Sayfa yolu
Yasal ya da yasadışı aynı kapıya çıkıyor: Yağma ve sömürü
soL'a güvenin, algoritmaya müdahale edin. Tek tıkla soL Haber'i Google'da tercih edilen kaynağınız olarak belirleyin.
Ali Rıza Aydın
Yayın Tarihi: 03.10.2021 , 10:26 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54
Anayasaya yazdılar “devletleştirme”yi, burjuva devletinin anayasasının özünü herkese mülkiyet hakkı, girişim ve sözleşme özgürlüğü oluşturduğu için “özel”i koruma altına alıyorlardı ve devletleştirmeyi ancak anayasal ilke ve gerekler doğrultusunda yapacaklardı. Anayasa gereği serbest olan ve devlet tarafından “milli ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürütülmesi, güvenlik ve kararlılık içinde çalışması” sağlanacak önlemlerin alınması buyrulan “özel teşebbüsler” öyle hemen devletleştirilemezdi. Devletleştirme yapılacaksa anayasal ve yasal güvenceyle yapılmalıydı; özel mülkiyete el koyma kolay, ucuz olmamalıydı. Bu gerçek neden görünürde devletleştirerek kamusal yararı sağlama yönünde olumluluk olarak yorumlandı. Oysa sınıfsallık değişmiyordu bütünsel olarak.
Özelleştirmelere devletçi kılıf
Özel mülkiyeti ve teşebbüsü, kapitalist düzeni, sermaye sınıfını güvence altına alan devletleştirme konusu 1961 Anayasası’nda ve 1982 Anayasası’nda benzer söz ve özle şöyle açıklandı:
“Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devletleştirilebilir. Devletleştirme gerçek karşılığı üzerinden yapılır. Gerçek karşılığının hesaplanma tarzı ve usulleri kanunla düzenlenir.”
Konuyu, devletleştirme varsa özelleştirme de vardır diyerek Anayasa Mahkemesi (AYM) anlattı ve tartışmalara noktayı koydu. Aslında Mahkeme 1967 tarihli, 933 sayılı Kalkınma Plânının Uygulanması Esaslarına Dair Kanunla getirilen kamudan özele kaynak aktarımını,
Devletleştirmenin yasayla yapılması karşısında, devletleştirmenin tersi olan özelleştirmenin de yasayla yapılması gerektiği, bu görüşe Anayasa’nın mülkiyet hakkını düzenleyen 35. maddesinin de gerekçe gösterildiği yorum hattı özelleştirmenin yolunun hukuksal olarak açılmasına temel oldu. Ancak bu sefer de tartışmalar, yine biçimsel olarak, yasama yetkisinin devri ve sınırı, gerçek bedelin belirlenmesi gibi konulara yığılmaya başladı. Ek olarak Anayasa’nın Başlangıç, 2., 5., 16., 47. ve 48. maddelerindeki bütünsellikten hareketle yabancıya hak ve özgürlükte sınırlama tartışması yapıldı; tartışmalar, önlem almamaya, sınırlama yapmamaya, kuralsızlığa doğru hızla evrildi.
AYM’nin özelleştirmeye kapsamlı girişi olarak tanımlanabilecek kararı, 3987 sayılı “Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesi ile Özelleştirme Sonucunda Doğabilecek İstihdamla İlgili Sorunların Çözümlenmesine İlişkin Kanun Hükmünde Kararnameler Çıkarılması Amacıyla Yetki Verilmesine Dair” Yetki Yasasının incelenmesidir.
“Anayasa ve özelleştirme” başlıklı özel bölümün açıldığı kararda konunun özü aşağıdaki biçimde ortaya konuldu, yolu gösterildi:
“Anayasa'da 46. maddede ‘kamulaştırma’ya, 47. maddede ‘devletleştirme’ye yer verilmesine karşın özelleştirme konusunda özel bir düzenleme öngörülmemiştir. Sosyal devlette kamu hizmetlerinin çoğalması eğilimi giderek ağır bastığı için anayasalarında özelleştirmeye yer veren devletler de bulunmaktadır. Ancak, Anayasa'da özelleştirme konusunun özel olarak düzenlenmemiş olması, yasaklandığı anlamına gelmez. Anayasa'da doğrudan özelleştirmeye ilişkin kurallar bulunmaması nedeniyle yasakoyucu, Anayasa'nın genel ilkelerine aykırı olmamak koşuluyla, konuyu düzenleme yetkisine sahiptir. Başka bir anlatımla, Anayasa'da özelleştirmenin öngörülmemiş olması yasakoyucunun bu konuda düzenleme yapmasını engellemez. Anayasa'da özelleştirme konusunda özel bir düzenlemeye yer verilmemesine karşın devletleştirmeye ilişkin 47. maddeden, özelleştirme için de kimi ilkeler çıkarılabilir. Çünkü devletleştirme, özelleştirmenin tersi bir işlemdir. Bu nedenle, devletleştirmeye yetkili organın özelleştirme konusunda da yetkili olduğunun kabulü gerekir.”
(...)
“Anayasa'nın 35. maddesindeki mülkiyet hakkıyla ilgili korumanın, kamu mülkiyeti için de özel mülkiyetle eşit biçimde değerlendirip düzenlenmesi kaçınılmazdır. Bu nedenle, özel teşebbüslerin devletleştirilmesinde olduğu gibi kamu varlıklarının özelleştirilmesinde de yetki, yasama organınındır. Bu yetki, yasama organının kamu mülkiyetinin de koruyucusu olmasının doğal sonucudur. Özelleştirme Anayasa'da yasaklanmadığına göre yasama organı, yararlı, gerekli ya da uygun gördüğü kamu varlıklarının özelleştirilmesini Anayasa'nın 11. maddesi gereğince Anayasa'nın ilkelerine ve kurallarına bağlı kalarak, yasayla belirleyebilir. Devletleştirmede olduğu gibi özelleştirmede de esas ve yöntemlere ilişkin bir düzenlemenin yasayla yapılması zorunluluğu açıktır, özelleştirmeyi genelde düzenleyen böyle bir yasanın varlığı, özelleştirilecek her KİT için yasama organının olurunu öngören özel bir yasa çıkarılması gereksinimini ortadan kaldırmaz. Çünkü, yasama organı özelleştirilecek KİT için anayasal ilkelere aykırı olmamak üzere çerçeve yasaya ayrık biçimde özelleştirme koşullarında değişiklik yapma yetkisine sahip bulunmaktadır.”
Ancak yargıdan ve AYM’den gelen kısmi iptaller hiçbir zaman konunun esasına ilişkin olmadı; toplumun, devletin ve hukukun sınıfsallığında olamazdı da. Özelleştirme yasalarının anayasal denetimi ve bu denetimde ortaya çıkan gerekçeli ret ya da iptal kararları özelleştirme üzerine tartışmaları soğutup sona erdirirken asıl olarak da özelleştirmenin hukuksal meşruiyetini sağladı ve sağlamlaştırdı. Bu, sömürü düzeninin istikrarı için gerekliydi aslında. Sermaye sınıfının, bu istikrarın, serbest piyasa olarak anayasal ekonomik güvenceye kavuşturulmasını daha 1982 Anayasası hazırlanırken istemesi ama bu isteğin doğrudan karşılanmaması, kısmen Türkiye’nin anayasal gelişme hareketlerine bağlansa da esas olarak burjuvazinin sınıfsal uzlaşma/uzlaştırma siyaset ve ideolojisine dayanır. Anayasanın birçok maddesinde devlete görev verilmesi da bu esasa bağlıdır ve sermaye yönünden sınıfsal özü etkilemez. Tersine, devleti ihtiyaca göre hareket etme/ettirme konusunda sermayeye büyük esneklik ve rahatlık söz konusudur.
Anayasa’nın 56. maddesinde sağlık hizmetleri konusunda devlete verilen görevlerin sağlığın özelleştirilmesi ve ticarileştirilmesini sınırlandıramaması, sağlığa devlet tarafından ayrılan kaynakların özel kuruluşlara aktararak hızlandırılması bu konudaki önemli örneklerden biridir. Sağlıkta, devletin asli görev yolculuğu özel kesimle yer değiştirir, devlet tali olmaya itilir. Bir başka örnek de devletin elinde kalması gereken ve doğal tekelleri denetleyecek olan TEK, TEKEL, PTT, TCDD, TMO gibi kuruluşların özelleştirme kapsamı dışında bırakılmalarına karşın zaman içinde bu politika ve karardan vazgeçilmesidir. Yasayla koruma altına alınanların yine yasayla “özgür rejim” içine itilmesi “parlamentonun durumu”nu oldukça açık anlatır.
Anayasada yok ama…
Özelleştirmenin Anayasa’nın özgün metninde yer almazken yasaklanmaması durumunu AYM çeşitli kararlarında anayasal özgürlük rejimi olarak tanımlar ve yetki konusunda yasama organını işaret eder. Yasama organı da sınıfsallığının gereğini yerine getirir.
Özelleştirmenin hukuksal boyutu, Dayanışma Forumu Dergisi’nin Eylül 2021 tarihli ikinci sayısındaki diğer yazılarda ayrıntılı olarak anlatılan ekonomik, siyasal ve ideolojik boyutla birlikte ve hukukun yaratıcı değil yansıtıcı etkisine bağlı olarak arkadan geldi. Başka bir anlatımla sindire sindire, alıştırarak ve özelleştirmeyi sağlam dayanaklara oturtarak geldi. Hukuksal boyut sağlamlaştırıldıkça da özelleştirmenin ekonomik, siyasal ve ideolojik boyutu ihmal ettirilmeye, unutturulmaya bırakıldı. Emekçi halkı savunan, sömürücü düzene karşı sınıfsal mücadelesini ödünsüz vermeye devam eden solcular, sosyalistler, komünistler dışında genel kabul görerek, kamusallık üzerinde yılgı yaratılarak, “özelinki güzel oluyor” denilerek olağanlaştırıldı, meşrulaştırıldı.
12 Eylül 1980 darbesi ve sonrasında özelleştirmenin planlanarak, programlanarak ve hızlandırılarak yaşama geçirilmesinin önemli ve kararlı adımları atıldı. Başlangıçta ortaya çıkan özelleştirme karşıtlığıysa, etkili bir liberal ideoloji propagandasının da etkisiyle zamana yayılarak sindirildi. Özelleştirme karşıtlığının sindirilmesinde devlet üzerine kötülemeler de etkili oldu ve özelleştirmecilerin “liberal solcu” taraftarları da çoğalmaya başladı.
Türkiye’de özelleştirme Ana Planının uluslararası kuruluşların önerileri ve Dünya Bankasının akçalı desteğiyle hem de yabancı bir kuruluşa hazırlatılması özelleştirmenin ve hukukunun ilişkileri ve kaynakları yönünden vurgulanması gereken konulardan biridir.
1980’lerde parça parça da olsa yasalarla ve KHK’lerle hukuksal zemine oturtulamaya çalışılan özelleştirmede, kimi yasa maddelerinin ve KHK’lerin dayanağı olan yetki yasalarının Anayasa Mahkemesi’nce iptal edilmesi ya da uygulanma olanağının kalmaması, kimi uygulamaların yargıya takılması hukuksal aceleciliğe ve keyfiliğe karşı mücadelelerin de yansıması olmakla birlikte, siyasal iktidarlar tarafından daha kalıcı hukuk düzenlemelerinin yapılmasının da yolunu açar. Bir yandan özelleştirmeye karşı mücadeleler sürdürülürken diğer yandan uygula-gör-düzelt yöntemiyle özelleştirme kararlılığı sürdürülür. Bu çelişkide birincilerin mevzi kaybının nedenleri arasına düzen içi siyasetin uzlaşmaya girmeden özelleştirmeye karşı çıkması yerine hukuka, hukukun üstünlüğüne bağlılığı içeren liberal yapı içerisine yerleşmesinin payı yadsınamaz. Sonunda kuralsızlığın içerisine yerleşirler.
“1991 sonunda koalisyon ortağı olarak iktidara gelen sosyal demokratların muhalefetteki konumlarını tek ederek hem özelleştirmeye hem de bunun blok satışlarla yürütülen biçimine yeniden yeşil ışık yakmaları, özelleştirmeye karşı olan cepheyi zayıflatmıştır. 1996’dan itibaren muhalefetin diğer iki formasyonunun da iktidar deneyimi geçirmeleri sonucunda, sermayenin siyasal partileri özelleştirmeye kazanma yönündeki ehlileştirme süreci esas olarak tamamlanmıştır.”
Tabii buradaki ehlileştirme düzen içi siyasal partileri kapsamaktadır. Düzen içi olmayan siyasi faaliyetler de var elbette. 1990’larda Sosyalist Türkiye Partisi ve Sosyalist İktidar Partisi’nde kendini gösteren, 2001’den itibaren Türkiye Komünist Partisi adıyla faaliyetini sürdüren irade, uluslararası kapitalist sistemin dünyada, Türkiye kapitalizminin ülkemizde yaşattığı kriz ve sömürü düzenine karşı düzen dışı arayışta olan ve sınıf uzlaşmacılığından arınmak isteyen sol, sosyalist, komünist saflara nesnel olanakları devrimci bir perspektifle toplumsallaşarak değerlendirmenin örgütleyici öncülüğünü sürdürüyor. Bu mücadele içinde, toplumdaki eşitsizliklerin temel kaynağı olan üretim araçlarındaki özel mülkiyeti, belli bir program çerçevesinde tümüyle ortadan kaldırmaya yönelik bir ekonomik politikanın da başlıklarının açıldığı;
Özelleştirmelere anayasal dayanak
Özelleştirmenin ilk kez anayasal dayanağa kavuşturulması da 1999 yılında koalisyon (Bülent Ecevit, Mesut Yılmaz, Alpaslan Türkeş liderliğindeki DSP-ANAP-MHP koalisyonu) hükümeti (57. Hükümet) dönemine düşer.
Yürürlükte olan Anayasa hükmü aşağıdaki gibidir:
“Devletin, kamu iktisadî teşebbüslerinin ve diğer kamu tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan işletme ve varlıkların özelleştirilmesine ilişkin esas ve usuller kanunla gösterilir. Devlet, kamu iktisadî teşebbüsleri ve diğer kamu tüzelkişileri tarafından yürütülen yatırım ve hizmetlerden hangilerinin özel hukuk sözleşmeleri ile gerçek veya tüzelkişilere yaptırılabileceği veya devredilebileceği kanunla belirlenir.”
Tamamlayıcı olarak, özelleştirmeye engel olarak görülen imtiyaz sözleşmelerinden ve yargısal denetimden kurtulma yolu da anayasal formülle bulundu. “Tahkim” de; “Kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde bunlardan doğan uyuşmazlıkların milli veya milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir. Milletlerarası tahkime ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için gidilebilir” tümceleriyle Anayasaya yerleştirildi.
Hukuk ve hukuksuzluk sermaye rejiminin ürünü
Devam etmeden bir vurgulamayı yapmak gerekir: Özelleştirme KİT’lerle sınırlı olmayıp, sağlık, eğitim, güvenlik, bankacılık gibi temel kamu hizmetlerinden kıyı, su, orman, toprak, yeraltı ve yerüstü tüm kamu alanlarını ve kaynaklarını kapsamakta olup aynı zamanda kamusal yararı özel çıkara feda ederken emekçileri de esnek, güvencesiz, ucuz işgücü için feda etmekte, haklarını gasp etmektedir.
Bir kere, kamu iktisadi teşebbüsleriyle ve özelleştirmeyle ilgili hukuksal düzenlemeler, yasalarla ve yasaların verdiği yetkiye dayanılarak çıkarılan KHK’lerle adeta değişiklik bombardımana tutulmuştur. Bombardıman devletin ekonomi içindeki payının küçültülmesini ve ekonomiye müdahalesinin azaltılmasını hedeflerken özelleştirmeye de temizlenmiş işgal alanları sunmuştur.
İkincisi, planlı ve programlı şekilde özelleştirmeye geçildiği 1980’lerden önce de özelleştirme söz konusudur; Cumhuriyetin kuruluşu ve devamının sınıflı toplumunun ve kapitalist uygulamaların zaten özünde vardır. Nitekim özelleştirme KİT’lerin başlangıç tarihleriyle birlikte hukukun da konusu olmuştur. Örneğin Sümerbank kuruluş yasasında (1933) özel sektöre satış da yer almıştır.
Üçüncüsü, özelleştirme “devletleştirmenin tersine işlem” olmakla, mülkiyeti ve/veya hak devrini içermekle hukukun konusu olmuştur. Eş zamanlı olarak kamu hukukundan özel hukuka geçiş yapılmıştır.
Dördüncüsü, yasalar genellikle kavram tanımlamaları yaparken, özelleştirmeyle ilgili yasalarda tanım yapılmayarak özelleştirmenin olabildiğince esnek yapılmasına olanak yaratılmıştır.
Beşincisi, özelleştirmeyle ilgili genel yasalarla yetinilmemiş, kurum ve kuruluşlara özgü yasalar ve KHK’ler de çıkarılmıştır.
Altıncısı, devletleştirmede özel mülkiyeti koruyan hukuk, özelleştirmede de özele devri garanti altına almaya, özele devre hukuksal meşruiyet kazandırmaya soyunmuştur. Bu rol aynı zamanda devletin elindekini devretmenin kamu görevlilerine yüklediği yükü de hukuk kılıfına sokmanın, devleti kamusal alandan ve kamu hizmetinden uzaklaştırmanın, piyasacı/tüccar/rekabetçi devletin, Anayasadaki deyişle “millet adına” daha somut deyişle halk adına yapılan denetimi etkisizleştirmenin
Özelleştirmeye karşı mücadele başlangıçta, özelleştirme kararlarına uyulmama, eksik bedel belirleme gibi daha çok teknik konular üzerine açılan davalarla yürütüldü. Bu mücadelede KİGEM, açtığı davalar kadar özelleştirme karşıtlığının kamuoyunda sürdürülmesinde de önemli işlev üstlendi.
Özelleştirmede farklı hükümetler, aynı siyaset
Özal, 12 Eylül sonrası ne 1982 Anayasasında ne de yasalarda bütüncül, tutarlı hukuk kuralları olmaksızın uygula-gör-düzelt yöntemiyle özelleştirmelere sarılırken ANAP tek parti iktidarı 1991’de DYP-SHP koalisyonuna devredildiğinde de bu tartışmalar aynı kısırlıkta kaldı.
Çünkü neoliberalizmin özelleştirme hedefi açıktı. Bu hedefe karşı durarak da koalisyon kurulamazdı.
Kamucu mücadele insanları, KİGEM gibi kuruluşlar, sosyalistler mücadelesini sürdürürken imdada yetişen AYM, Anayasada özelleştirme yok ama devletleştirme var, devletleştirmenin varlığı özelleştirmenin varlığını gösterir derken bile kimi iptal kararları verebiliyordu. İdari yargı rahatsız ediyor, özelleştirmecilere uyku uyutmuyordu.
Demirel Çankaya’ya çıkıp yeni bir DYP-SHP Koalisyonu kurulduğunda, daha önce ekonomiden sorumlu devlet bakanıyken “devletin sosyal harcamalarda çok hızlı gittiğinden ama üretimden çekilmesinin yavaşlığından” yakınan ve “bunlar bizi sosyal devlet değil, sosyalist devlet yapar” diyen Tansu Çiller başbakanlık koltuğundaydı.
Ve hem sermaye hem de siyasal iktidar için tarihi gün geldi, 24 Kasım 1994 günü Özelleştirme Uygulamaları Hakkında 4046 sayılı Kanun Mecliste kabul edildi.
Çiller, DYP ve SHP’lilerin alkışlarıyla milletvekillerine teşekkür konuşmasını yaparken rüyalarına giren sosyalist devleti de ihmal etmedi: “Bir zamanlar Türkiye’de öyle bir devlet anlayışı gelmişti ki; Türkiye, bölgesinde son sosyalist devlet olmuştu. Türkiye, tüm bankalarıyla, devletin her yerde üretim alanlarına girmesiyle devletin egemenliğiyle bölgesindeki son sosyalist devletti.”
Çiller’in, Özelleştirme Yasasıyla “son sosyalist devlet”in yıkılmasına yönelik sözlerine hak veren yandaş yazarların heyecanı da Ertuğrul Özkök’ün “ekonomide ikinci cumhuriyet” gibi nitelendirmeleriyle birlikte, az değildi.
Halkın olan sermayeye peşkeş çekiliyordu ama onlar “devletin olanı halka” veriyoruz, “mülkiyeti tabana yaygınlaştırıyoruz” diyorlardı. Özelleştirmeyi yalnızca ekonomik reform olarak değil siyasi reform ve ideolojik başarı olarak da tanımladılar ve rekabetin korunmasına sarılmayı hiç ihmal etmediler.
Bir koalisyonun yasayla yaptığını başka bir koalisyon Anayasayla tamamladı. DSP, MHP ve ANAP Koalisyonu, yukarıda aktardığımız üzere özelleştirmeyi Anayasaya yerleştirdi.
Mülkiyet biçimlerine hukukun satırlarıyla bakanlar, o satırlardaki oynamalarla kimi durumların düzeleceğini sanarak oyalandılar, oyalanmaya da devam ediyorlar. Birilerinin çıkıp “bu olayda hukuk benim” demesiyle biçimsel ve ilkesel süreçleri tamamlanarak oluşan hukuka uyulması üretim ilişkilerinin özünü değiştirmiyor.
Özelleştirmelerin farklı yolları
Özelleştirmenin merkezi kurum ve kurullarca yürütülmesi, bu alanda bütçe dışı fonlar oluşturulması da hukukun konusu. 1980’lerle başlayan ve devam eden süreçte, Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı Yüksek Kurulu/İdaresi, Kamu Ortaklığı Yüksek Kurulu/İdaresi, Özelleştirme Yüksek Kurulu (ÖYK)/Özelleştirme İdaresi Başkanlığı, Kamu Ortaklığı Fonu, Özelleştirme Fonu gibi karar, uygulama ve fon işinde dikkati çeken husus zamansal özelliklere bağlı olarak ortaya çıkan sıkça oynamalar. 2017 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle başkanlı rejime geçilmesiyle birlikte ÖYK’ce görülmekte olan işlerin cumhurbaşkanınca veya yetkilendireceği makamca sonuçlandırılması öngörüldü.
24 Ocak 1980 kararları ve 12 Eylül darbesiyle bütünsel bir yaklaşımla başlatılan istikrar programından fon ekonomisine, maliye ve fon politikalarına uzanan süreç, kamu gelir ve gider sistemlerinden mali hukuk sistemine, devlet teşkilat yapısından denetim süreçlerine, merkezi yönetimden yerel yönetimlere, sosyal güvenlik sisteminden KİT sistemine, kamu personel rejiminden özelleştirme uygulamasına ve benzeri birçok alana açılan çok geniş bir yelpazedeki kamu ekonomisi ve maliyesi yumağını ve de devleti önemli derecede değiştirme sürecidir aynı zamanda. Devlet dengelerinin, ekonomik ve toplumsal dengelerin alt üst edildiği süreç 12 Eylül yönetimi, ANAP ve koalisyon hükümetleri dönemleriyle birlikte 2002 proje partisi AKP hükümetine devredildi. Bu devir teslim, hem AKP’yi 19 yıl gibi uzun bir süre iktidarda tuttu, hem daha keyfi ve hukuksuz yönetimin ve özelleştirmenin uygulamaya geçirilmesini sağladı, hem de sermaye sınıfının yıllardır özlemini çektiği başkanlı rejime geçişi getirdi.24
AKP Dönemi: Tam gaz özelleştirme
Halen yürürlükte olan 1994 tarihli, 4046 sayılı Yasada yapılan 24 değişikliğin 20’sinin AKP döneminde çeşitli yasa ve KHK’lerle yapılması özelleştirme ve AKP ilişkileri yönünden önemli bir göstergedir.
15 Temmuz sonrası OHAL döneminde el konulan kurum ve kuruluşlar için Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonunun (TMSF) devreye sokulması
Atılan adımlarla artık kamu hizmeti, kamu yararı ve kamu düzeni gibi kavramlar piyasa içinde yeniden tanımlanacak, kamu hizmetinin mutlaka kamu eliyle yürütülmesi gerekmeyecek, Anayasa Mahkemesi de kavram tanımlama, özelleştirme konularında ve yorumlarında rahatlamış olacaktı. Nitekim rahatladı. Yap-işlet-devret modeli de bu değişikliklerle anayasal dayanağa kavuşturuldu. Öte yandan yargının çeşitli kademelerine takılan ve özelleştirmenin özüne dokunmamasına karşın bir çeşit baraj gibi duran kimi engeller de temizlenmeye başladı.
Çeşitli çalışmalarda da vurgulanan, ANAP ve 90’ların koalisyon hükümetlerine göre AKP’nin daha hızlı özelleştirmeye girişmesi, büyük sermayenin sabırsızlığı ve dayatmasıyla birlikte bu anayasal değişikliklerin mirası ve de kural yazarak kuralsızlaştırmanın mirası.
Emekçilerin toplumsal denetiminin bütünüyle sermayenin denetimi altında eritildiği ortamda özelleştirme kendisini hukuka ve özelleştirmeyi baş hedefe yerleştiren devlete sığınarak tereyağında kıl çeker gibi temize çıkarmakta engelsiz yürüyor. Siyasi iktidarın hukuksal düzenlemeleri istediği gibi ve kolayca yapmasında piyasa koşullarına, özelleştirmeye, kapitalizme “hayır” demeyen düzen içi muhalefetin etkisi hiç az değil.
Sosyal devlet demokratik cumhuriyetin niteliği olarak sunuluyor ama demokratik cumhuriyet de “kapitalizm için olası en iyi politik kabuk”. O zaman sosyallik de kapitalizmin sınırları ve ihtiyacında sıkışıp kalıyor.
Özelleştirme için oluşturulan hukuk talanın hukuku
Bu hukuktan özelleştirmenin keyfilikten kurtarılıp nasıl yapılacağının düzenlenmesi, disiplin altına alınması olumluluğuyla söz etmek -başlangıçta çok söz edildi, hâlâ da hukukun üstünlüğü diye söz ediliyor ama özelin kamunun kaynaklarına el koyması hiç hız kesmiyor- sömürü düzenini meşrulaştırmaktan başka işe yaramıyor, yağma düzenini önlemiyor.
Ulusal güç denetleyicilere tepki gösterip Dünya Bankası, IMF, NATO gibi uluslararası güçleri meşru görmek ya da ikinciye tepki gösterip ulusal olanı meşru görmek; içerinin tahakkümü ve kıskacıyla dışarının tahakkümü ve kıskacı arasında seçmelere girişmek de yağma düzenini önlemiyor.
Hatta yağma düzeni “yolsuzluk” adı altında serbestleşmenin ve krizlerin nedenleri arasında siyasal söylem olarak kullanılabiliyor. Örneğin 2001 krizinde olduğu gibi, “krizin finansal serbestleşmenin kendisinden kaynaklanan kırılganlıklardan dolayı değil, sürecin yolsuzluk ortamında yaşanması nedeniyle baş gösterdiği savı” ulusal ve uluslararası düzeyde medya ve çeşitli araştırma kuruluşları tarafından sık sık dile getiriliyor.
Özelleştirme, devletten koparılarak halkla buluşma vitriniyle sunulurken, gerçekte halkın olanı ulusal ve uluslararası sermayeye peşkeş çekmeden başka bir şey değil. Sözde kendi hukukunu ortaya çıkartır gibi gözüken özelleştirme aslında “sermayenin kuralsızlaştırma yoluyla küreselleşmesi”ni tanımlıyor. Ve “neoliberal küreselleşme süreci içinde, finansal ve ticari serbestleşme ve özelleştirme politikalarının kuralsızlaştırma ile iç içe yaşanması, devletlerin boşaltılmasıyla sermaye sömürüsüne açılan yeni alanlarda sert paylaşım mücadelelerine” neden oluyor.
Hukuksuzluk ya da adalet duygusunu zedeleyen, eşitsizliği körükleyen, hakları gasp eden, özgürlükleri zedeleyen, çifte standartlığı getiren hukuk düzenlemeleri neoliberal düzenin “başat özelliği” olarak yerini alıyor.
Bir tarafta “yağmalama pratikleri” diğer tarafta “yolsuzluk tartışmaları”; yağmalama pratikleri yolsuzluk tartışmaları içinde eritilmeye, perdelenmeye çalışılıyor. Devlet yolsuzlukla özdeşleştirilmesinin bedelini sermayenin tüm ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde yeniden yapılanma sürecine sokularak ödüyor. AKP’nin buradaki başarısı, “her şeyi ne pahasına olursa olsun sayma” yeteneği, hukuksuzluğu hukuk yapma ve gerektiğinde kendi hukukunu bile çiğnemesi, kendi biçimlendirdiği ve örgütleştirdiği yargının kararlarını tanımaması açık.
Özelleştirme emekçi halkın toplumsal yararını koruma ve geliştirmeye yönelik fiziksel, sosyal ve ekonomik planlamayı da etkiliyor ki bunun en yakın ve olumsuz örneklerinden birini pandemi döneminde sağlık planlamasında yaşadık. Sağlık ve araçları üzerine, ilaç ve aşı üzerine bilimsel ilerlemeye karşın sermayenin tüm alanlarda olduğu gibi sağlık alanında da vahşice sürdürdüğü açgözlülüğüne set çekilememesi, özelleştirmenin kamusal yarar üzerine basıp onu erittiğinin bir göstergesi.
Özelleştirmenin sınırlandırılması, hatta yasaklanması talebi, bu talebin kısmen ya da tamamen yerine getirilmesi mücadelesi öncelikli bir hedef olabilir. Ancak özelleştirme sınırlı, hukuka uygun ya da yasak diye kapitalizmin yasalarına karşı, kapitalizme ve emperyalizme karşı sessiz kalınamaz.
Yağma ve sömürü; özelleştiren ve özelin elinde olan kurum ve kuruluşların devletleştirilmesiyle, siyasi iktidardan -her alanda olduğu gibi- bu alanda da suçlarının ortaya çıkarılıp hesap sorulmasıyla, ulusal ve uluslararası güç denetleyicilerin etkilerinin kesilmesiyle, kapitalist düzenin yıkılıp emekçilerin sosyalist yönetiminin kurulmasıyla önlenebilir ancak.
Sermaye sınıf olarak ortadan kaldırılmadıkça, legal ya da illegal yağma, sömürü yok olmayacak. Bu eylemi gerçekleştirerek, üretim araçları ve ilişkileri üzerinde söz ve karar sahipliğini eline geçirerek sınıfsız ve sömürüsüz toplumu kuracak olan da emekçilerdir.
- 24Sürecin farklı boyutlarını inceleyen çalışmalar arasında bkz. Oğuz Oyan, Ali Rıza Aydın (1987), İstikrar Programından Fon Ekonomisine, Teori Yayınları, Ankara; Oğuz Oyan, Ali Rıza Aydın (1991).
soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.
