Feodalizmde çok fazla halk isyanı var. Marksistler için heyecan verici bir dönem ve her zaman ilgi çekti. 996 Norman isyanı hariç yerel ve sınırlı taleplerle yola çıkan erken dönem serf direnişi giderek serfler, özgür (yarıcı) köylüler ve müttefiklerini içererek bir “halk cephesi” niteliğine büründü, motifleri ve mekanizmaları karmaşıklaştı. Önemli bir neden kralların merkezi otoriteyi güçlendirmeye başlamaları ve malikane düzeyinde belirlenen rant kadar bölge düzeyinde belirlenen vergilerin de ağır bir yük oluşturmasıydı. Yüzlerce malikaneye aynı vergiler yüklenince, talepler de ortaklaştı. İsyanlar daha 12-13. yüzyıllarda dini motiflerle bezendi. Haçlı Seferleri sırasında fakirliğin yüceltilmesi (Amiens’li Peter l’Hérmite) ve dünyanın sonunun geldiği bir dönemde şehitliğe erişmek düşünceleri çok yaygındı ve inanılmaz sayıda köylüyü peşinden sürükledi. Daha sonra açıkça heretik dini akımlar köylü isyanlarına damga vurmaya başladı. Aydınlanma’dan 400-500 yıl önce geçen olaylarda din motifinin önemli olması kaçınılmazdı. Şaşırtıcı olan bugün bunun böyle olması olur. Etimolojik olarak esasen “halk laik olandır”: lay, layman, laity... Hem ruhban veya soylu sınıfından olmamayı, hem de resmi dinin dışında olmayı anlatıyor.

O zamanki ana fikir Albigensians, Cathars, Franciscans ve Spiritualists, Waldensians vb tarikatların zaman zaman Papalıkla açık savaşa girişmeleri ve devamlılıklarının 14. yüzyıla uzanmasıdır. Hatta 16. yüzyılın bile bu devamlılıktan etkilendiği söylenebilir. Arapların Gözünden Haçlı Seferleri’nde Amin Malouf’un değindiği 1249’da başlayan büyük heretik haçlı seferi ve onunla iç içe gelişen isyanı, bitmek bilmeyen dünyanın sonunun geldiği iddialarını (1000, 1033, 1095’te ve 13. yüzyılda defalarca) dikkate almadan nasıl olup da 14. yüzyıldan itibaren çok büyük çapta köylü isyanlarının patlak verdiğini anlamak zorlaşır. Joachimo di Fiore ve Gerardo Segarelli 1260 civarında çok etkili iki akım başlattılar. Apostles (Havariler) hareketi Kuzey İtalya’da etkili olurken net biçimde şehirli öğelere taşıyordu. Zamanın intelligentsia’sı sayılabilecek cerrahlar, artizanlar, işçiler, kadınlar ve hatta Serravalle rektörü bu harekete katıldı. Fra Dolcino, hareketin lideri, 1307’de yenilgiye uğratıldı.

1307 önemli bir tarih: 1315-17 Büyük Açlık öncesi heretik hareketlerin en açık yenilgisi bu tarihte olmuş. Wakefield & Evans’ın Heresies of the High Middle Ages’ı (1969) meşhur Büyük Engizisyoncu Bernardo Gui’nin Dolcino hareketi hakkında yazdıklarına yer veriyor. İsa giysileriyle mi öldü? Spiritüalist Fransiskenlerin bu önemli temasını, Bernardo Gui’yi ve Dolcino’yu popülerleştiren Umberto Eco oldu: Gülün Adı.

Geç dönem serf/köylü isyanlarında ortak tema neydi? Örgütlenmeleri nasıldı? Spontane ayaklanmalar mıydı, yoksa örgütleyen bireyler, tarikatlar vb mi vardı? Liderler hangi sosyal kökenden gelmekteydi? Orta ve uzun dönemli amaç ve programları var mıydı? Aslında sadece bozulan statükoyu geri getirmeye mi çalışıyorlardı, yoksa 12-13. yüzyıllarda Kilise’yi ve hatta feodal düzenin tümünü yıkmayı amaçlayacak kadar “sapkınlaşan” heretik dini veya seküler sayılabilecek akımlarla bağlantılı mıydılar? Geç dönem isyanları Luthercilik öncesi Katolik Kilisesi’ne karşı proto-Protestan akımlar sayılabilir mi?

Büyük serf isyanları sadece geleneklerin yozlaştırılarak kötüye kullanılmasına veya vergilerin, rantların, angaryanın artırılmasına karşı spontane direnişler olarak görülemez. Bu örüntü 8-9. yüzyıl isyanlarının örüntüsüdür. 1323 Flanders isyanını alalım. Çoğu serf statüsüne yeni düşürülmüş özgür köylülerin çocukları liderler hür ve nispeten zengin köylüler arasından çıkmış Fransızca konuşan soyluluğu yabancı bir öğe olarak görüyorlar yerel mahkemelere hakim olup kendi adamlarını yerleştirecek kadar düzenin içindeler tüccar sınıfının desteği arkalarında ve geniş cephe oluşturabiliyorlar. 1358 Grande Jacquerie aşırı derecede üst belirlenmiş bir isyandı. Kral İngiltere’de hapiste soylular fakirleşmekte çünkü rantlar düşük, buğday fiyatları düşük soylular koruma sağlamak ve düzeni korumak bir yana kendileri köylüleri silah zoruyla soymaya girişmiş durumda. Mutlak fakirlikten ziyade eskiden iyi durumda olan tüccar ve tahıl üreten köylülerin durumlarındaki göreceli bozulmaya tepkileri söz konusu. Tuchins isyanı (1360-80) daha farklı ve “sosyal haydutluk” öğeleri içeriyor.

Hiçbir köylü/serf ayaklanması “saf” veya “net” değildi: hiçbirisi sadece serf ayaklanması değildi ve hepsini üst belirleyen başka faktörler vardı. Nedenler benzeyebilse de olaylar bambaşka nitelik taşıyabiliyordu. Halk direnişlerinde ideolojik netlik, mümkün olursa, sonradan gelir ve örgütsüz gelmez.