Geçtiğimiz haftayla birlikte sürekli artarak devam eden işçi direnişlerinde eylem tarzı ve hızlı örgütlenme bir araya geliş modelleriyle kuryeler dikkat çekti. İşçi mi esnaf mı, nereden çıktı bu esnaf kuryelik gibi tartışmalar devam ederken gelin birlikte bu tartışmaların arka planına göz atalım. 

Esnaf-kurye modeli tartışması yeni bir tartışma mı?

Türkiye’de son zamanlarda daha da görünür olan ve türlü sebeplerle tercih de edilen esnaf-kurye modeli ile çalışma biçimi üzerine tartışmaları evrensel bağlamından bağımsız ele alamayız. Bu tartışma Dünya’nın türlü kapitalist ülkelerinde ve odaklarında da yıllardır yürütülüyor.

2000’li yıllarla birlikte şiddetini daha da artıran neoliberal dönüşüm, çalışma yaşamına da elbette bu dönüşümün amaçları doğrultusunda yaklaştı.Teknolojik gelişmelerin 90’lardan itibaren hızını iyice artırması bu gerçeğin de amaçlar dahilinde konumlandırılması gereğini getiriyordu.

Esnek çalışma saatlerinin yaygınlık kazanması, özelleştirmelerin öncelenmesi, güvencesizliğin türlü yollarla daha şiddetli hale gelmesi, sendikasızlaştırma ve yalnızlaştırma politikalarının ön almaz şekilde büyümesi gibi temel başlıklarda toplayabileceğimiz neoliberal çalışma düzeni tam da bu nedenlerle yeni işçi direnişleri krizi ile karşı karşıya kaldı. 

Ülkemizde esnaf-kurye modeli diye dilimize oturan çalışma biçiminin oturduğu yer dijital emek platformları olarak tarif ediliyor.

Bu platformlar, neoliberal yağma cephesi  tarafından modern ve daha özerk/özgür çalışma tonlarıyla yayılmaya çalışılıyor. Bu çalışma modelinde işçi-işveren farkının silikleştiği ve girişimci-aracı ilişkisinin belirdiği iddia ediliyor. Yani bu iddiaya göre şirketler girişimcilerin pazara ulaşması adına aracılık ve koordinasyon görevi üstlenen masum platformlar… İşçiler de kendi namına çalışan birer şirket pozisyonundalar. 

Neoliberal savlara göre, elinde motoru ya da arabası olan bir insan, Uber ya da Yemeksepeti’ne bir girişimci olarak başvurabiliyor, şirketi aracılığıyla bir sözleşme imzaladıktan sonra merkezde duran ve ortak ağı sağlayan şirketlerin platformuna dahil oluyor. Böylece hem yapacağı işi ‘özgür’ce seçiyor hem de çalışma saatlerini belirleyebiliyor.

Bir de aynı örneğe konu olan ve hâlâ aktif direnişiyle gündemimizde olan Yemeksepeti emekçilerinin yaşamına  bakalım ve cevaplarımızı arayalım:

Esnaf-kurye modelinde emekçiler sanıldığı gibi özerk mi çalışıyor?

Yemeksepeti emekçilerinin büyük kısmı bu işe başvurmak için taşıt/motor edinmek üzere borçlanarak işe giriyorlar. (Borçlanmadan ya da maddi yükü olmadan motor edinebilen emekçilerin yüzdesi genel fotoğrafın çok küçük bir kısmını oluşturuyor.

Borçlanma sadece işe girerken alınan motor ile başlamıyor. İşin sürekliliğini sağlamak, bu modelde direnmek ve hayat pahalılığı karşısında da sürekli borçlanarak devam ediliyor. Sonuç olarak da “girişimci” ciddi bir bağımlılık ilişkisinin içine dahil oluyor.

Sermaye sınıfı ise bu çalışma rejimini büyütmek konusunda epey iştahlı. Hatta Kasım 2020 yılında ABD’nin Kaliforniya eyaletinde bir referandum yapılmıştı. Referandumun konusu ‘işçilerin yasal statüsü’ idi. “Bu insanlar birer işçi mi yoksa sözleşmeli şirket mi” diye soruldu halka.

UBER şirketi sırf işçilerin işçi olmadığı fikrinin yasallaşması adına 204 milyon dolar para harcadı. Sonuç olarak da patronun maddi gücüyle girilen referandumdan "işçilerin işçi olmadığı" sonucunu çıkarttırdılar…

Bunun önemi şurada; sermaye sınıfı yeni neoliberal hamlelerini cilalayıp satmaya çalışsa da yarattıkları düzeni saklayamıyorlar. ABD’de UBER, Çin’de Didi Taksi, Türkiye’de Yemeksepeti ve daha birçok şirkette bu çelişki biriktiği yerden patlıyor.

Emekçilerin dalga dalga büyüyen eylemlerinin parolası bugün için eşit ve özgür bir yaşam talebi değil. Çalışma koşullarının ve kazançlarının iyileştirilmesi için bir araya gelen işçiler bugün Türkiye işçi hareketleri açısından yeni deneyimler sunuyor. İşçilerin sömürüye karşı ortak mücadelesi ve azıyla yetinmemesi ise sosyalizm mücadelesi açısından umut verici. İşçilerin yükselen sesi mutlaka sosyalizm talebiyle de buluşacaktır. 

Haber

Kurye eylemleri: Biz buraya nasıl geldik -1

Haber

SÖYLEŞİ | İşçiler boyun eğmiyor: 'Mesele sadece kuryeler değil...'