4 Aralık 1945 sabahı, Cağaloğlu. Tan gazetesinin sahibi Zekeriya Sertel o sabahı yıllar sonra anılarında anlattı. Üniversiteli gençler ellerinde önceden hazırlanmış baltalar, balyozlar ve kırmızı mürekkep şişeleriyle matbaaya saldırdı; "Orada bekleyen polisler olup bitene seyirci kaldılar." Anlattığına göre kalabalığın içinde çok sayıda sivil polis vardı ve saldırıyı asıl onlar yönlendiriyordu; niyet, Sertelleri soyup üzerlerine kırmızı boya dökmek, sonra sokaklarda "İşte kızıllar" diye dolaştırmaktı. Saldırganlardan kimse mahkemeye verilmedi; yargılanıp hapse giren Serteller oldu. Anıların o güne ilişkin yargısı açıktı: "Bu işin İnönü'nün bilgisi içinde Saraçoğlu'nun verdiği emir üzerine polis tarafından tertiplenip yürütüldüğüne hiç şüphe yoktu"1. Elinde belge yoktu. Belgeler seksen yıl sonra Amerikan arşivinden çıktı.

Bu karar “milli güvenlik” gerekçesiyle Türkiye egemen sınıfları adına CHP tarafından verilmişti. Türkiye'de "millî güvenlik", belirli bir dış politika tercihinin içerideki yüzü olarak 1940'larda doğdu; ilk hedefi komünistler ve komünist sayılanlar oldu. O yılllarda iktidar Sovyetler Birliği'ne karşı saf tutarken öte yandan içeride bir komünizm tehdidi tarif etti. Sovyetler Birliği ile Milli Mücadele yıllarından itibaren geliştirilen yakın ilişkiler ve dayanışma geride kalmış, Sovyetler Birliği’nin ülkenin kurtuluşuna ve kuruluşuna katkıları unutulmuş, savaş yılları boyunca Türk hükümeti geri dönüşsün Sovyet düşmanlığının tohumlarını ekmişti.

Bu dönem için elimizde eskisinden çok belge var. ABD'nin savaş dönemi istihbarat örgütü Stratejik Hizmetler Bürosu'nun (Office of Strategic Services, OSS) ve askeri ataşelerin ABD Ulusal Arşivi'ndeki raporlarına dayanan, Eylül 2026'da yayımlanan bir çalışma Tan baskınının nasıl düzenlendiğini belgeledi; aynı çalışmaya göre Türkiye, ortada henüz hiçbir Sovyet talebi yokken, daha 1944'te İngiltere ile ABD'yi Sovyetlere karşı yanına çekmeye çalışıyordu2. Türk istihbaratının 1926'daki kuruluşundan Soğuk Savaş'a kadar yabancı servislerle ilişkilerini inceleyen, 2025'te yayımlanan bir çalışma ise savaş yıllarında en geniş iş birliğinin İngiltere ile, ikinci sırada Almanya ile kurulduğunu ve savaştan sonra ağırlığın Amerikan servisine geçtiğini anlattı3. 1945 krizi üzerine 2020 ve 2023'te yayımlanan üç çalışma, "Sovyet talepleri" anlatısını Türk, Amerikan ve Sovyet kaynaklarıyla yeniden okudu 4, 5, 6. Sovyetler Birliği'nin 1948'de yayımladığı ele geçirilmiş Alman Dışişleri belgeleri7 ile ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı'nın (CIA) 2014'te gizliliğini kaldırdığı Alman istihbaratı çalışması8 tabloyu tamamlıyor.

İngiliz ittifakı ve Alman dostluğu, 1939-1941

İkinci Dünya Savaşının başlamasıyla Türkiye 19 Ekim 1939'da İngiltere ve Fransa ile ittifak antlaşması imzaladı. Bu anlaşmaya göre Türkiye'nin Sovyetler Birliği ile silahlı çatışmaya sürüklenecek bir yükümlülük altına sokulmayacaktı9. Aynı haftalarda Dışişleri Bakanı Şükrü Saraçoğlu'nun Moskova görüşmeleri anlaşma olmaksızın sonlandı10. Böylelikle, Ankara safını 1939'da seçmiş oldu.   Bu ittifak savaş boyunca yürürlükte kaldı. İngiltere’ye savaş için kritik önemi olan Türk kromunu satılıyordu; İngiltere 1941 yazında sözleşmedeki opsiyonu kullanarak ertesi yılın bütün üretimini de istedi11. Kasım 1940'ta İngiliz servisi ile Türk istihbaratının ortak çalıştığı, Türk tarafının "Küçük Büro" dediği bir birim kuruldu; masraflarını İngilizler ödüyordu ve İngiliz kayıtları bu ilişkiyi "mükemmel" diye niteledi3. Sovyetler Birliği'ne bakış da daha o zaman belliydi. 9 Aralık 1939'da Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak'ın damadı olan bir hava kuvvetleri albayı İngiliz hava ataşesine, Türkiye'nin er ya da geç Rus düşmanlığıyla karşılaşacağını, bunun yalnızca zaman meselesi olduğunu söyledi3.

Alman orduları 1941 baharında Bulgaristan ve Yunanistan üzerinden sınıra dayanınca ikinci bir hat açıldı. 18 Haziran 1941'de, Barbarossa'dan dört gün önce, Ankara'da Almanya ile Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması imzalandı; Saraçoğlu Meclis'te antlaşmanın Türkiye'nin mevcut taahhütleriyle bağdaştığını anlattı ve Meclis 25 Haziran'da 302 oyla onayladı12.

Aynı yıllarda içeride ırkçı Turancı yayınlar himaye gördü, antifaşist yayınlar engellendi. Orhan Kemal'in ilk öyküsünü basan, Nâzım Hikmet'in şiirlerini takma adla yayımlayan Yeni Edebiyat 1941 sonbaharında Sıkıyönetim Mahkemesi kararıyla kapatıldı13. Aynı dönemde Hasan İzzettin Dinamo'nun basında Nazi yanlısı yazılar yazan emekli askerlere ve yazarlara hitaben yazdığı bir şiir Yeni SES dergisinde çıkınca şair ile derginin yöneticisi Sıkıyönetim Komutanlığı'na çağrıldı; bu dergi de kapatıldı. Ülkenin en tanınmış şairi Bursa Hapishanesi'nde yatıyordu13. Başka bir deyişle Türkiye egemen sınıfları CHP aracılığıyla dışarıda İngilizlerle ve Almanlarla işbirliği geliştirirken içeride komünizm tehlikesine karşı baskıları arttırdı.

Denge yılları, 1941-1943

Ankara iki yıl boyunca Almanya ve İngiltere arasında ip cambazlığı yaptı. Savaş sanayi açısından stratejik bir önemde sahip bir hammadde olan krom İngiltere'ye gidiyordu; 9 Ekim 1941 tarihli Clodius Anlaşması'yla Türkiye, İngiliz sözleşmesinin bittiği 1943'ten itibaren Almanya'ya da yılda 90 bin tona kadar krom vermeyi taahhüt etti ve karşılığında 18 milyon liralık savaş malzemesi alacaktı 7, 14. Savaş boyunca az sayıda da olsa Alman ve İtalyan harp yardımcı gemileri ticari gemi süsü verilmiş halde Boğazlardan geçti. Sovyetler Birliği'nin 7 Ağustos 1946 tarihli notası bu gemileri tek tek sayıyordu15. 1941 sonbaharında iki Türk generali Doğu Cephesi'ni gezdi ve Hitler'in karargâhında ağırlandı. Büyükelçi von Papen'in raporuna göre generaller memnun döndü; Ali Fuat Erden dönüşünün ertesi günü Cumhurbaşkanı'na rapor verdi, Dışişleri Bakanı ile Mareşal Çakmak da o toplantıdaydı7. İngiltere ise Türkiye'yi kendi safında savaşa sokmaya uğraşıyordu. Churchill Ocak 1943'te Adana'da İnönü ile görüştü; Saraçoğlu'nun ABD Büyükelçisi'ne anlattığına göre kesin bir taahhüt istemedi, Sovyet hükümetini gücendirmekten kaçınılmasını tavsiye etti. ABD Büyükelçisi'nin o günlerdeki yorumuna göre Ankara, olası bir Rus saldırısına karşı tek kurtuluşunu İngiltere ile ABD'nin korumasında görüyordu16. 

Ağustos 1942'deki Alman büyükelçi Papen'in raporuna göre Başbakan Saraçoğlu, bir Türk olarak Rusya'nın yok edilmesini arzuladığını, bunun Führer'in çağ açacak bir işi ve yüzyıllardan beri Türk halkının rüyası olduğunu söyledi; aynı görüşmede Almanlarla gizli temaslar için üçüncü bir kişi göstermeyi teklif etti ve Türkiye'nin belli kişilerin kendi toprakları üzerinden geçişine göz yumacağı sözünü verdi7.

CIA'in Alman istihbaratı çalışması aynı ayı şöyle aktardı: Dışişleri Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu, Papen'e Sovyetler Birliği hakkında istihbarat verdi ve karşılığını istedi; Türk hükümeti Alman servisinin Türkiye'de Sovyet karşıtı operasyon yürütmesine belli ölçüde işbirliği yaparak izin verdi8. Türk istihbaratı Alman servisinin İngiltere'ye ve ABD'ye karşı faaliyetlerini engellemeye çalıştı, yakalanan Alman casuslarını sınır dışı etti; Moskova'ya karşı yürütülen işlere ise dokunmadı3. Ankara aynı iş birliğini İngiltere'ye de teklif etmişti; Londra, Moskova ile ilişkilerini bozar diye reddetti3. İşbirliği Şubat 1944'te Alman askeri istihbaratı Abwehr'in İstanbul bürosundan bir görevlinin Müttefik Devletlere kaçmasıyla ortaya çıktı; Moskova Ankara'ya protesto verdi8. 24 Şubat 1942'de Ankara'da Papen'e düzenlenen suikast girişiminin sorumlusu olarak Sovyet konsolosluğunda görevli iki Sovyet vatandaşı, Pavlov ve Kornilov yargılandı; ikisi de ağır hapis cezasına çarptırıldı ve ancak Almanya ile ilişkiler kesildikten sonra salıverildiler13. 
O dönemki Türkiye Komünist Partisi'nin (TKP) 1943 sonu ile 1944 başında çıkardığı bültenler bu davayı Gestapo'nun tezgâhı olarak nitelendiriyor ve "Yurdumuzu faşist ajanlarından ve Alman casuslarından temizleyelim" başlığıyla antifaşist, yurtsever tavrını ortaya koyuyordu13. 1943'te romancı Suat Derviş, kendisini Sovyet dostluğuyla suçlayanlara bir broşürle yanıt verdi ve iyi bir Türk vatandaşı olduğu için Sovyetler Birliği'nin dostu olduğunu yazdı13. 1944 başında Alman ajanlarını ülkenin güvenliği için sorun eden en görünür siyasi güç komünistlerdi; devlet aygıtında çeşitli unsurlar ise o ajanlarla işbirliği yapıyordu.

Galiplere dönüş, 1944

Nazi Almanyası'nın yenilgisi belirginleşince Ankara'nın sorunu, kendini galiplere kabul ettirmek oldu. 20 Nisan 1944'te Dışişleri Bakanı, Almanya'ya krom sevkiyatının durdurulduğunu açıkladı; Almanların tank ve uçakla peşin ödediği yüz bin tonu aşkın krom teslim edilmedi17. Haziran'da Alman mavnalarının Boğazlardan geçişi yüzünden İngiliz baskısıyla karşılaşan Menemencioğlu istifa etti18. 2 Ağustos 1944'te Meclis, İngiltere'nin 20 Haziran tarihli talebi üzerine Almanya ile ilişkileri kesti19. Aynı ay OSS, Türk onayıyla İzmir yakınında Yunanistan'daki Alman birliklerine karşı bir propaganda radyosu kurdu2. Yalta'da Birleşmiş Milletler'in kurucu konferansına katılmanın şartı 1 Mart 1945'e kadar savaş ilanı olarak konunca, Meclis 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti20.

İstihbarat aygıtı için bu bir dönüş sayılmazdı; yeni bir ortak eklendi. OSS'in İstanbul bürosu 1943 baharında açılmıştı. Ağustos 1944'te Amerikan karşı istihbaratı Türk tarafıyla ilişkiyi "mükemmel" diye tanımlıyor, haftada iki kez irtibat subayıyla görüşüyordu 3. Aralık 1944'te Türk yetkililer Amerikalılara, Amerikan servisinin Türkiye'de kalıcı olmasını ve daha geniş bir temelde çalışmasını istediklerini söyledi3. 1945 yazında OSS'in İstanbul istasyonu, aralarında üst düzey bir Türk istihbaratçının da bulunduğu kod adlı kaynaklara maaş ödediğini yazıp ek bütçe istedi2. 1946'da Amerikan istihbaratının irtibat kurduğu on bir müttefik servis arasında para alan tek servis Türk servisiydi3. İngilizler aynı yolu daha 1940'ta açmıştı; 1947'de İstanbul'a gelen Kim Philby, anılarında İngiliz servisinin Emniyet'in İstanbul bürosuna soruşturma bedeli adı altında aylık ödenek verdiğini yazdı21. Bu zincirin değişmeyen halkası Ankara'nın tercihiydi. İngiliz, Alman ve Amerikan servisleri Türkiye'den Sovyetler Birliği'ne bakmak istediği sürece kapıyı açık buldu.

Türk istihbaratı yeni ortaklarını Sovyetlere karşı yanına çekmeye de 1944'te başladı. OSS kayıtlarına göre İstanbul'daki üst düzey bir Türk istihbaratçı Amerikalılarla ilk görüşmesinde, Mart 1944'te, Rusları gözden kaçırmamalarını söyledi. Ekim 1944'ten itibaren Türk kaynakları, Ruslarla İngiliz ve Amerikalılar arasında sürtüşme çıktığı ve Rusya'dan korkan Türklerin İngilizlerle Amerikalıların yanında yer almaya hazır olduğu söylentisini sistemli biçimde yaydı. OSS bu çabanın nedenini de yazdı: Türkler, İngilizlerle Amerikalıların Türkiye'den çekilip alanı Ruslara bırakmasından öteden beri korkuyordu. Sovyet karşıtı ton o kadar derindi ki OSS, Türk istihbaratının raporlarına ihtiyatla yaklaşılmasını önerdi2. Korku gerçekti; Aralık 1939'da İngiliz ataşeye söylenen cümle bunu gösteriyor. Ama sıra önemli. Ankara, Sovyet koşullarının masaya geldiği Haziran 1945'ten en az bir yıl önce safını seçmiş, yeni ortaklarını o safa çekmek için çalışıyordu.

İçeride aynı yıl iki yönlü bir denge kuruldu. İnönü 19 Mayıs 1944'te, savaş boyunca himaye edilen ırkçı Turancıları hedef aldı; Eylül'de dava açıldı13. İktidar, ırkçılara vurmanın sola alan açmasını istemiyor, dış dünyaya komünistleri de aynı sertlikle kovuşturduğu mesajını veriyordu13. Şubat 1944'te başlayan TKP tevkifatı ile ekim ayındaki İleri Gençler Birliği (İGB) operasyonu aynı yılın içinde yer aldı13. Sorgular Sansaryan Han'da yapıldı. İGB tutuklularının mahkemeye verdiği dilekçeye göre "tabutluk" denen tek kişilik hücreleri hazırlatan eski Emniyet Müdürü, savaş yıllarında Nazi Almanyası'na ve Almanya'ya bağlı Orta Avrupa ülkelerine yaptığı ziyaretlerden ilham almıştı; ilkokul öğretmeni Hasan Basri Alp bu sorgularda işkence altında ölmüştü. Mahkeme, hücrelerde keşif yapılmasını da ölümün soruşturulmasını da reddetti13. Alp'in ölümü için iki anlatı var: işkencede öldürüldüğü ya da konuşmamak için kendini pencereden attığı13. Amerikan istihbaratının kayıtları ilk anlatıyı destekliyor; 1945 tarihli bir OSS raporu, Alp'in ağır dayaklara rağmen başkalarını suçlamayı reddedince pencereden atıldığının söylendiğini aktarıyor2. 1944'te kurulan denge bu sorgu aygıtını olduğu gibi bıraktı; aygıt yalnızca yeni ortaklarına döndü.

Sovyet koşulları ve Tan baskını, 1945

19 Mart 1945'te Sovyetler Birliği, 1925 tarihli Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'nın yeni duruma uymadığını ve ciddi biçimde iyileştirilmesi gerektiğini bildirerek antlaşmayı feshetti22. 23 Mayıs 1945'te Başbakan Saraçoğlu, Moskova Büyükelçisi Selim Sarper'e yazılı bir talimat verdi: Hükümet ilke olarak Sovyetlerle bir ittifak antlaşmasına kadar gitmeye eğilimliydi4. İttifak teklifi Ankara'dan geldi; aynı Ankara bir yıldır İngilizlere ve Amerikalılara Rus tehlikesini anlatıyordu2. 7 Haziran 1945'te Molotov, Sarper'e yeni bir antlaşma için önce açık sorunların çözülmesini söyledi ve üç koşul koydu: 1921 antlaşmasıyla Türkiye'ye geçen doğu topraklarının iadesi, Boğazlarda Sovyet üsleri ve Montreux Sözleşmesi'nin revizyonunda iki ülkenin ortak tutum alması. Sarper'in sorusu üzerine Molotov üs isteğini açıkça doğruladı23. İsteklerin gerekçesi, Moskova'nın bir yıl sonraki notasında da yazdığı gibi, Karadeniz'in ve Boğazların güvenliğiydi15. Türk tarafının kendi kayıtlarında bir ayrıntı daha var. Nihat Erim'in 10 Temmuz tarihli günlüğüne göre Molotov 1914 sınırından söz etmiş; "Kars ve Ardahan mı?" sorusunu Sarper sormuş, üs sözcüğünü de görüşmede ilk kez o telaffuz etmişti4. Her iki anlatımda da bunlar bir ittifak pazarlığında sözlü olarak öne sürülen koşullardı; Türkiye'ye verilmiş resmi bir toprak notası yoktu. İnönü de 9 Temmuz 1945'te Dolmabahçe'de yaptığı bir toplantıda Rus hükümetinin resmi hiçbir adım atmadığını, söylenenlerin yalnızca bir teklif sayılması gerektiğini belirtmişti4.

4 Aralık 1945'te 1 Aralık'ta çıkan Görüşler dergisinin tek sayısında Serteller, Tevfik Rüştü Aras, Cami Baykurt, Esat Adil, Behice Boran, Sabahattin Ali ve Aziz Nesin yazıyor; kapakta Celal Bayar ile Adnan Menderes'in adları ileride yazı yazacaklar arasında duyuruluyordu13. Aynı gün bir Türk devlet kurumu OSS'e Türkiye'deki komünist yazarlar, ressamlar, aydınlar, dergiler ve gazeteler hakkında bir rapor verdi. Raporda Tan, La Turquie, Görüşler ve Yeni Dünya gazeteleri, Ses, Küllük ve Yürüyüş dergileri, ressam Abidin ve Arif Dino ile Behice Boran komünist olarak sınıflandırılmıştı; Washington raporu dağıtırken, Türkiye'de komünist olmayan solcuların ve liberallerin de bu etiketle anıldığını not etti2. Baskının arifesinde Hüseyin Cahit Yalçın Tanin'de "Kalkın Ey Ehli Vatan" diye seslenen yazısını yayımladı; 4 Aralık günü listedeki dört gazete, Tan, La Turquie, Yeni Dünya ve Görüşler basıldı2, 27. OSS belgeleri Sertel'in şüphesini doğruluyor. Baskın günü OSS'e ulaşan bilgiye göre gösteriler Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), İstanbul polisi, sıkıyönetim komutanlığı ve İstanbul siyasi makamlarıyla uyum içinde düzenlendi; üst düzey bir polis yetkilisinin OSS'e söylediğine göre talimat Ankara'dan geldi ve öğrencilere parti yurtlarında dağıtıldı. Aynı raporda hükümetin gazeteleri yasal yoldan kapatabileceği, ama bunun artık Batı'da hoş karşılanmayacağından korktuğu için işi kendiliğinden bir öğrenci eylemi gibi göstermeyi tercih ettiği de yazıyor. Ankara'daki güvenlik yetkilileri ise ABD askeri ataşe yardımcısına önceden haberleri olmadığını söylemişti; ataşe yardımcısının raporuna göre içlerinden biri bunu söylerken sırıtıyordu2. 2025'te yayımlanan bir başka çalışma baskını, günler önce parti kuracağını açıklayan Bayar ekibine verilmiş bir gözdağı olarak açıklıyor2, 28. Gözdağı sonuç verdi. Bayar Görüşler'le ilişkisini reddetti; Ocak 1946'da Demokrat Parti (DP) kurulduğunda ilerici aydınlarla işbirliği tamamen ortadan kalkmıştı13.

Aralık 1945'in ikinci yarısında Sovyet tarafından yeni bir işaret geldi; bu kez Tiflis'ten. Ardahan'dan Trabzon'a kadar bir dizi ili "meşru taleplerimiz" diye anan bir yazı, iki Gürcü akademisyenin imzasıyla Tiflis'te yayımlandı ve 20 Aralık'ta Pravda ile İzvestiya'da yeniden basıldı29. Bu bir basın yazısıydı, hükümet notası değildi. Kamuoyu önünde ise başka bir dil konuşuldu. Temmuz 1946 seçimlerinden sekiz gün önce, 13 Temmuz'da Hüseyin Cahit Yalçın Tanin'de Sovyetlerin "doğu illerimizi ve Boğazları" istediğini yazdı ve muhalefete bu şartlarda hangi Türk'ün Ruslarla dost olmak isteyeceğini sordu4. Türk siyasetçiler Stalin'in koşullarını uydurmadı, korku da gerçekti; ama ABD öncülüğündeki bloğa katılmanın getirileri belirginleştikçe bu korkuyu büyüttüler5. 2023 tarihli bir Türkçe çalışmanın hatırlattığı gibi, savaştan 25 milyonu aşkın kayıpla ve çökmüş bir ekonomiyle çıkan Moskova'nın bu istekleri zorla elde etmeye yönelecek hali yoktu6.

Gerekçe yazıya geçiyor, 1946

5 Nisan 1946'da Missouri zırhlısı İstanbul'a geldi30. Temmuz'da ABD istihbaratı, İnönü ile Bayar'ın bir akşam görüşmesinden sonra DP'nin Sovyet taleplerine direnmede hükümetle işbirliği kararı aldığını kaydetti2; iki parti Sovyet meselesinde aynı çizgide durdu. 7 Ağustos'ta Sovyetler Birliği Türkiye'ye Boğazlar konusunda resmi bir nota verdi. Nota, savaş yıllarında Boğazlardan geçen Alman ve İtalyan gemilerini sayıyor ve beş madde öneriyordu; son iki madde, Boğazlar rejiminin Karadeniz devletlerince belirlenmesini ve Boğazların Türkiye ile Sovyetler Birliği tarafından ortak savunulmasını istiyordu. Notada toprak sözcüğü geçmiyordu15. Türkiye ve ABD bu iki maddeyi reddetti15. 15 Ağustos'ta Truman, Sovyet saldırganlığına eldeki tüm araçlarla direnme politikasını onayladı31. Aynı günlerde Moskova'daki ABD maslahatgüzarı, Stalin'in Çekoslovak yetkililere üç kez Sovyetler Birliği'nin Türkiye'ye saldırma niyeti olmadığını söylediğini rapor ediyordu32.

Sovyetlerle gerilimin büyümesi, içerideki her sol kıpırdanmayı bir ulusal güvenlik sorunu olarak görmeyi kolaylaştırdı; ABD ile ittifakı eleştirmek bile vatana ihanetle bir tutuldu13. Düşmanın tarifi o yaz yapıldı. ABD askeri ataşesinin 23 Ağustos 1946 tarihli raporuna göre Türk istihbaratının başındaki Naci Perkel, Türkiye'de komünist faaliyeti üç grubun sürdürdüğünü anlattı: aydınlar; gazeteciler ve yazarlar; taksi şoförleri ve fabrika işçileri gibi, ekonomik nedenlerle propagandaya açık işçiler. Servis, DP'nin Zonguldak gibi sanayi kentlerinde harcadığı parayı izliyordu. Perkel'e göre Türkiye gibi geri kalmış ülkeler güçlü bir polis gücüne muhtaçtı; İstanbul, İzmir ve Adana'da bir proletarya vardı ve bu proletaryanın muhalefet partilerine önderlik edecek aydın liderleri bulunuyordu2. Saydığı grupların üçü de Türkiye'nin içindeydi.

Kasım 1946'da Sabahattin Ali, Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz'ın çıkardığı Marko Paşa, Sıkıyönetimce her kapatılışında ad değiştirerek yayımlanmayı sürdürdü2, 13. 16 Aralık 1946'da İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı iki sosyalist partiyi, sendikaları ve dergileri kapattı. Bu komutanlık savaşın bıraktığı bir kurumdu; 22 Kasım 1940'ta bir ay için ilan edilen sıkıyönetim üçer aylık uzatmalarla 1947 sonuna kadar, tam yedi yıl yürürlükte kaldı13, 33. Ertesi gün yayımlanan bildirideki gerekçe, bu örgütlerin "örtülü bir şekil altında kurularak memleket içinde içtimai bir zümrenin diğerleri üzerinde tahakkümünü tesise ve mevcut iktisadi ve içtimai nizamları bozmaya" çalıştıklarının anlaşılmasıydı13. Bildiri neyin korunduğunu kendi diliyle söylüyor: mevcut iktisadi ve içtimai nizam. Bunun o günkü karşılığı kapitalist düzen ve Türkiye'nin Batı bloğuna bağlanmasıydı.

Kurumsallaşma ve geri çekilme, 1947-1953

20 Şubat 1947'de Meclis, sendika kurulmasına izin veren ama sendikaların siyasetle uğraşmasını yasaklayan Sendikalar Kanunu'nu kabul etti; CHP aynı yıl sendikaları parti içinde kurduğu bir işçi bürosundan yönetmeye çalıştı13. Ertesi gün İngiltere, Yunanistan'a ve Türkiye'ye yardımı sürdüremeyeceğini bildirdi6, 34. 12 Mart 1947'de Truman Kongre'den iki ülke için 400 milyon dolar istedi; Kongre'den geçen tasarıda Türkiye'nin payı 100 milyon dolarlık askeri yardımdı34. Truman konuşmasından dokuz gün sonra, 21 Mart'ta, federal memurlar için sadakat soruşturmaları başlatan 9835 sayılı kararnameyi imzaladı; kararnameye göre devlet hizmetindeki herhangi bir sadakatsiz ya da yıkıcı kişinin varlığı demokratik süreçlere yönelik bir tehditti35. Yardım anlaşması 12 Temmuz 1947'de Ankara'da imzalandı36. İki hafta sonra kabul edilen Ulusal Güvenlik Yasası, Ulusal Güvenlik Konseyi'ni ve CIA'i kurdu37. Ankara bu desteği aramıştı. Nihat Erim 1947'de ABD Büyükelçisi'ne, Türkiye için en az tehlikeli dostluğun Amerika'nın dostluğu olduğunu, Rusya ve İngiltere ile dostluğun bazı tehlikeler taşıdığını, Amerika'nın ise uzak olduğunu söyledi3. İngiltere'nin başat müttefik konumu böylece ABD'ye geçti6.

Ekim 1949'da tek komuta altında yeniden örgütlenen Amerikan askeri yardım misyonu ertesi yıl Genelkurmay'ın stratejik planlamasına danışmanlık ediyordu (38); aynı yıl Millî Savunma Yüksek Kurulu kuruldu39. Nisan 1950 tarihli NSC-68 raporu, ABD politikasının iki ayağından birini, sağlıklı bir uluslararası topluluk kurmayı, "muhtemelen Sovyet tehdidi olmasa da izleyeceğimiz" bir politika diye tanımladı; öteki adım Sovyet sisteminin çevrelenmesiydi. Rapora göre Sovyetler Birliği olmasa da özgür toplumun büyük sorunuyla yüz yüze kalınacaktı40. İki başkentte de tercih tehditten önce gelmişti. 1950'de DP hükümeti Meclis'e sormadan Kore'ye asker gönderdi13. 18 Şubat 1952'de Türkiye Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü'ne (NATO) üye oldu41. ABD arşivlerinden çıkan belgelere göre Genelkurmay, NATO üyeliğinin hemen ardından bir psikolojik harp birimi kurmak için Amerikan ordusundan yardım istedi; Amerikan makamları 22 Eylül 1952'de, sonradan Özel Harp Dairesi adını alacak yapı için ilk önerilerini sundu. Finansmanının ABD'den karşılandığını Başbakan Ecevit 1974'te öğrendi42.

30 Mayıs 1953'te Sovyet Hükümeti, Ermenistan ve Gürcistan hükümetlerinin Türkiye'ye yönelik toprak iddialarından vazgeçtiğini, Boğazlar konusunda önceki görüşünü gözden geçirdiğini ve güvenliğini iki ülke için eşit ölçüde kabul edilebilir koşullarla sağlamayı mümkün gördüğünü bildirdi; açıklamaya göre Sovyetler Birliği'nin Türkiye'ye hiçbir toprak iddiası yoktu. Türkiye 18 Temmuz'da açıklamayı memnuniyetle kaydetti5, 43.

İçeride ise Nisan 1948'de Sabahattin Ali, yurtdışına çıkmaya çalışırken dönemin istihbarat örgütüyle bağlantılı bir kişi tarafından öldürüldü13. 1951'de Nâzım Hikmet ülkeyi terk etti13. 1944 ve 1945 davalarında 141. maddenin birinci fıkrasından verilen cezanın alt sınırı iki yıldı; 1951 tevkifatı yapılırken sekiz yıla çıkarılmıştı13. Sovyet tarafının 1953'te yazılı olarak geri çektiği koşulların hiçbiri, içeride kurulan aygıtı geri çekmedi.

Seksen yıl sonra

Bu yılların olaylarını yan yana koyunca şu görülüyor: Türkiye egemen sınıfları ve siyasi temsilcisi olan CHP 1939'da İngiltere ile ittifak kurdu, 1941'den 1944'e kadar Almanya ile de çalıştı, 1944'te galiplere döndü, 1947'de İngiltere'nin yerine ABD’yi koydu. Bu yıllar boyunca değişmeyen tek şey Cumhuriyete dostlukla yaklaşan Sovyetler Birliği'ne  karşı tutumdu ve ortaklar hep o tutuma göre seçildi. Sovyetler Birliği 1945'te ittifak pazarlığında sınır ve üs koşulları öne sürdü, 1946'da Boğazların ortak savunmasını istedi, 1953'te bunların hepsinden yazılı olarak vazgeçti; bu isteklerin hiçbiri bir saldırıya dönüşmedi. Sovyet karşıtı blok ile birlikle Türkiye egemen sınıfları yeni bir düşman tarif etti: 1941'de antifaşist dergiler, 1942'de iki Sovyet konsolosluk görevlisi, 1944'te TKP'liler ve İGB'li gençler, 1945'te Tan, 1946'da sosyalist partiler ve sendikalar, 1948'de Sabahattin Ali. Türkiye Soğuk Savaş başlamadan bu savaştaki safını seçmişti13.

Bugün ise soL'un X hesabına 3 Temmuz 2026'da 5651 sayılı Kanun'un 8/A maddesi uyarınca, "millî güvenlik ve kamu düzeninin korunması" gerekçesiyle erişim engeli getirildi; 924 bin takipçili hesap üç gün sonra Türkiye'den görünmez oldu. Ardından açılan iki hesap da 3 ve 16 Eylül'de aynı maddeye dayanan kararlarla engellendi; aynı aylarda başka yayın organlarının hesapları için de benzer kararlar verildi. 

Sovyetler Birliği yok ama komünizm korkusu devam ediyor...

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.