Yapay zeka 2023'te baro sınavını geçti. Aynı sene binlerce yıldır çözülemeyen çivi yazılarını deşifre etti. 2024’te orman yangınlarının yayılımını anlık olarak bildi. 2025'te bilim insanlarının Alzheimer’ın sebeplerinden birini bulmasına yardımcı oldu.

Anbean gelişen yapay zekanın kullanım alanlarına her gün bir yenisi ekleniyor.

AKP iktidarı da bu alandaki arayışa kendi meşrebince bir katkı sundu. Adalet Bakanlığı dava dosyasına bakıp, “terör” suçlamalarında örgüt adı öneren bir yapay zeka sistemi geliştirdi.

Hem yerli hem milli 

Bizzat bakanlık tarafından geliştirilen sisteme “CBS Örgüt Tahmin Projesi” adı verildi. “Yerli ve milli kaynaklarla” geliştirildiği vurgulanan sistemin işleyişi şöyle anlatıldı:

“Proje, dava dosyasını analiz ederek dosyadaki bilgilerden hangi örgütle bağlantı olabileceğini tahmin ederek yanlış veya eksik örgüt kaydı yapılmasının önüne geçiyor.

Hâkim ve savcılarımıza yargılama faaliyeti esnasında yardımcı olan ‘CBS Örgüt Tahmini Projesi’; örgüt bilgilerini, sistemde kayıtlı terör örgütü bilgileriyle otomatik olarak eşleştirerek insan kaynaklı hataları ve eksik veri girişlerini engelliyor.”

Örneğin bir işçi direnişi veya çevre eylemi hakkında açılan davanın savcısı dosyayı bu yapay zeka sistemine yükleyecek. Sistem dosyada adı geçenlerin kimlik bilgilerini, ifadelerini ve diğer verileri inceleyecek. Bilgiler, sistemde kayıtlı “terör” verileriyle karşılaştırılacak ve bir örgüt adı tahmin edilecek. Bu tahmin esas alınarak karar verilecek, ceza kesilecek.

Pilot uygulama NATO soruşturması mı oldu?

Adalet Bakanlığı, sistemin “insan kaynaklı hataların önüne geçeceğini” savunuyor.

Ancak eldeki bir örnek aksini gösteriyor.

Sistem kamuoyuna 25 Haziran’da duyuruldu. Bakanlığın açıklamasından bu tarihten önce de kullanımda olduğu anlaşılıyor.

Nitekim yapay zeka sisteminin, Ankara’daki NATO Zirvesi’ne günler kala, 200’den fazla kişinin gözaltına alındığı operasyonların soruşturma sürecinde kullanıldığı tahmin ediliyor.

23 Haziran’da düzenlenen operasyonda gözaltına alınıp tutuklanan gazeteci Yıldız Tar, sosyal medya hesabından paylaştığı mesajında NATO soruşturmasının yapay zeka sistemi için “pilot uygulama” olduğunu söyledi:

“Jandarma sorgusunun ardından ‘bana yöneltilen sorular yapay zeka’ demiştim. Bu mevzunun pilot uygulaması olan NATO tutuklamalarının abukluğu ortada. Yapay zekayla örgüt atama işine cevaz vermemek lazım. Yoksa komik olmayan bir fıkranın içine düşeriz.”

TEMA gönüllülerini yapay zeka mı 'terörist' ilan etti?

NATO soruşturmasında yapay zeka kullanımı, aynı dosya kapsamında pikniğe giden TEMA gönüllüleri tutuklandığında da gündeme gelmişti.

Yaşları 50-65 arasında değişen 44 TEMA gönüllüsü, 3 Haziran’da Beypazarı’nda kuş cenneti gezisine gitmiş, dönüş yolunda mola verdikleri benzinlikte Doruk Maden işçilerinin direnişine denk gelmişti. Birçoğu otobüsten dahi inmeyen gezi katılımcılarına jandarma tarafından üç kez kimlik kontrolü yapılmıştı.

Bu olaydan iki hafta sonra şafak operasyonuyla gözaltına alınan TEMA gönüllülerinin TKP/ML ile bağlantılı oldukları öne sürüldü. Birçok kişiye adını hayatında ilk defa duyduğu örgütten silah eğitimi alıp almadığı soruldu.

Dosyada somut bir delil yoktu. Tutuklanan isimlerin tek ortak noktası TEMA gönüllüsü olmaları, aynı geziye katılmaları ve bir eylemin yakınında kimliklerinin kontrol edilmesiydi.

Delillerin, bağlantıların ve suçlamaların bir hayli zayıf olması Adalet Bakanlığı’nın soruşturmada örgüt tahmin eden yapay zeka sistemini kullandığı yönündeki şüpheleri güçlendirdi.

NATO soruşturmasında yapay zekanın kullanıldığı senaryo, iddia edildiği gibi “insan kaynaklı hataları” ortadan kaldırmadığı, aksine “terör” suçlamasının telafisi imkansız adaletsizliklere kapı aralayabileceğini gösteriyor.  

Nitekim bir ay olmadan gazeteci Yıldız Tar ve çok sayıda TEMA gönüllüsü tahliye edildi. Terör örgütü üyeliği gibi ağır bir suçlamayla cezaevinde tutulan yurttaşlar “artık tehlikeli değilsiniz” denilerek serbest bırakıldı.

Yapay zeka ne kadar kötü olabilir?

Yapay zeka son yıllarda istihbarat ve çatışma gibi alanlarda giderek yaygın biçimde kullanılıyor. Hatta yapay zeka araştırmalarının bir bölümü doğrudan silah şirketleri tarafından fonlanıyor.

Buna paralel yapay zeka kaynaklı katliamların sayısı da artıyor. Bunun bir örneği ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarında yaşandı.

İran’ın Minab kentinde Devrim Muhafızları kışlasının bitişiğinde yer alan bir okul vurulmuş, 160’tan fazla çocuk öldürülmüştü. Uydu görüntüleri katliamın bile bile yapıldığını ortaya koyunca sorumlunun kim olduğu sorusu gündeme geldi. Washington Post'un haberine göre, Tahran'daki saldırılarda yüzlerce hedefi yapay zeka şirketi Palantir'in geliştirdiği Maven isimli sistem belirlemişti. Minab'daki okulun da yapay zeka tarafından hedef olarak belirlendiği düşünülüyor. Nitekim Tahran’da tabelasında “polis” ifadesi geçtiği için halkın kullanımındaki Polis Parkı’nın vurulması gibi örnekler de bu sorumluluğu güçlendiriyor.

Tahminle adalet olmaz

Yapay zeka insanlığın önündeki kimi sorunları çözmek için kullanılabileceği gibi mevcut adaletsizlikleri büyütmek için de kullanılabilir. 

NATO soruşturmasındaki tutuklamalar ve sonrasında gelen tahliyeler bu tehlikenin somut örneği. Yapay zeka ne kadar gelişirse gelişsin, yanlış bir suçlamanın bedelini ödeyecek olan yine insan.

Dava dosyalarından “terör örgütü” tahmin eden bir sistem, yargıdaki insan hatasını azaltmaktan çok daha ağır sorunları beraberinde getirebilir. Bir insanın özgürlüğünü, henüz ne olduğu bile belli olmayan bir tahmine bırakabilir.

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.