Sayfa yolu
GÖRÜŞ | COP31 Antalya: Karar taslağında neler eksik?
soL'a güvenin, algoritmaya müdahale edin. Tek tıkla soL Haber'i Google'da tercih edilen kaynağınız olarak belirleyin.
Fotoğraf: Anadolu Ajansı
Prof. Dr. Murat Türkeş*
Yayın Tarihi: 21.11.2026 , 15:50 Güncelleme Tarihi: 21.11.2026 , 15:51
Antalya'da Türkiye'nin ev sahipliğinde düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) kapsamında devam eden müzakerelere ilişkin son taslak yayımlandı. Çıkacak asıl metin üzerine tartışmalarsa sürüyor.
Kapanıştan önceki son taslak, herkesin razı olabileceği bir metin çıksın diye iklim mücadelesinin en kritik dört parçasını dışarıda bırakıyor. Bunlar fosil yakıtlardan çıkış ve yol haritaları, finansman hedefi, zengin ülkelerin öncü salım hedefleri ve adil geçiş mekanizması. Geriye elektrifikasyon, yenilenebilir enerji kapasitesi, verimlilik hedefleri ve köşeli parantez içinde duran karbon yakalama ve depolama (KYK) ifadesi kalıyor.
Ancak nihai karar kapanış toplantısından sonra belli olacak ve asıl tablo ondan sonra ortaya çıkacak.

Fosil yakıtlardan çıkışın silinmesi ve fosilci lobiciliği
19 Kasım taslağı “fosil yakıt” sözcüğünü ve yol haritalarını tamamen siliyor. COP30 Belém de bu metin olmadan bitmişti. Oysa Dubai’deki COP28, “fosil yakıtlardan aşamalı çıkış” diyordu; yani bu, açık bir geri adım.
- Gerekçe ikna edici değil: Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, COP28 Küresel Değerlendirmesi’nin geçişi zaten belirlediğini, elektriğin nihai enerjideki payının yüzde 23’ten yüzde 35’e çıkmasının fosil yakıt talebini de dolaylı olarak azaltacağını söylüyor. Avustralyalı Bakan Bowen ise taslağı “uzlaşının izin verdiği en iddialı sonuç” diye tanımlıyor. Ancak yüzde 35 bağlayıcı olmayan ortak bir gösterge. Üretim, sübvansiyon ve yeni sahalar gibi arz tarafına ise hiç dokunulmuyor.
- Bilimle çelişiyor: UNEP (Birleşmiş Milletler Çevre Programı) Salım Açığı Raporu 2026’ya göre salımların 2025’e kıyasla 2030’da yüzde 18, 2035’te yüzde 45, 2040’ta yüzde 69 azalması gerekiyor. Ülkeler kendi ulusal hedeflerini tam tuttursa bile 2030’da yalnızca yüzde 5–8 azalma sağlanıyor. KYK ve yaklaşık 320 Gt CO₂’lik karbon giderimi, fosil yakıttan çıkışın yerini tutmaz.
- Lobiler ve veto hakkı: CIEL’e (Uluslararası Çevre Hukuku Merkezi) göre COP31’e yaklaşık 700 enerji ve KYK lobicisi kayıt yaptırmış. Suudi Arabistan ve Hindistan KYK’yi destekledi; Arap Grubu yol haritalarına ve ICJ (Uluslararası Adalet Divanı) atıflarına karşı çıktı. Panama, üretimde tavan getirmeyen bir metne onay vermeyeceğini açıkladı. Konsensüs kuralı yüzünden tek bir ülke bile metni durdurabiliyor.
Finansman ve adil geçiş
- Hedefi olmayan yol haritası: Uyum finansmanı için önerilen 120 milyar dolar hedefi ve baz yıl metinden çıktı; geriye yalnızca “Antalya–Addis Ababa Yol Haritası” kaldı. UNEP (Birleşmiş Milletler Çevre Programı) Uyum Açığı Raporu 2025’e göre 2035’te yıllık ihtiyaç yaklaşık 310 milyar dolar; 2023’te ise kamusal uyum finansmanı yalnızca 26 milyar dolar idi.
- Hukuki güvence yok, teknik konular tıkalı: Gelişmiş ülkeler için bağlayıcı mali yükümlülük ve finans çalışma programı ifadeleri çıkarıldı. Afrika Grubu, Belém’de verilen üç katlama sözünün tutulmasında ısrarlı. Fill the Fund (küresel bir iklim adaleti kampanyası) ise metni “fiilen daha da gerileyici” buluyor. Teknoloji Merkezi bütçesi, Madde 6.2 ücretleri ve Daimî Finans Komitesi paragrafı çözülemedi. Üç katlama gündem maddesi ise 9 Kasım’da düşürülmüştü.
- Adil geçişte boşluk: E3G Avustralya gibi bazı kuruluşlara göre taslakta bir mekanizma yok; AB ve Avustralya’nın da aralarında olduğu bazı taraflar süreci yavaşlatıyor. G77/Çin, Afrika Grubu, En Az Gelişmiş Ülkeler ve LMDC (Like-Minded Developing Countries) grubu, finansmana erişimi de kapsayan iki kademeli bir yapı istiyor. Avrupa Birliği (AB), Çevresel Bütünlük Grubu ve Japonya ise mevcut finans düzenlemelerinin kullanılmasını tercih ediyor. Çin’in ayrı bir organ kurulması önerisi AB için “kırmızı çizgi”. Güney Afrika ise özel bir finansman tesisi önerdi.
- Rakamlar belirsiz, finansman borca dayalı: Adil geçişi izleyecek ortak bir gösterge yok; 2035 için ihtiyaç tahminleri yılda 50–242 milyar dolar arasında değişiyor. Güney Afrika, Endonezya ve Vietnam ortaklıklarında finansmanın yalnızca yüzde 4’ü hibe; yüzde 53’ü imtiyazlı kredi, yüzde 25’i ticari kredi, yüzde 13’ü güvence. İşçi hakları ve sosyal koruma çoğunlukla dışarıda kalıyor. Gelişmekte olan ülkeler Paris Anlaşması’nın 9.1'inci maddesine dayanıyor; sınırda karbon düzenlemeleri ise tarafları daha da ayırıyor.
Özetle, finansman, adil geçiş ve fosil yakıttan çıkış birbirine kilitlenmiş durumda. Güney, finansman olmadan geçişi kabul etmiyor; Kuzey ise bağlayıcı finansmandan kaçıyor. Kaynağı olmayan bir mekanizma, “büyük fikirler, küçük kese” sorununu sürdürür. Kaynak seferberliği grubu (CAN-İklim Eylem Ağı önerisi), 2028 Küresel Değerlendirme ve Daimî Finans Komitesi raporu ilk somut duraklar olabilir.
Bilim ve süreç: IPCC, çift başkanlık, katılım
- IPCC takvimi: Addis Ababa’daki IPCC-65 toplantısı, AR7 takvimini altıncı kez karara bağlayamadı. Hindistan ve Suudi Arabistan’ın önerisi, 2. ve 3. Çalışma Grubu raporlarını 2029’a, yani 2028 Küresel Değerlendirme’nin sonrasına bırakıyor. IPCC’nin yaklaşık 33 milyon İsviçre Frangı (CHF) bütçeye ihtiyacı var; Temmuz 2026’ya kadar yalnızca 2,8 milyon katkı geldi. Başkan Skea, raporların 2028 sonunda yayımlanabilmesi için kararların 2026 sonuna kadar alınması gerektiğini söylüyor.
- Bilimsel dayanağa itiraz: Arap Grubu, LMDC ve Rusya, UNEP raporlarına ve ICJ danışma görüşüne yapılan atıflara karşı çıktı. Gözlemciler kapalı oturumlara alınmadı (ENB).
- Çift başkanlıkta sorumluluk dağınık: Kurum fosil yakıt dilinin çıkarılmasını savunurken Bowen “bu tarafların görüşü olacaktır” diyor. Kurum Eylül'de “son kararın” Türkiye’de olduğunu söylemişti (Climate Home News). Yani metnin asıl sahibi belli değil.

1.5 °C ve aşım dili
- Aşımı kabul etmek, aşımı yönetmek demek değildir. Başkanlık özeti, aşımın büyüklüğünün ve süresinin sınırlanmasını isteyen çağrıları kaydediyor (Down To Earth). 19 Kasım taslağı 1.5 °C’yi yeniden teyit ediyor ve aşımı kabul ediyor (IPS). UNEP’e göre her beş yıllık gecikme, zirve ısınmayı yaklaşık 0.1 °C artırıyor. En iyi senaryoda bile zirve 1.7–1.8 °C olacak ve geri dönüş, yaklaşık 320 Gt CO₂’lik karbon gideriminin gerçekleşmesine bağlı. Metin, aşımı sınırlayacak bir yol, yıl ya da ölçüt sunmuyor. Kurum’un “yaklaşık 1.5 °C”yi başarı sayması da ölçütü esnetiyor (Climate Home News).
Küresel Değerlendirme (2028)
- Bilimsel girdi daralıyor: Resmî olmayan görüşmelerde, AR7 raporlarının Küresel Değerlendirme’ye (KD) zamanında yetiştirilmesi önerildi. IPCC-65’teki tıkanıklık bunu belirsizleştiriyor; bazı ülkeler KD’nin başka kaynaklarla da yapılabileceğini savunuyor. Birinci KD’nin fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısı 19 Kasım taslağında yer almıyor. Uzun dönemli hedefin gözden geçirilmesi COP34’e erteleniyor; Şili bunun ICJ’deki özen yükümlülüğünü ihlal edebileceğini belirtti (ENB).
- Özetle, IPCC AR7 süreci gecikirse KD’nin bilimsel girdisi UNEP, WMO (Dünya Meteoroloji Örgütü) ve hakemli sentez çalışmalarına kalır. Bu da üniversite ve araştırma merkezlerinin sorumluluğunu artırır.
Gıda güvenliği
- Tarım müzakeresi yine sonuçsuz: Görüşmeler Bonn ara oturumuna bırakıldı; takılan konular ticaret önlemleri ve uyum finansmanı. ActionAid’den Teresa Anderson, ticaret önlemlerinin görüşmeyi “yoldan çıkardığını” söyledi. Hindistan, LMDC ve G77/Çin “gıda sistemleri” yerine “gıda üretimi ve gıda güvenliği” ifadesini istiyor; Afrika Müzakereciler Grubu ise gıda güvenliğinin pazarlık konusu olmadığını vurguluyor (Down To Earth). Metanda da durum zayıf: Küresel Metan Yükümlülüğü’ndeki 159 ülkeden yalnızca yedisi %30 azaltma hedefini yeniden onayladı ve ayrıntılı metan yöntemleri 19 Kasım taslağından çıkarıldı.
- Kırılgan üreticiler için uyum finansmanı hedefi ve baz yıl olmadan gıda güvenliği, söz vermenin ötesine geçemiyor. FAO Turkuaz ve turbalık girişimi gibi olumlu adımlar ise sınırlı kalıyor.
Sonuç
Her COP’ta olduğu gibi bu kez de “uzlaşabilirlik”, bilimsel gerekliliğin önüne geçti. Bowen’in ölçütü “uzlaşının izin verdiği” sonuç; UNEP’in 2040’ta yüzde 69 azalma gereği ise ölçüt değil. Fosil yakıttan çıkış, finansman ve adil geçiş birbirine kilitlenmiş durumda. Elektrifikasyon hedefi gerekli ama yetersiz; KYK ise çıkışın yerini tutmaz. Meşruiyet ve bilimsel zemin zayıf. Çift başkanlık metnin sahipliğini bulanıklaştırıyor; IPCC takvimi ve bütçesi çözülmeden 2028 Küresel Değerlendirme’nin bilimsel girdisi tehlikede.
Bundan sonra resmî kararlar ne zaman ilan edilirse, şunlara bakmak gerekecek: üçüncü taslağın ve kabul edilen kararın metni, “fosil yakıt” dilinin geri dönüp dönmediği, Panama’nın resmî itirazı, IPCC’nin Aralık oturumu ve uyum finansmanının sayısal bir hedefle metne dönüp dönmediği. Asıl metnin ardından son bir değerlendirme daha yapmak gerekecek.
*Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Politikaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetim Kurulu Üyesi
soL'un beş kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz.
soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.
İLGİLİ HABER
soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.