Sırbistan’da Aleksandar Vučić’in 14 yıllık siyasi hâkimiyeti, yaklaşık iki yıldır ülke çapında devam eden öğrenci protestolarının ardından ağır bir seçim yenilgisiyle karşı karşıya kaldı. 25 Ekim’de düzenlenen erken genel seçimde öğrenci hareketinin desteklediği Studentski lista – Studenti pobeđuju (Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor) ilk tahminlere göre parlamentoda çoğunluğu elde etti. Vučić de seçim gecesi yenilgiyi kabul etti. İlk tahminler öğrenci listesinin 250 sandalyeli parlamentoda 135-140 sandalye kazanabileceğini gösteriyor. Kesin sonuçların açıklanması ise bekleniyor.

Kasım 2024’te 16 kişinin ölümüne yol açan Novi Sad tren istasyonu faciasının ardından başlayan protestolar, yolsuzluk iddialarını ve kamu kurumlarının işleyişini sorgulayan bir toplumsal harekete dönüştü. Üniversite işgalleri, kitlesel yürüyüşler, ülke çapındaki eylemler ve toplumun geniş kesimi üzerinden örgütlenme, öğrencileri geleneksel muhalefetin ötesine taşıdı.

Şimdi asıl soru, sokakta kurulan bu gücün devlet yönetiminde nasıl bir programa dönüşeceği.

Bir altyapı faciasından ülke çapında protestoya

1 Kasım 2024’te Sırbistan’ın ikinci büyük kenti Novi Sad’daki tren istasyonunun beton saçak bölümü çöktü. Aralarında çocukların da bulunduğu 16 kişi hayatını kaybetti. İstasyon, yakın zamanda yürütülen bir yenileme çalışmasının ardından yeniden hizmete açılmıştı. Facia, projelerin nasıl yürütüldüğü, kamu ihalelerinin şeffaflığı ve sorumluların hesap verip vermediği konusunda geniş bir öfke yarattı.

Öğrenciler, istasyonun yenilenmesine ilişkin belgelerin açıklanmasını, sorumluların yargılanmasını, protestoculara yönelik suçlamaların düşürülmesini ve yükseköğretime ayrılan kaynağın artırılmasını istedi. Başlangıçta belirli üniversitelerdeki eylemler biçiminde gelişen protestolar, kısa sürede ülkenin farklı kentlerine yayıldı. Öğretmenler, hukukçular, akademisyenler, işçiler ve başka meslek gruplarından yurttaşlar da eylemlere katıldı.

Öğrenciler, üniversite binalarını işgal ederek dersleri durdurdu; günlük toplantılarla karar aldı ve eylemlerin koordinasyonunu çalışma grupları üzerinden yürüttü. Gıda, ihtiyaç malzemeleri ve eylemlerin giderleri için halktan bağış toplandı.

Hareketin talepleri karşısında Başbakan Miloš Vučević’in Ocak 2025’te istifa etmesi ve hükümetin düşmesi protestoları sona erdirmedi. Öğrenciler, sorumlulukların gerçekten yerine getirilmediğini savunarak eylemlerini sürdürdü. Böylece başlangıçta "hesap verebilirlik" talebiyle ortaya çıkan hareket, erken seçim ve iktidar değişikliği talebine doğru ilerledi.

Öğrenci listesi kimlerden oluşuyor?

Seçime giren öğrenci listesi, yalnızca üniversite öğrencilerinden oluşan bir aday grubu değil. Hareket, geleneksel muhalefet partilerinden bağımsız bir siyasi alternatif oluşturmayı amaçladı ve 250 sandalyeli parlamentonun tamamı için aday gösterdi. 

Protestoların ilk döneminde hareket, üniversite meclisleri ve öğrencilerin kendi aralarında yürüttükleri toplantılarla bir karar alma mekanizması kurmuştu. Seçim aşamasında ise bu yapı, daha geniş bir toplumsal kesime ulaşmayı hedefleyen bir aday listesine dönüştü.

Öğrenciler, seçim kampanyasında yalnızca üniversitelerdeki taleplerle sınırlı kalmadı. Ülkenin farklı bölgelerinde kurulan stantlarla programlarını tanıttılar, yurttaşlarla doğrudan temas kurdular ve seçim günü sandık güvenliğini sağlamak üzere gözlemci örgütlenmesine yöneldiler. Vučić’in uzun yıllardır güçlü olduğu kırsal bölgelere ulaşma çabası da kampanyanın önemli parçalarından biriydi.

Bu dönüşümün temelinde, yolsuzluk karşıtlığının farklı toplumsal kesimleri ortak bir talep etrafında birleştirebilmesi bulunuyor. Ancak bu ortaklığın kalıcı bir siyasi programa dönüşüp dönüşemeyeceği henüz yanıtlanmış değil.

Yolsuzlukla mücadeleden ekonomiye uzanan program

Öğrenci listesi, 15 Eylül 2026’da Studentski plan (Öğrenci Planı) başlıklı 11 maddelik programını açıkladı. Program üç ana bölümden oluşuyor: “Sırbistan ya da Mafya”, “Bilgi Güçtür” ve “Sırbistan Bizimle Büyüyor”.

İlk bölümde "yolsuzlukla mücadele", "kamu ihalelerinin şeffaflaştırılması", "geçmiş altyapı projelerinin incelenmesi" ve "kamu kurumlarının siyasi parti etkisinden arındırılması" gibi başlıklar bulunuyor. Program, yolsuzluk soruşturmalarını yürütecek özel bir savcılık polisi kurulmasını, mal varlığının kaynağını araştırmaya yönelik düzenlemeleri ve elektronik medya düzenleyicisinin siyasi etkilerden bağımsızlaştırılmasını da öngörüyor.

“Bilgi Güçtür” başlıklı bölümde kamuya işe alımlarda açık yarışma, bütün ilkokul ve lise öğrencileri için ücretsiz ders kitapları ve girişimcilere destek vaat ediliyor. 

Üçüncü bölümde ise tarımın desteklenmesi, gençler ve genç aileler için daha erişilebilir konut, belirli süreli iş sözleşmelerinin sınırlandırılması ve ilaçların ucuzlatılması gibi ekonomik ve sosyal başlıklar yer alıyor.

Hareketin, kamu kaynaklarının kullanımı, eğitim, istihdam ve konut gibi alanlarda da toplumsal bir karşılık aradığı görülüyor.

Diğer yandan, yolsuzlukla mücadele konusunda ortaklaşan geniş bir toplumsal koalisyonun, ekonomi politikası ve dış politika gibi alanlarda aynı görüşte olduğu söylenemez. Emekçilerin, öğrencilerin, çiftçilerin, küçük işletme sahiplerinin ve farklı siyasi görüşlerden yurttaşların beklentileri, iktidar değişikliğinin ardından karşı karşıya gelebilir.

Renkli devrim mi, toplumsal hareket mi?

Sırbistan’daki öğrenci protestoları, iktidar çevreleri tarafından zaman zaman yabancı güçlerin müdahalesiyle ilişkilendirildi. Ancak hareketin dışarıdan yönlendirildiği iddiasını doğrulayacak somut kanıtlar ortaya konmuş değil.

Bu durum, Batılı devletlerin Sırbistan’daki gelişmelere ilişkin çıkarlarının bulunmadığı anlamına gelmiyor. AB’nin Sırbistan üzerindeki siyasi etkisi, ülkenin üyelik süreci, Batılı kuruluşların sivil toplum faaliyetleri ve Belgrad’ın Rusya ve Çin’le ilişkileri, hareketin uluslararası bağlamını oluşturan başlıklar arasında.

Ancak bir toplumsal hareketin uluslararası güçlerin çıkarlarıyla örtüşen sonuçlar doğurması, tek başına o güçler tarafından örgütlendiğini göstermiyor. Öğrenci hareketinin yabancı aktörlerle ilişkileri ve bu ilişkilerin siyasi kararlar üzerindeki olası etkileri konusunda kesin bir sonuca varmak için henüz erken.

AB, Rusya ve Çin arasında Sırbistan

Sırbistan’ın dış politikası, yeni dönemin en önemli belirsizliklerinden biri olacak. Ülke, AB üyeliğine aday olmasına karşın Rusya’yla tarihsel ve siyasi bağlarını koruyor; Çin’le de altyapı ve yatırım ilişkilerini sürdürüyor. Vučić yönetimi uzun süre bu farklı ilişkileri birlikte yürütmeye çalıştı.

Öğrenci listesinin programı ise AB üyeliği, Kosova meselesi, Rusya’yla ilişkiler ve Çin yatırımları konusunda kapsamlı bir dış politika çerçevesi sunmuyor. Bu başlıkların programda ayrıntılı biçimde yer almaması, hareketin bu konularda nasıl bir politika izleyeceğini belirsiz bırakıyor.

Yeni yönetimin Çin’le yürütülen altyapı projelerini nasıl ele alacağı, Rusya’yla ilişkileri hangi düzeyde sürdüreceği ve AB üyelik sürecinde hangi koşulları kabul edeceği, seçim sonrasında takip edilmesi gereken temel başlıklar arasında.

Seçim zaferi, toplumsal taleplerin karşılanacağı anlamına geliyor mu?

İlk seçim tahminleri, öğrenci listesinin parlamentoda tek başına çoğunluk sağlayabileceğine işaret ediyor.

Ancak, Vučić yönetiminin seçim yenilgisi, Sırbistan’da emekçilerin karşı karşıya olduğu sorunların kendiliğinden çözüleceği anlamına gelmiyor. Yolsuzlukla mücadele ve hesap verebilirlik talepleri, kamu kaynaklarının kimler için kullanıldığı, ülkenin kaynaklarından kimlerin yararlandığı ve ekonomik yükün hangi sınıfların sırtına yüklendiği sorularından ayrı düşünülemez.

Öğrenci hareketinin programında gençlerin barınma sorunu, çalışma koşulları, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişim gibi başlıklar yer alıyor. Fakat bu vaatlerin ne ölçüde hayata geçirileceğini belirleyecek olan, yalnızca hükümetin değişmesi değil, sermaye sınıfının ekonomik ve siyasi gücü karşısında hangi toplumsal çıkarların savunulacağı olacak.

Sırbistan’da farklı toplumsal kesimleri yolsuzluk karşıtlığı etrafında birleştiren hareketin önündeki temel sorun da burada ortaya çıkıyor: İktidara karşı ortaklaşan kesimler, ülkenin ekonomik ve toplumsal düzeni konusunda aynı hedefleri mi paylaşıyor? Seçim zaferinin emekçilerin yaşam koşullarında gerçek bir değişime dönüşüp dönüşmeyeceği, bu sorunun yanıtına bağlı.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.