüde söz sahibi olduğu.

Kongo'nun kobaltı için yeni mücadele

Dünya kobalt üretiminin en önemli merkezi olan Kongo Demokratik Cumhuriyeti, bu rekabetin en kritik ülkelerinden biri.

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun 2026 tarihli verilerine göre Kongo, 2025 yılında dünya kobalt üretiminin yüzde 73'ünü gerçekleştirdi. Kobalt, özellikle elektrikli araçlarda ve taşınabilir elektronik cihazlarda kullanılan bataryaların üretiminde önemli bir girdi.

Kobaltın çıkarılmasında Kongo'nun ağırlığına karşılık, bu madenin işlenmesi ve batarya üretiminde kullanılacak ara ürünlere dönüştürülmesinde Çin öne çıkıyor. Çin, dünyanın en büyük rafine kobalt üreticisi ve tüketicisi konumunda. Kongo'daki 19 kobalt madeninin 15'i de 2024 itibarıyla Çinli şirketler tarafından işletiliyor veya finanse ediliyordu.

Bu tablo, Çin'in Afrika'daki varlığının yalnızca maden satın almakla sınırlı olmadığını gösteriyor. Çin sermayesi, madenlerin çıkarılmasından işlenmesine uzanan üretim zincirinde önemli bir ağırlığa sahip.

Washington ise bu bağımlılığı azaltmak ve alternatif tedarik zincirleri oluşturmak istiyor. ABD ile Kongo arasında 2025 yılında imzalanan stratejik maden ortaklığı bu arayışın önemli adımlarından biri.

Ancak anlaşmanın geleceğine ilişkin soru işaretleri sürüyor. Kongo Ekonomi Bakanı Daniel Mukoko Samba, ABD ile yapılan ortaklığın artık imzalanan anlaşmalarla değil, hayata geçirilen projelerle değerlendirilmesi gerektiğini söyledi. Kongo yönetimi madenlerin ülkede işlenmesini, elektrik altyapısının geliştirilmesini ve yerel sanayinin desteklenmesini bekliyor.

ABD'nin Kongo'daki madenlere erişim arayışı böylece yalnızca iki ülke arasındaki ticari bir ortaklık olmaktan çıkıyor. Kongo yönetiminin karşı karşıya olduğu temel sorun, uluslararası sermayenin ülkenin kaynaklarına erişiminin ötesinde, bu kaynaklardan doğan ekonomik değerin ne kadarının ülkede kalacağı.

Lobito Koridoru: Madenlerin Atlantik'e açılan yolu

ABD'nin Afrika stratejisinde Angola, Kongo ve Zambiya'yı birbirine bağlayan Lobito Koridoru önemli bir yer tutuyor.

Kongo ve Zambiya'daki bakır-kobalt üretim bölgelerini Angola'nın Atlantik kıyısındaki Lobito Limanı'na bağlayan demiryolu ve lojistik ağı, Afrika'nın kritik madenlerinin uluslararası pazarlara ulaştırılmasını kolaylaştırmayı hedefliyor.

ABD'nin desteklediği proje, Çin'in ağırlık kazandığı mevcut tedarik zincirlerine alternatif oluşturma arayışının da bir parçası.

2026 yılında Kongo'dan gelen ilk uluslararası bakır treni, demiryolu hattının yeniden açılmasının ardından Lobito'ya ulaştı. Koridor üzerinden bakır ve kobalt sevkiyatlarının gerçekleştirilmesi, hattın bölgedeki maden ticareti açısından önemini ortaya koydu.

Lobito Koridoru'nun önemi yalnızca ulaşım maliyetlerini düşürmesinden kaynaklanmıyor. Madenlerin hangi güzergâhtan taşınacağı, hangi limanlara ulaşacağı ve hangi şirketlerin lojistik ağları üzerinden dünya pazarlarına sunulacağı da ekonomik ve siyasi güç ilişkilerinin bir parçası.

Bu açıdan Afrika'daki rekabet, yalnızca maden yataklarının kontrolü üzerinden değil, bu kaynakları dünya pazarlarına bağlayan altyapının kontrolü üzerinden de ilerliyor.

Çin yalnızca maden almıyor, işleme tesisleri de kuruyor

Çin'in Afrika'daki etkisi madencilik yatırımlarının ötesine geçiyor.

Nijerya'da Temmuz 2026'da 250 milyon dolarlık bir lityum işleme tesisi açıldı. Çinli şirketlerin yatırımıyla kurulan tesisin günlük 6 bin ton işleme kapasitesine sahip olduğu açıklandı.

Çinli şirketler 2023-2025 döneminde Nijerya'nın lityum işleme kapasitesinin geliştirilmesine yaklaşık 1,3 milyar dolar yatırım yaptı.

Bu gelişme, Çin'in Afrika'da yalnızca hammadde tedarikçisi olarak konumlanmadığını, işleme ve üretim aşamalarında da yer edinmeye çalıştığını gösteriyor.

Pekin'in kıtayla ticari ilişkileri de büyüyor. Çin Dışişleri Bakanlığı'nın 6 Kasım'da açıkladığı verilere göre Çin-Afrika ticaret hacmi 2026'nın ilk dokuz ayında 310 milyar doları aştı. Geçen yılın aynı dönemine göre artış yüzde 22 oldu.

Çin ayrıca diplomatik ilişki kurduğu 53 Afrika ülkesine gümrüksüz erişim uygulamasını genişletti. Bu adım, Afrika ürünlerinin Çin pazarına erişimini kolaylaştırmayı hedefliyor.

Ancak artan ticaret hacmi ve yatırımlar, Afrika'nın üretim yapısının kendiliğinden değiştiği anlamına gelmiyor. Asıl belirleyici olan, yatırımların yerel sanayiye, teknoloji transferine, istihdama ve üretim kapasitesine ne ölçüde katkı sağladığı kadar, bu üretim sürecinde yaratılan değerin kimler tarafından sahiplenildiği.

Bir lityum işleme tesisinin Afrika'da kurulması, üretimin coğrafi olarak kıtaya taşınması anlamına gelir. Ancak tesisin mülkiyeti yabancı sermayede kalıyor, işçiler düşük ücretlerle ve güvencesiz koşullarda çalıştırılıyor, elde edilen kâr sermaye sahiplerine aktarılıyorsa bu durum emekçiler açısından köklü bir değişiklik yaratmıyor.

Afrika ülkeleri hammadde ihracatına itiraz ediyor

Afrika ülkeleri, yeraltı kaynaklarından elde edilen ekonomik değerin daha büyük bölümünü kendi ekonomilerinde tutmak amacıyla çeşitli adımlar atıyor.

Zimbabve, Şubat 2026'da ham madenlerin ve lityum konsantrelerinin ihracatını durdurdu. Hükümet, bu kararla madenlerin ülkede işlenmesini ve daha fazla katma değer yaratılmasını hedeflediğini açıkladı.

Kongo da 2025'te kobalt ihracatını geçici olarak durdurmuş, daha sonra ihracat kotalarına geçmişti.

Zambiya ise bakır üretimini artırmanın yanı sıra maden işleme, teknoloji geliştirme ve yerel tedarikçi ağlarının güçlendirilmesine yönelik politikalar izliyor. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı'nın (UNCTAD) 2026 tarihli değerlendirmesi, ülkenin bakır sektörünü daha geniş bir sanayileşme programının parçasına dönüştürmesi gerektiğine dikkat çekiyor.

Bu girişimler, Afrika ülkelerinin yalnızca büyük güçler arasındaki rekabetin nesnesi olmadığını gösteriyor. Kaynaklarını işleme ve üretim zincirlerinde daha fazla söz sahibi olma arayışı, kıtanın ekonomik yapısının dönüştürülmesi açısından önemli bir başlık.

Ancak yerel işleme tesisleri kurulması tek başına bu hedefin gerçekleşmesini sağlamıyor. Yabancı sermayenin mülkiyet yapısı, teknoloji ve finansman bağımlılığı, yerel emekçilerin çalışma koşulları ve elde edilen gelirin dağılımı da belirleyici olmaya devam ediyor.

Zambiya'nın yakın tarihi bu açıdan önemli bir örnek sunuyor. Bakır madenlerinin 2000'li yıllarda özelleştirilmesi sonrasında işten çıkarmalar, taşeronlaşma ve sosyal haklardaki gerileme madencilerin yaşamını etkiledi. Madenlerin mülkiyet yapısındaki değişim, işçi sınıfının kazanımlarını güvence altına almadı.

Zimbabve'deki lityum yatırımlarında da benzer sorular gündemde. Madencilik bölgelerinde iş güvencesi, sosyal güvence, yerel halkın istihdamı ve yatırımların yaşam koşullarına etkisi tartışılıyor.

Madenler kimin için çıkarılıyor?

Afrika'nın yeraltı zenginlikleri üzerindeki mücadele, yalnızca ABD ile Çin arasındaki rekabetten veya Afrika ülkelerinin ekonomik bağımsızlık arayışından ibaret değil. Bu kaynakların çıkarılması ve işlenmesi sürecinde yaratılan zenginliğin kimler tarafından paylaşılacağı da belirleyici bir mesele.

Kongo'da dünyanın kobalt ihtiyacını karşılayan madenlerde çalışan işçiler ağır çalışma koşulları, düşük ücretler, güvencesiz istihdam ve iş kazalarıyla karşı karşıya. Zimbabve'de lityum yatırımları büyürken madencilik bölgelerinde yaşayanların önemli bir bölümü bu yatırımların yaşam koşullarını iyileştirmediğini belirtiyor. Zambiya'da ise madenlerin özelleştirilmesi sonrasında iş güvencesi ve sosyal haklarda yaşanan gerileme, üretim artışının işçi sınıfına otomatik olarak refah getirmediğini gösteriyor.

Bu tablo, Afrika'nın kaynakları üzerindeki egemenlik tartışmasının ötesine geçmeyi gerektiriyor. Yabancı sermayenin yerini yerli sermayenin alması, maden gelirlerinin ülke içinde kalması veya yeni fabrikaların kurulması, bunların emekçilerin çıkarına kullanılacağını garanti etmiyor.

Madenlerden elde edilen zenginliğin kimlere aktarıldığı, üretim araçlarının kimin mülkiyetinde olduğu ve işçilerin üretim sürecinde ne ölçüde söz sahibi olduğu asıl belirleyici sorular.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.