Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...

İşte üretim ekonomisi dedikleri: Ford işçisinin hayatı 10 yılda nasıl değişti?

Büyüme-kalkınma önerilerinde işaret edilen eksenin en iyi temsilcilerinden birine, Ford Otosan’a bakıldığında son 10 yıldaki üretim artışına işçilerin giderek kötüleşen koşulları eşlik ediyor.

Ahmet Ortaca (Otomotiv işçisi)

Yayın Tarihi: 15.12.2021 , 09:00 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54

Hem sermaye iktidarı hem de düzen muhalefeti biraz değişiklik gösteren perspektiflerden de olsa daha fazla üretim yapılırsa, ekonomi ‘üretim temelli’ güçlendirilirse toplumsal refahın artacağı, yoksulluğun son bulacağını ileri sürüyor. Oysa ki sermaye düzeninde temel amaç sömürü oranını, dolayısıyla kâr oranını artırmak üzere üretim yapmak. Nitekim kapitalizm içi büyüme-kalkınma önerilerinde işaret edilen eksenin en iyi temsilcilerinden birine, Ford Otosan’a bakıldığında son 10 yılda üretim artışı, teknoloji düzeyi, ihracat payıyla ‘örnek’ sayılabilecek bir performans sergilenirken sömürü oranının sürekli arttığı, yaratılan değerden işçilerin aldığı payın sürekli düştüğü görülüyor.

Yine şampiyon, hep şampiyon

Koç grubunun yarı yarıya ortaklığını Amerika Birleşik Devletleri menşeli Ford Motor Company (FMC) ile paylaştığı şirketi; kârlılık ve ihracat rekorlarıyla her yıl medyanın gündemine “yine şampiyon” şeklinde taşınmasından tanıyoruz.

Peki gerçekten Ford Otosan işçileri “süregelen bu şampiyonluğun” neresindeler? Şirket yöneticilerinin her fırsatta “her yıl başarıdan başarıya koşuyoruz ve bununla hep beraber gurur duymalıyız” telkinlerine uyumlu bir şekilde; işçiler de gündelik hayatlarında bu tatmin ve gurur hissini yaşayabiliyor mu? Yoksa pahalılık ve yoksulluktan onlar da payını alırken; eğitim, sağlık ve barınma gibi temel ihtiyaçları karşılamakta yaşanılan sorunları daha da mı derinleşti?

Bu soruların yanıtları emekçiler cephesinde olumlu değil: Ortada gurur duyulacak bir durum yok, gün be gün yoksullaşma artıyor, temel ihtiyaçlar karşılanmakta zorlanılıyor, gelecekten beklenti yok denecek kadar az.

Korkut Boratav 10 Aralık’ta soL Portal’da yayımlanan yazısında Türkiye’de emekçilerin yaşadığı bölüşüm şokundan bahsetmiş, 2016-2021 yılları arasında ülkede üretilen net katma değerdeki ücretlerin payının azalışının izini sürmüştü.

Yine geçtiğimiz hafta soL Portal’da otomotiv sektöründeki işçilerinin röportajları yer aldı. İşçiler derinleşen sömürüyü, ürettikleri ürüne karşı yabancılaşmalarını ve alım güçlerindeki düşüşü anlattılar.

Bu iki yazının tamamlayıcılığında şampiyon Ford Otosan’ın finansal verilerinde derinleşen sömürünün izini sürelim istedik. Derinleşen sömürünün ortaya konması sektör çalışanları açısından kritik olmanın yanında Türkiye işçi sınıfının bütünü açısından da önem taşıyor. Mevcut ve hakim piyasa terminolojisiyle, büyüme rakamlarıyla, kapasite artışlarıyla toplumun gözünü boyamaya çalışmanın liberal iktisatçılar ve patronlar açısından geçer akçe olduğu kesin. İşin kötüsü sadece liberal iktisatçılar değil sade vatandaş da ülke ekonomisini patronların ve piyasanın kavram setleriyle değerlendirsin istiyorlar. Gündelik hayatta ise mızrak çuvala sığmıyor, geçinmek her geçen gün zorlaşıyor, sınıfsal karşıtlıkların üzerini örtmek düzen siyasetinin aktörleri için zorlaşıyor. O nedenle otomotiv sektörünün en büyük şirketine göz atmak istedik. 

Artan karlılıktan ne anlamalıyız? 

“Karlılığımız çok arttı, üretim adetlerimiz rekor seviyede, yine ihracat şampiyonuyuz(!), emeği geçen tüm çalışma arkadaşlarımıza çok teşekkürler. Önümüzdeki sene bunun daha iyisini yapacağımıza inancımız tam. Birlikte kenetlenmiş bir aile olarak şirketimizi en iyiler ligine beraber çıkartacağız.”

Yukarıdaki ifade bir yerden alıntı değil. Zaten bunu yazmak için dönüp bir yere bakmaya ihtiyaç yok. Bu sesleniş ve tanımsız bir “biz” olma hali patrondan işçilere yapılan bir motivasyon çağrısı. Yukarıda bahsettiğimiz röportajlarda da işçilerin bahsettiği gibi ortada bir aile ve ortak başarı hissi yok. Son derece tipik bu ve benzeri seslenişlerde aslında patronların neyi örtmeye çalıştıklarına ve neyi kuru bir teşekkürle geçiştirmeye çalıştıklarına bir göz atalım:

Ford Otosan fabrikalarında hafif, orta ve ağır ticari araçlar üretiliyor. Binek araçlara göre kar marjlarının oldukça fazla olduğu bu segmentlerde Türkiye’de yapılan üretimin yüzde 77’si Ford Otosan fabrikalarında gerçekleştiriliyor. Sermayenin değer bileşimi açısından bu fabrikalardaki üretim süreçleri sermaye yoğun bir biçimde gerçekleşiyor. Diğer taraftan çalışan toplam işçi sayısı açısından Türkiye’deki en büyük sanayi kuruluşlarından birinden bahsediyoruz.

Şekil 1.’deki (1) grafikten ve yukarıdaki bilgilerden sonuç şöyle özetlenebilir: Ford Otosan sektörde çok büyük hacimde ve görece yüksek teknolojili üretim yapan bir şirkettir. Ancak buna rağmen çalışanlarının yıllar içerisinde üretilen artı değerden aldığı pay düşmektedir. Bu aşamada bunu özellikle vurgulamamızın nedeni ise üretimde artan teknolojinin (artan dijitalleşme, otomasyon vb.) ve artan üretim kapasitesinin patronlarca ve düzenin değişik siyasi aktörleri tarafından anlatıldığı gibi toplumsal refahı ve gelişmişliği artıracağı yönündeki söyleminin geçersizliğini ortaya koymak. Bunun yanında yıllar içerisinden toplam işçi sayısını değişimini de (Şekil 2’de) ortaya koyduğumuzda emeğe verilen paydaki azalmanın etkisinin ortalama bir Ford Otosan çalışanı için daha da fazla olduğunu düşünebiliriz.

Nitekim şirketin Kasım 2021 tarihli Yatırımcı Sunumu’nda 1997-2020 dönemi büyümesi aktarılırken 1997 yılına göre 2020 yılında üretim kapasitesinin 10 kat, üretimin 8 kat, cironun 8 kat, ihracatın 308 kat artışına karşılık çalışan sayısı sadece 4 kat artıyor. Tek başına teknolojik gelişme  ve proses iyileştirmeleriyle açıklanamayacak, aynı zamanda uzayan çalışma sürelerinin de  etkili olduğu söylenebilir.

Ford Otosan’ın son 12 yıl içerisindeki net kâr gelişimine göz attığımızda ise sürekli bir artışın olduğunu gözlemlemekteyiz (Şekil 3). Çalışan kişi başına şirket patronlarının elde ettiği kâra baktığımızda ise ekonomik bunalımın nedeninin ve işçilerin çektiği sıkıntıların kaynağının yavaş yavaş belirginleştiğini görmekteyiz.

Net kâr kavramı şirketin üretken ya da üretken olmayan tüm faaliyetleri sonucunda de ettiği kâr miktarını ifade ediyor. Dolayısıyla aslında üretilen artı değerin bir göstergesi olmasına rağmen tam olarak karşılığı değil. Zira üretimde içerilmeyen gelir-gider kalemleri, finansal operasyonlardan elde edilen gelirler, vergi gideri, teşvik gelirleri de net kâr hesabına yansıyor. Ancak hiçbir patron bu tip üretim dışı faaliyetlerde emek harcamadığına ve bu operasyonları da ücretli çalışanlar yürüttüğüne göre toplam çalışan sayısı üzerinden bir kişi üzerinden şirketin elde ettiği net kâra bakmanın tabloyu bir kademe daha netleştirmesi açısından anlamı var (Şekil 4).

Yukarıda iki grafikte dikkat çeken birkaç yan var: İlki 2008 krizinin ardından dış talepteki daralmanın etkili olduğu 2009 yılını ve şirketin kapasite artırdığı yatırım yılları olan 2013-2014 yıllarını dışarıda tutarsak sürekli bir net kâr artış trendinin olması. Daha ilginci ise pandeminin etkilerinin yoğun bir biçimde toplumsal hayatta gözlemlendiği 2020 yılında şirketin kârlılık verilerinin şirket tarihinin zirve noktasına çıktığını görmek. Aslında bunun bizler açısından yani pandemiyi patronların fırsata çevirdiğini sıklıkla dile getirenler ve yaşayanlar için ilginç bir yanı yok denebilir. Ancak artışın şiddetini görmek açısından önemli. Üstelik bu artış döviz bazında da kendisini gösteriyor (Şekil 3). Yani şirket yöneticilerinin “dövizle kazanıyoruz ama bir sorun bakalım döviz harcamalarımız yerinde sayıyor mu?!” şeklinde çalışanlarına dert yanmasının da bir karşılığı olmadığını görüyoruz. Ford Otosan’ın ana kalem üretiminin maliyetler açısından yüzde 50’den fazlası ithal girdiye dayalı olduğu bir gerçek olmasına rağmen diğer bir gerçek de yukarıdaki grafiklerde ayan beyan ortada, döviz bazında da net kâr artıyor. Diğer taraftan yerli üretici ve ihracat şampiyonu sıfatıyla başarıdan başarıya koşan Ford Otosan’ın yarı yarıya yabancı ortaklığa sahip olduğunu ve ithal ürüne yine aynı oranda bağımlı olduğunu da başka bir araştırmanın konusu olarak geçerken not etmekte fayda var.

Katma değer artıyor, peki ya sömürü? 

Özellikle Koç’un başını çektiği büyük sermaye gruplarının pompaladığı bir propaganda vardır. Onlar Türkiye’nin varoluş sebebidir ve ülkede eğer biraz olumlu bir gelişme, refah varsa bu onların sayesindedir. Demokrasi ve hukukun sözde koruyucusu da onlardır, özellikle bunalım dönemlerinde. Kötülüklerin kaynağını başka odaklara (örneğin kötü ekonomi yönetimi ve kutuplaştırıcı siyaset ortamı gibi noktalara) yansıtmakta da üstlerine yoktur. Bunun gerçek olmadığını çoğu zaman hissediyoruz ya da doğrudan biliyoruz. Diğer taraftan insanların önemli bir kısmı için patronlar, işçilere iş sahası açan, onlara ekmek veren sıradışı ve önemli insanlar olarak görünmeyi başarabiliyor. Hatta bahsettiğimiz kategorideki insanların bilime inandığı, verilerle konuşmayı sevdiği, dogmatik olmadığı da çoğu örnekte gerçek. Burada devreye çoğu insanın aklında somutlamakta güçlük çektiği sömürü ve sömürü oranı kavramlarına baş vurmakta fayda var. Amacımız bu kavramın teorik anlamını tartışmak değil sadece toplam üretimden üretken emeğe düşen payın yıllar içerisindeki değişimini bir de bu kavram seti üzerinden anlatmak. Ve sermayenin varlığını sürdürebilmek, dahası şampiyonluklarına yeni şampiyonluklar ekleyebilmesinin koşulunun sömürüyü derinleştirmek olduğunu Türkiye’nin en büyük otomotiv üreticisi üzerinden gösterebilmek. (2)

Şekil 5’teki grafikte gösterilen durumu gördüğümüzde bazı sorular özellikle emekçiler açısından anlamsızlaşıyor. Sömürü var dedikten sonra bize kalırsa oranındaki değişimden ziyade varlığının sorgulanması ihtiyacı çok daha yakıcı. Ancak sömürü oranının yüksekliğine ve özellikle 2020’deki artışına baktığımızda emekçilerin ürettiği artı değerden patronların cebine akışın pandemi döneminde kayda değer biçimde hızlandığını gözlemliyoruz.(3) Bunun Ford Otosan açısından bir sebebi ticari araçlara olan talebin pandemi sırasında binek araçlarda olduğu gibi azalmamış olması. Aksine talebi karşılamak için birçok durumda pandemi koşullarında fazla mesailer yapılmak zorunda kalındı.(4) Ayrıca pandemi sırasında işçi sayılarında azalma olmadı, belki bu işçilerin hepsi üretime aynı oranda dahil olmadı; zira bir kısmı zorunlu kapanma ve temaslı oldukları ya da hasta oldukları için işe gelemediler. Ancak diğer taraftan Şekil 6’daki grafik 2020 yılında gösteriyor ki üretim kapasitesinde kayda değer bir düşüş de yaşanmamış. Bu durumda üretimin hiçbir durumda tamamen durdurulmamasının, kısa çalışma ödeneğinin (KÇÖ) patronların yardımına koştuğunu hatırlamamız lazım. Milyonlarca işçi maaşlarının üçte ikisini kendi maaşlarından kesilen işsizlik fonundan karşılanan KÇÖ’den aldı. Ford Otosan yönetiminin buna ne kadar ihtiyacı olduğu ise üretim kapasitesinin 2020 yılında ulaştığı rakamlara bakınca tartışmalı bile değil. Çünkü tüm zorunlu kapanma haftalarına ve tedarik zincirindeki aksamalara rağmen üretimin adet bazındaki azalışı yüzde 11 civarında, ciroda ise dolar bazında  sınırlı  da olsa artış söz konusu. Üretimdeki azalmaya rağmen ise sömürü oranı geçmiş yıllara kıyasla en yüksek değerine ulaşmış durumda.

Üretimde mavi yakalı olarak çalışan bir Ford Otosan işçisinin bir yıllık emeğiyle kaç araç ürettiği merak edilebilir. (Şekil 7) Bu veri işçilerin ürettiği ürünü elde edebilmek ve onunla kurdukları bağ anlamında yaşadıkları yabancılaşmayı yansıtması açısından önemli. Diğer taraftan işçilerin üretim alışkanlıkları ve alım gücü üzerinden yaptıkları değerlendirmeler için de çarpıcı bir veri olarak karşımıza çıkıyor.

Ancak temel vurgu ve sorgu noktası ne olmalıdır? Bir işçi bir yılda hayatı boyunca elde edemeyeceği 45 aracı ürettiğinde bununla gurur duyup patronlarla bu sevinci mi paylaşmalı, yoksa yaşadığı yoksulluğun, pahalılığın, barınma, sağlık ve eğitim gibi temel haklara ulaşamama sorunlarının kaynağını üretime dayalı olmayan, kötü ülke ve ekonomi yönetiminde ya da çoklu çetelerde mi aramalı? Üretenler için çıkış yolu, tek öznesi oldukları üretim süreçlerinin çıktısı olan artı değerin patronların cebinde birikmesine dur demekten, üretilen toplam değerin tekrar topluma eşit ve planlı bir biçimde döndürülmesini gözeten, üretimi toplumun, emekçi yığınların ihtiyaçlarına ve önceliklerine göre yeniden örgütlemeyi hedefleyen bir siyasi programı benimsemekten geçiyor.

* Yazı içerisinde yer alan tüm grafikler https://www.fordotosan.com.tr/tr/yatirimcilar/finansal-raporlar/finansal-raporlar sitesindeki finansal raporlardan türetilmiştir.

(1) Tek bir üretim döneminde harcanan hammadde ve üretim araçlarının toplam değerine karşılık gelen sermayeye (tüketilen ya da kullanılan) değişmeyen sermaye, s, diyelim. Değişken sermaye, d, ise bir üretim sürecinde harcanan emek gücünü göstersin. Değişmeyen sermayenin değişken sermayeye oranı, (s/d), sermayenin değer kompozisyonu olarak adlandırılır. Bu oran emek-yoğun ya da sermaye-yoğun üretim süreçlerini ayırt etmek için de kullanılır.

(2) Sömürü Oranı: Artı değerin değişir sermayeye oranını ifade eder. [Üretimde Açığa Çıkan] Artı Değer (Üretimden elde edilen kâr)/ Üretimdeki Personel Giderleri (Üretimde Emek Gücüne Verilen).

Buradaki artı değer hesabında sadece üretilen malların satışından elde edilen brüt kâr değeri üretimde açığa çıkan artı değer olarak değerlendirilmiştir. Bu değerden eksilen vergi gibi tartışmalı kalemler mevcuttur. Ancak yazının sınırlarını aştığı için koyamadığımız veriler ışığında baktığımızda Ford Otosan’ın yıllar içinde vergi vermekten çok teşvik aldığını göz önünde bulundurduğumuzda bu tartışma anlamını yitirmektedir. AKP’li yıllarda toplanan vergilerin genel olarka işçi sınıfına geri dönmekten ziyade sermayeye çeşitli yollarla aktarıldığını da bildiğimizden bu noktada hata yapmış olma ihtimalimizin düşük olduğunu düşünüyoruz.

Üretimdeki emek gücüne verilen diye tabir ettiğimiz kalem ise sadece artı değer üretiminde yer alan giydirilmiş ücretler -mümkün olduğunca- dikkate alınarak hesaplanmıştır. Örneğin şirketin satış ve pazarlama organizasyonu için ödediği personel ücretleri burada bahsi geçen kaleme dahil edilmemiştir.

(4) Şirketin 2021 9 Aylık verileri, artan ihracat ve kurun etkisiyle artışın çarpıcı biçimde sürdüğüne işaret ediyor.

(5) Bunun nedenini pandemi sırasında artan e-ticaret, kargo ve nakliyat trafiğinin artması olarak yorumlamak mümkün. Ford Otosan’ın ürettiği araç segmentlerinin hemen hepsi bu özellikle şehir içi ve şehirler arası da dahil taşıma işleri için fonksiyon karşılar nitelikteler.

soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.