Sayfa yolu
Laikliğin ve cumhuriyetin kökenleri
soL'a güvenin, algoritmaya müdahale edin. Tek tıkla soL Haber'i Google'da tercih edilen kaynağınız olarak belirleyin.
Orhan Gökdemir
Yayın Tarihi: 08.08.2021 , 10:57 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54
Cumhuriyet, hükûmet başkanının, halk tarafından belli bir süre için ve belirli yetkilerle seçildiği yönetim biçimi. Egemenlik hakkının belli bir kişiye-aileye ait olduğu monarşi ve oligarşi kavramlarının tersi. Demek ki usul şu: Yönetimi herhangi bir âdeme vermeyecekseniz. Hiç kimse orada sonsuza kadar kalmayacak. Kendisini ülkenin sahibi sanmayacak…
Ne yazık ki biz bir “cumhuriyet” kavramına sahip değiliz. Mevcudu Arapça kökten üretilmiş Osmanlıca bir terim. Cumhur, "bir araya toplanma, topluluk oluşturma", bu kökten türeyen cumhūr ise "cemiyet, toplum, kamu" anlamına geliyor. Respublica’nın Türkçe karşılığıdır ki o da “kamusal alan” demek. Demek ki cumhur olmak için bir kamusal alana ihtiyaç var. Bir kamusal alan yaratacağız ve o alan bizi birleştirecek.
18. yüzyılda monarşi ile yönetilmeyen iki ülke, Hollanda ve İsviçre birer respublica idiler. Erken kapitalist ülkelerdir. Buna Fransa katıldı. “Üçüncü sınıf”, içinde aristokrasi ve kilise babaları dışında kalan burjuvalar, işçiler ve köylüler vardı, ayaklandı. Monarşiyi, onunla birlikte ona güç veren aristokrasi ve kilise babalarını devirdi. Bastille’de toplandılar, önlerine ne çıktıysa sürüyüp attılar. Alanı temizlediler ve toplandıkları alan “respublic” oldu. 1789 Devrimi budur. Üçüncü sınıfın, bundan böyle aristokrasinin ve kilisenin etki-yetki alanın ötesinde bir alana sahip olduğu anlamına geliyor bu.
Biz de cumhuriyeti kurarak, sarayın, sultanın, şeyhülislamın alanından çıkıp seküler yeni bir alanda bir araya gelerek respublic olduk. Cumhuriyetimizin de özeti budur.
Evet, Kemalistler kurdu ama fikrin onlara ait olduğunu söylemek haksızlık olur. Fransız Devrimi’nin rüzgârından etkilenen Genç Osmanlılar tartıştı. İttihat ve Terakki amaç edindi. Mustafa Kemal orada öğrendi. Uygulama onuru onundur.
Bunlarla birlikte Fransız Devrimi ile başlayan dönemi, dünyada bir halk olma döneminin, mücadelesinin başlangıcı sayıyoruz. Bir kamusal alan yaratma ve o alanda aristokrasinin, kilisenin, dinin etkisini sıfırlama mücadelesidir cumhuriyet. Demek ki cumhuriyet “fıtratı gereği” laiktir, laik olmak zorundadır. Olmazsa, toplananları uygun bir biçimde birleştirecek bir kamusal alan yaratmamış oluyoruz ki, eksik cumhuriyettir. Cumhuriyetin eksiğinin olmadığını, eksik ise başka bir şeye dönüştüğünü biliyoruz.
Eski bağlılıkları yıkmak için laiklik
Cumhuriyet, eski toplumun temel biçimi olan cemaatleri dağıtıp kalanlardan, özgürleşenlerden bir halk yaratma girişimidir. Elbette devrimle olur. Ama bu da ancak ekonomik bir devrim kendisine eşlik ederse mümkündür.
Piyasa, bunu kolaylaştırmıştır. Piyasa, İngiltere’de kırsal ekonomiyi kendi ihtiyaçlarına göre şekillenmeye zorlayıp dağıtarak işe koyuldu. Piyasanın zoruyla topraktan kopup şehre gelenler, acımasız piyasa koşulları ile tanıştı. Artık emek güçlerinden başka satacak bir şeyleri yoktu. “Özgürleşmiş” emekçiyi üretme sürecidir. Kapitalizm içinde geliştiği bütün organik yapıyı dağıtır, parçalar. Böylece “özgürleştirdiği” insanları ekonominin gereklerine göre yeniden bir araya getirip örgütler. Ortaya çıkan yeni bir bütünlüktür ama yine de organik bir yapı değildir. Böylece bireyler bir yandan toprağa bağlılığından koparılmış, öbür yandan da piyasada sonsuz sayıdaki dolaşım odaklarından biri olmak dışında bir seçenek bırakılmamıştır. Emek güçlerini satacaklardır artık.
Cumhuriyetle ilgisi ne? Şu; “özgür bağımsız bireyler” başlangıçta bu iktisadi gelişimin getirisi olmuştur. “Feodal bağlılıklarından koparılmışlardır” anlamında söylüyoruz. Deyim yerindeyse, cumhuriyetin alt yapısını piyasa hazırlamıştır.
Burada Fransız Devrimi’ni bir prototip olarak kullanıyoruz. Oradan Ekim Devrimi’ne ulaşıyoruz. Arada 1848 Devrimi ve 1871 Paris Komünü var. İkisini de yeni bir cumhuriyete hazırlık sayıyoruz. İçinden Ekim Devrimi çıktı, sosyalist cumhuriyete dönüştü. Birkaç yıl sonra kıyısında Anadolu Kurtuluş Mücadelesi başladı. Anadolu hareketinin önderleri sosyalizmden ürkmüşlerdi ama nihayetinde bir cumhuriyet kurdular.
Üç devrimin etrafında cumhuriyet fikriyatını tartışıyoruz. Fransız Devrimi ile gelen Cumhuriyet, Rus Devrimi ile gelen Sosyalist Cumhuriyet ve içinde bulunduğumuz için Türkiye Cumhuriyeti. Üç devrimin ortak noktası cumhuriyettir. Bunun politik olarak neye tekabül ettiğini tartışabiliriz. Ama her üçü de içinde geliştikleri toplumların dinsel-feodal-aristokratik yapısını dağıtmış ve yerine bir halk yaratmaya girişmiştir.
Öyleyse cumhuriyet halk olmayandan bir halk yaratma işidir. Fransız Devrimi mutlak monarşinin devrilip, yerine cumhuriyetin kurulması ve Katolik Kilisesi'nin etki alanının daraltılmasıdır. Ekim Devrimi, monarşinin devrilip yerine sosyalist cumhuriyetin kurulması ve Ortodoks Kilisesinin etkisinin kırılmasıdır. Türk Devrimi monarşinin yıkılması ve hilafetin sıfırlanması işidir. Sıfırlanmıştır.
İdeolojik arka planını hatırlayalım; Kant tanrıyı tahtından indirmişti, Robespierre buna dayanarak ayaklanıp kralı tahtından indirdi. Cumhuriyet bir taht devirme işidir. 14. Louis ve Kraliçe Marie Antoinette’in bıraktığı boşlukta yeşerir cumhuriyet. Kral varsa, kraliçe varsa, sultan varsa cumhuriyet yoktur.
Ve elbette bütün bunlar halkın üzerindeki din etkisini sıfırlama işidir. Devrimlerin giriştiği reformların nihai amacı da budur. Takvim örneğine bakalım. Fransız Devrimi bir cumhuriyetçi takvim icat etti. Bu takvim 30 günlük 12 aydan oluşuyordu. Hafta 10 gündü. 30 günlük 12 aydan artan 5 gün cumhuriyet bayramlarını kutlamak için kullanılıyordu. Bu takvim adını doğadan alıyordu. Brumaire sis ayıydı, Frimaire don ayı, Germinal yeşilin sürgün verme ayı, Floréal çiçek ayı, Thermidor sıcak ayıydı. Takvimi hazırlayan komisyonda gök bilimciler, matematikçiler ve hatta bitki bilimciler beraber çalışmışlardı.
Neden cumhuriyetçi bir takvim ihtiyacı duydu devrim? Çünkü hâlihazırda mevcut takvim dinsel bir şeydi. Günlük hayatın dine göre düzenlenmesinin en somut yansımasıydı. Takvimi değiştirmek dinin günlük hayat üzerindeki kontrolünü kırmak anlamına geliyordu. Böylece azizlere adanan günler gitti, kırsal üretim dönemine adanan günler, mevsimler geldi. Ekim Devrimi takvimi değiştirmiştir. Türk Devriminden sonra da takvim, mesafe ve ağırlık ölçüleri, alfabe gibi alanlarda değişiklik oldu. Amaç bir ve aynıdır.
Fransız Devrimciler daha cüretkârdı. Katolik dinini kaldırıp yerine, akıl kültü veya mutlak varlık kültü koymaya kalkıştı. Tanrıyı kaldırıp kiliseleri akıl tapınaklarına dönüştürmek isteyenler de vardı. Yeni bir akıl ve dolayısıyla yeni bir halk yaratmaktır.
Fransız Devrimi artık yeni soruları olan ve bu soruların cevabının dinde olmadığını düşünen insanların işiydi. Farklı soruları olanlara “yurttaş” diyoruz. Hiçbir sorusu olmayan, bütün soruların sorulmuş ve bütün cevapların verilmiş olduğunu düşünen, bunu bir kutsal kitapta arayana demek ki yurttaş diyemiyoruz. Yeni sorular ise “Aydınlanma” işidir. Aydınlanma seküler sorular sormak ve seküler yanıtlar aramak demektir. Laiklik ise, seküler soru sorma ve cevap aramayı imkânsız kılacak dinsel geri dönüşü engelleme işidir. “Devlet işinden dine el çektirmeden seküler bir alan yaratamazsınız demektir” bu.
Türk Devriminde de benzer şeyler oldu. Harf devrimi, takvim ve ölçülerdeki değişikliklerin amacı dinin günlük hayat üzerindeki etkisini kırmaktı. Tekke ve zaviyelerin kapatılmasındaki amaç da budur. Yeni bir halk olacaksa yeni bir dil olmalıdır. Yeni bir dil yaratma işi ise mutlak bir biçimde mevcut tapınakların yerine “akıl tapınakları” kurma işidir.
Cumhuriyet devrimi, cemaatlerden yeni bir halk yaratma işi ise, karşı devrim de halkı yeniden cemaate dönüştürme işidir. Bu gerici kalkışma, bizi yeniden üç devrimin eşiğine getirip bırakmaktadır. Devrim cumhuriyettir ve devrim mücadelesi bir cumhuriyet mücadelesidir.
Kurumsal dine karşı
Kimdi devrimin hedefe koyduğu o eski sınıflar? Aristokrasi, onun üzerinde yükselen Monarşi ve elbette kurumsallaşmış din. Söylemesi kolay, Versay Sarayı ile bütünleşmiş Vatikan imparatorluğundan söz ediyoruz. 1789’un devrimci güçleri eski düzeni yıkmakla birlikte onun kalıntısı olan bu iki kurumu yaka paça alaşağı etmeye cüret edemedi. 1789’da Meşrutiyet ilan etmekle yetindi. Kralın yetkilerini kısıtlayarak, kontrol edebileceğini düşünüyordu. Ancak tam tersi oldu, Saray yıkılanı onarmak ve yetkilerini geri almak için harekete geçince son çare 1792’de Cumhuriyet ilan edildi. Ancak ondan sonradır ki, 16. Louis ve Kraliçe Marie Antoinette’in kafası uçurulabildi.
Büyük Fransız Devrimi’nin dersidir: Bir diktatörlüğü ancak başka bir diktatörlükle yıkabilirsiniz. Esası Jakoben Devrimci Diktatörlüğüdür. Kralsız, kraliçesiz, kilisesiz bir düzen demektir. Kısaca Cumhuriyet diyoruz.
Devrimin işleri bellidir: Kilisenin mallarına el konuldu. Manastır yeminine son verildi ve papazlar kovuşturuldu. Kilisenin doğum-ölüm-evlilik kayıtlarına el konuldu, bu yetkiler komüne-belediye- devredildi. Evlilere boşanma hakkı-kilise tanımıyordu-tanındı. İnsan ve Yurttaş Hakları Beyannamesi ile “inanç özgürlüğü” getirildi. Bu özgürlük kilisenin tekelciliğine son veriyordu. Egemenliğin kaynağı bundan böyle ulustu, yani tanrı artık bir toplumsal güç kaynağı olmayacaktı. Devlet bireyleri özgürleştirmekle yükümlüydü, etnik-dini kimlikler yerine bir ulusal kimliğin oluşmasını destekleyecekti. Kilisenin günlük hayat üzerindeki etkisini kırmak üzere takvimi değiştirdi. Günlük hayat bundan böyle dini esaslara göre düzenlenmeyecekti. Haliyle dini eğitime son verilip “milli eğitime” geçildi. Bu kararları korumak üzere aristokrasiye ait olan silah taşıma yetkisi de onlardan alıp halka verildi. Ordu, bundan böyle “halk ordusu”ydu, görevi “Fransız Ulusu”nu korumaktı. Papazsız, rahibesiz, saraysız, kilesesiz bir düzen demektir. Kısaca Laik Cumhuriyet diyoruz.
Büyük Ekim Devrimi 7 Kasım 1917’de patlak verdi. Burjuvazi ile birlikte düzenin en alta ittiği kalabalıklar çoktan beri ayaktaydı. Ayaklananlar eski sınıfları ve onlarla birlikte düzenini alaşağı etmiş görünüyordu. Ancak devrimin önündeki Burjuvazi ilkinde olduğu gibi eski sınıfı ve düzenini alaşağı etmekte tereddüt ediyordu. Rusya görünüşe göre bir Burjuva Devrimi yaşıyordu.
Öte yandan İmparatorluk içinden çıkılmaz bir savaşın içindeydi. Ciddi askeri kayıpların yol açtığı derin umutsuzluk Çarın tahtını sallıyordu. Şubat 1917’de Çar II. Nikolay kardeşi Mihail lehine tahttan feragat etti. Ancak Prens Mihail devrimden korkarak tahtı devralmayı reddetti. Böylece Monarşi devrim korkusuyla “kendiliğinden” alaşağı edilmiş oldu. “Şubat Devrimi”dir, “geçici” bir hükumetin işleri ele almasıyla sonuçlanmıştır.
7 Kasım’da kızıl birlikler sabaha karşı geçici hükumetin elindeki tüm kritik noktaları ele geçirdi. Burjuva iktidarının temsilcisi Başbakan Kerenski, Bolşevik Devrimi’ne karşı güç toplama bahanesiyle sıvıştı. Burjuvazinin geçici iktidarı düşmüştü. Petrograd Sovyeti'nin öğleden sonraki toplantısında konuşan Lenin İşçi-Köylü Devriminin zaferini ilan etti. Bu gelişmelerin ardından eski düzenin “kudretlisi” Çar, 1918’de, avenesi ile birlikte kurşuna dizilerek idam edildi. Çarsız, çaricesiz, kilisesiz ve tabii sınıfsız bir düzen kuruluyordu. Kısaca Sosyalist Cumhuriyet diyoruz.
Sovyet Devriminin işleri bellidir: Kilisenin mallarına el konuldu. Kilise devletten ayrıldı, eğitim alanındaki faaliyetlerine son verildi. Eğitim parasız ve laik hale getirildi. Din ve inanç özgürlüğü güvence altına alındı. Medeni kanuna geçildi, kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındı. İdam cezası ve soyluluk unvanları kaldırıldı. Günlük hayatın dine göre düzenlenmemesi için takvim değiştirildi. Tüm bankalar, tüm fabrikalar kamulaştırıldı. “Kızıl Ordu” kuruldu. Ordunun görevi bundan böyle işçi sınıfını ve diktatörlüğünü korumaktı. Gelmekte olan eşitlikçi ve laik bir yeni Cumhuriyetti.
Bizim Cumhuriyetimiz bu iki devrimin halesinde ilerledi, 1908’de “Hürriyet”in ilanıyla ancak Meşrutiyet kurulabilmişti. İlkinde olduğu gibi devrimci güçler düzeni yıkmakla birlikte o düzenin üzerinde yükseldiği kurumları alaşağı etmeyi göze alamadı. Ölü bir kabuğa dönüşen hilafet ve saltanat hükmünü sürdürüyordu. “Hürriyet”in sağladığı iç barış çabuk bozuldu. Patlak veren iç savaş düzen güçlerinin kontrol alabileceği boyutları çoktan aşmıştı. Dünya Savaşı patlak verince Osmanlı iç savaşı da büyük bir dış savaşa dönüşmüş oldu. Bu çatışmaların yol açtığı yıkımdan artık sadece devrimci bir iktidar çıkabilirdi. Devrimle sarayın, sultanın, hilafetin alanından çıkıp yeni bir alanda bir araya gelerek “respublic” olduk. 1923’te kurulan Cumhuriyetin özeti budur.
Devrimin işleri bellidir: Saltanat ve hilafet kaldırıldı. Takvim değiştirildi, Cuma günü tatil günü olmaktan çıkarıldı. Medreseler kapatıldı, dini okullar Milli Eğitim’e devredildi. Tarikatlar, tekke ve zaviyeler, bunlarla birlikte şeriat mahkemeleri kapatıldı. Medeni kanun getirildi, kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındı. Din ve vicdan özgürlüğü getirildi; egemenlik artık tanrıdan değil ulustan kaynaklanıyordu. Dinin günlük hayat üzerindeki etkisini kırmak üzere Latin elifbasına geçildi. Ordunun görevi bundan böyle saltanatı değil “Türk Ulusunu” korumaktı. Sultansız, saraysız, hilafetsiz, tekkesiz-tarikatsız ve tabii hacısız-hocasız bir düzen demektir. Kısaca Laik Cumhuriyet diyoruz.
Demek ki “laik cumhuriyet”, devrimler çağının birleştirici ortak paydasıdır. Çünkü laik cumhuriyet yoksa ortada bir halk da yoktur. “Halk” ise devrimci cumhuriyetin çıkış noktasıdır. Devrim, kulu insana, cemaati halka dönüştürme işidir. Bunun için mutlaka eski düzenlerden kalan bağlılıkları ortadan kaldırılmak, aklı ve vicdanı özgürleştirmek gerekir. Kilisenin, kralın, mülkiyetin, dinin, tanrının ve bunlardan esinlenen kutsal inançların devrimin hedefleri arasında olması rastlantı değildir.
Devrim cemaatlerden yeni bir halk yaratma işi ise, karşı devrim de halkı yeniden cemaate dönüştürme işidir. Karşıya olduğumuz gericilik döneminin özeti de budur.
Hürriyet’ten Cumhuriyet’e
Türk Laikliğinin kökeni yakın tarihin sınıf mücadelelerine dayanır. 1789 Büyük Fransız Devrimi’nin Osmanlıya ilk etkisi 30 yıl sonra, 1821’de, Yunan ayaklanmasının patlak vermesi oldu. Avrupa, Antik Yunanlıların torunlarının başkaldırısı olarak selamlamıştı isyanı. Barbar Türklere karşı Yunanlıların özgürlük savaşı söz konusuydu. Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa’nın askerleri koştu yetişti, isyanı bastırdı. Fakat Avrupa devletlerinin müdahalesiyle Yunanistan ayrıldı. Bundan böyle Yunanlıları Yunan devleti idare edecekti. Bu kopuş, aynı zamanda İmparatorluğun diğer ahalisine yaklaşmakta olanı haber veriyordu. Ermeniler Ermeni devletine, Türkler Türk devletine mecburdu. Fransız Devriminin artçı sarsıntılarıydı bunlar. Devrim Avrupa’yı düzlemiş, düzlenen Avrupa sınırları ötesine şekil vermeye başlamıştı.
Yunan ayaklanması sadece bir başlangıçtı. Osmanlı İmparatorluğu içinde gelişen milliyetçilikler yüzünden çöktü ve çöküşü yeni milliyetçiliklerin doğuşuna ebelik etti.
Laik Cumhuriyetten önce Laik Hürriyet var. Hürriyet mücadelesi Hamit’e karşı mücadeledir. Haliyle Cumhuriyeti silersen Abdülhamit’e varırsın. Küçülme döneminin padişahıdır Hamit. İktidarda olduğu 30 yılda Romanya’yı, Balkanlar’ı, bugünkü Yunanistan topraklarını, Kars-Ardahan-Batum hattını, Kıbrıs’ı, Tunus’u, Libya’yı ve Mısır’ı kaybetti. Anadolu’ya sıkışıp küçülmüş ülke onun eseridir.
1876’ta tahta oturdu. Bir yıl sonra Osmanlı-Rus harbi patlak verdi ve Ruslar Osmanlı topraklarında hiçbir direnişle karşılaşmadan ilerleyip başkentin kapılarına dayandı. İki yıl sonra, 1878’de, Berlin’de bir kongre düzenlendi. Osmanlı, Rusya, İngiltere, Avusturya, Fransa, İtalya ve Almanya kongrede “Şark Meselesi”ni masaya yatırdı. Gerçekte ise Osmanlının parçalanması planlanıyordu. Osmanlı-Rus harbi enkazın kaldırılıp atılmasının çok kolay olacağını göstermişti.
Hamit, denildiği gibi “Müslümanlığı sahici, dindarlığı siyasi” bir zavallı âdemdi. Bu kötü gidişi durduracak ne bir fikri ne de bir planı vardı. Tek çaresi Tanzimat’tan bu yana yapılmaya çalışılan reformları sürdürmek ama bir yandan da bunu “kitabına uydurmaya çalışmak”tan ibaretti. Lafta şeriatçı ve antiemperyalistti, gerçekte “düvel-i muazzama”nın masaya sürdüğü piyonlardan biriydi. Panik içinde kaçınılmaz olan yıkılışı ertelemeye çalışırken, dedelerinden kalan toprakların elinden kayıp gidişine tanıklık etti. Gerçi sorun sadece onda veya devletinde değildi, dünya kabuk değiştiriyordu. Tahta oturduğu yıl ile Birinci Büyük Savaş arasında geçen çeyrek asırdan biraz fazla zamanda dünyanın dörtte biri el değiştirdi. Bunda da büyük pay Osmanlı topraklarınındı.
Sonunda imparatorluğunun hızlı çöküşü o kadar belirgin hale geldi ki “düvel-i muazzama” elde kalan Anadolu’yu da paylaşma planı yapmaya girişti. Osmanlıya bıraktıkları Orta Anadolu’dan Batı Karadeniz kıyılarına uzanan küçük bir toprak parçasından ibaretti.
Hamitist küçülme, 20. yüzyılın başında bir felakete dönüşmüştü. Hem saray hem de halk ülkenin hızla parçalandığını görüyor, bunu durduracak bir çare bulamamanın umutsuzluğuyla akıbetini bekliyordu. Denklemi değiştirecek adımı bir avuç aydın-subay attı. Rumeli kaynaklı bu hareket Hamit’i devirerek felaketi durdurmayı deneyecekti. 1908 Devrimi ülke için umut ve vaat dolu bir dönemin kapısını aralamıştı. Anayasaya dayalı hukuki bir düzen kurulacak, devlet kurumları çağdaşlaştırılacak, ülke ayağa kalkacak ve dış güçlere karşı güçlü bir şekilde dikilecekti. Özgürlüklerin güvence altına alınmasıyla cemaatler arasındaki gerilimler ortadan kalkacak, vatana huzur gelecekti. Hürriyet kahramanı Enver durumu şöyle özetliyordu: “Bundan böyle Müslim, gayrı Müslim bütün vatandaşlar elbirliği ile çalışacak, hür milletimizi, vatanımızı, daima yükselmeye sevk edeceğiz. Yaşasın millet, yaşasın vatan!”
Öyle oldu, halk sokaklarda toplandı ve aralarındaki farklara bakmaksızın kol kola girip dans etti. İmamlar, hahamlar ve rahipler kucaklaştı, Rumlar Türklerle birlikte yürüyor, Ermeniler Kürtlerle yan yana duruyordu. O Temmuz günlerinde ülkedeki hemen herkes hayatlarının olumlu yönde değişeceğine inanıyordu.
Fakat 10 yıl sonra, 1918’de, imparatorluk tam bir enkaza döndü. Bir zamanların o cesur ve umutlu İttihatçıları, kurtarmaya yemin ettikleri imparatorluğu düvel-i muazzamanın insafına bırakarak kaçıp gitti. Osmanlı’yı, Saray’ı, onun bir uzantısı sandıkları ülkeyi içine düştüğü çürümüşlükten kurtarmak istiyorlardı ama sonunda gidip o çürümenin bir uzantısı oldular. 1908’deki umuttan eser kalmamıştı. Ülke parçalanmış, ondan geriye kalan topluluklar birbirini boğazlamaya başlamıştı. Müslüman Hristiyan’ı, Hıristiyan Yahudi’yi, Türk Ermeni’yi, Ermeni Kürt’ü boğazlıyordu. Hamit’i devirenler Hamidizmin bir uzantısına dönüşmüş, amaçları küçük iktidarlarını korumaktan ibaret kalmıştı. Devrimini tamamlayamayan, çöküşün bir parçası haline gelir.
1908’in iyimserliği ile 1918’in karamsarlığından çıktı Cumhuriyet. Ortasında Enver ve kıyısında Mustafa Kemal var. 1918’de imparatorluk dağıldı ve Hamit öldü. Devrim, 1908’in iyimserliğini devralacak ve 1918’in karamsarlığını dağıtacaktı. Ve yeni hareketin öncekinden tek bir farkı vardı; ortalıkta kurtaracak bir imparatorluk ve boyun eğecek bir saray kalmamıştı. Haliyle onlar da kendi yollarını kendileri çizmek zorunda kaldı. Buna devrim diyoruz.
Büyük Hürriyet Hareketi
Hürriyet hareketi bizden önce İran’dadır. 1904’te başlayan olaylar 1905’te büyük bir ayaklanmaya dönüşmüş, 1906’da İran Anayasası ilan edilmişti. İnkılab-ı Meşrutiyet, Anayasa Devrimi’dir. İran halkları bu devrimle aşağı-yukarı bu topraklarda hüküm sürmüş 2500 yıllık mutlak bir monarşiyi, bir süre ortadan kaldırmayı başardı.
İran üzerinde esen bu devrimci rüzgârda Osmanlıda 1876’da Kanun-ı Esasi’nin ilan edilmesinin rolü büyüktür. Osmanlı Aydının başarısıdır anayasa. Bu uğurda verilen mücadeleler, Abdülhamit'in anayasayı önce kabul edip sonra rafa kaldırması İran’da fırtınalar estirmiştir.
İran anayasa fikriyle dalgalanırken aynı anda Rusya’da devrim patlak vermiştir. Papaz Gapon önderliğinde 100 bini aşkın işçi Çar’a dilekçe vermek için Kışlık Saray’a yürümektedir. Çar II. Nikola, kendisinden yardım istemeye gelmiş bu silahsız işçi topluluğuna ateş açtırmış, binden fazla işçi öldürülmüştür. Düşenler arasında Bolşevikler de vardır. Tahran’da ve Moskova’da aynı çığlık duyulmaktadır: Kahrolsun istibdat, yaşasın hürriyet!
Üç yıl sonra aynı çığlık bu kez Selanik ve İstanbul sokaklarındadır. Rusya ve İran’dan esen rüzgârlar, Büyük Fransız Devriminin devrimci ruhuyla birleşmiş, sarayın duvarlarını yerle bir etmiştir. "Hürriyet, Müsavat, Uhuvvet" diye yürümektedir kalabalıklar İstanbul’da. Selanik’te, "Liberte, Egalite, Fraternite" diye yankılanmaktadır. Cumhuriyete, Sosyalist Devrime giden yollar böyle açılmıştır.
Kapı kapıyı açar, merakı olan halklar açık kapıları aşarak ilerler. Bizler bir anlamda geçen yüzyılın ilk 10 yılındaki o büyük devrimci dalganın ürünleriyiz. Bizdeki İslamcılık da Türkçülük de aslında bugünkü haliyle 1908 devriminin içinden çıktı. Cumhuriyetle aynı ortamın, aynı hürriyetin ürünü oldular. Fakat bunlar, Cumhuriyet’e ve 1908 devrimine hep şaşı baktılar. Devrime yol açan 31 Mart gerici ayaklanması onlar için devrimden daha ilham verici oldu.
Pek çok “yenilik” getirdi hayatımıza 1908’le birlikte. Bilim onun açtığı kapıdan ülkeye sızdı. Basın yayın da öyle. İslamcı Beyanü’l Hakk, İslam Mecmuası, İslam Dünyası, Ceride-i Sufiyye, Ceride-i İlmiyye, Mahfil 1908’in getirdiği hürriyetle hayat buldu. İstanbul ve Selanik’te tarih ve sosyoloji eksenli Türkçülükler türedi. Türk Yurdu, Genç Kalemler, Yeni Felsefe Mecmuası, Türk Sözü, Türk Duygusu, Büyük Duygu bu dönemin yayınları. Sosyalizm de İkinci Meşrutiyet’in paltosundan çıktı. Selanik’te yayınlanan Amele dergisi bir başlangıçtı. İlk 1 Mayıs da orada kutlandı. İstanbul’daki muadili İştirak’ti. Osmanlı evrim teorisiyle de bu dönemde tanıştı. Batıcılık, ilericilik ve gericilik gibi kavramlar Abdullah Cevdet’in İctihad dergisinin getirisiydi. İctihad kadın haklarını ve ailenin modernleşmesini savundu, medreseye karşı tavır aldı, laik bir toplum anlayışını savundu. Arap abecesinin Latin abecesi ile değiştirilmesi, uluslararası tartı ve ölçü sisteminin benimsenmesi de İctihad’da tartışılmıştı ilk. Müthiş bir devrimci sıçramadır.
Sonra her üç devrimin üzerine de hışımla geldi monarşi. Kanlı çarpışmalar oldu ve zamanın saati durdu. Öyle zannettiler. 1917’de Rusya Sosyalist Devrimle ışıldadı. Türkiye’de Cumhuriyetin ışığı parıldadı. İran ise Rıza Şah’ın demir yumruğu ile tanıştı. Büyük laikleşme hareketidir.
Laikliğin yıkılışı
Kenan Evren, Turgut Özal, Recep Tayyip Erdoğan. Arada Mesut Yılmaz, Tansu Çiller gibi önemsiz duraklar var ama Türkiye’nin son 40 yılının belirleyici isimleri işte bunlar. 1920’den 1980’e 60 yıllık bir kültür savaşı ve siyasi mücadelenin Cumhuriyet aleyhine sonuçlanmasının hazin hikâyesinin kahramanlarıdır hepsi. Tarihleri, 24 Ocak kararları ile ekonomik olarak intihar etmiş bir düzenin yobazizme uzun yolculuğudur. Dramatik bir askeri darbeyle açılmış, sağcı-dinci siyasi geleneğin omuzları üstünde ilerlemiştir. Düzenin yobazizme bu kaçışın temelinde 24 Ocak kararları olduğuna göre Türkiye egemenlerinin dine teslim oluşunun hikâyesidir anlattığımız.
Daha geride bir kök bulma imkânımız var mı? Türk siyasal hayatını şekillendiren siyasal akımlardan biri olma iddiasına karşılık, siyasal İslam’ı, muhalif kimliğinden çok devlet kucağında büyümüş olması ile ayırt edebiliyoruz. En büyük referansları olan Saidi Kürdi, dönemin istihbarat teşkilatının içinden geliyordu. Devlet için silahlanmış ve devlet için vuruşmuştu. Onun yerini doldurma iddiasındaki taklitçisi Fethullah Gülen de aynı yolu izledi. Çıkışı Erzurum Komünizmle Mücadele Derneği’dir ki istihbarat saymamızda bir sakınca yoktur. İlk ve en büyük eylemleri ise Kanlı Pazar’dı. O gün ülkenin İslamcıları ABD’ye başkaldıran gençleri linç etmek için harekete geçti. Böylece Türkiye’nin İslamcılarının kayda geçmiş ilk eylemi organize bir faşist şiddet eylemi oldu.
Bütün bu tecrübelerin özeti, soldan ve Kürt hareketinden farklı olarak Türkiye İslamcılığının Kemalist devletin kucağında büyümüş olmasıdır. Doğuşundan itibaren devletinin yakınında oldular, hiç başkaldırmadılar ve hep devletin düşmanlarını düşman bellediler.
Bugün devleti yöneten kadroların içinden geldiği Milli Türk talebe Birliği de devletin “komünizmle mücadele” projesi içinde şekillendi. Birliğin, başlangıçtaki “milliyetçi” görüntüsünün hızla “mukaddesatçılığa” dönüşmesi de bu programa uygundu. Devlet daha 70’li yıllarda tehdidin önüne barikatı milliyetçilik ile kuramayacağını anlamıştı. Bu yüzden birliği temsil eden “bozkurt”un yerini “kitap” aldı. Kitap Kuran’dı ve bu yeni dönemin ruhunu baya iyi temsil ediyordu. Abdullah Gül, Mehmet Ali Şahin, Recep Tayyip Erdoğan, Bülent Arınç, Beşir Atalay, Ömer Dinçer, Taner Yıldız, Abdülkadir Aksu, Hüseyin Çelik işte o “kitaplı” birliğin getirisi oldu. Artık bozkurdun izinde değillerdi ama komünizmle mücadele, bilinçaltlarında hep diri kaldı.
Erbakan’ın “Millî Görüş”ü bu antikomünist gençler için zorunlu bir duraktı. Parti hem koruyucu bir şemsiye sağlıyor hem de ikbal yollarını açık tutuyordu. Ayrıca antikomünizm siyasal İslamcılığın alamet-i farikasıydı. Kitabın ötesinde, bunlar daha belirgin bir siyasal hat oluşturulmasında etkiliydi.
1960’lı yıllarda başlayan ve 1970’li yıllarda bir iç savaşa dönüşen sol sokak hareketleri, milliyetçi ve dinci siyasal hareketleri devlet için daha çekici kılmıştı. Milliyetçiler elbette tercih edilirdi ancak cumhuriyetin kuruluşundan bu yana “Türk milliyetçiliği”nin nüfuz alanının siyasal dinciliğe göre çok sınırlı olduğu anlaşılmıştı. Siyasal kamplaşmaların ateşinin düştüğü dönemlerde din halka ulaşmakta daha etkili bir araçtı. Diyanet işleri, devletin bir faaliyetiydi ve uzun zamandır devlet, dini memurları aracılığıyla kontrolünde tutuyordu. Ayrıca siyasal bir rengi olsa da dincilik genel olarak devletin hassasiyetlerini paylaşıyordu.
12 Eylül’ün elinde tuttuğu siyasal İslam işte böyle bir şeydi, kullanılmaya milliyetçilikten daha elverişliydi ve ülkeyi sarsan 70’li yıllarda daha geri planda kalarak milliyetçi siyasal hareketten daha az yıpranmıştı.
Darbeci generaller klasik Kemalist laiklik ilkesini terk ettiler ve dini, devletin gözetiminde tekrar kamu yaşamının sınırları içine aldılar. Bunu yaparken dini de belli bir biçimde tarif etmeye çalıştılar. Bu din “Türk-İslam Sentezi” olarak biliniyordu ve ideolojik bir tercih olarak dinci milliyetçiliği sembolize ediyordu. Devlet için din bundan böyle kalabalıkları hizaya getirmeye yarayan basit, sade bir disiplin aracıydı.
Kenan Evren’in yaptığı işte buydu; konuşmasının arasına ayetler serpiştirerek kalabalıklar nezdinde belli bir meşruiyet sağlıyordu. Bir anlamda yeni dönemde dinin rolünü test ediyordu. 12 Eylül’ün kitlesel popülaritesinin arkasında da işte böyle bir dönüşüm yatmaktaydı. Devletin dini, azınlıkla çoğunluğu yönetmenin bir aracı olarak yürürlükteydi. Bütün bunların ötesinde 24 Ocak kararlarıyla kapağı açılan vahşi kapitalizmi kalabalıkların sindirebilmesinin tek yoluydu din. Yani 24 Ocak kararlarının gizli maddeleri arasında, dinsel dozu arttırılmış bir yönetim ve islamize edilmiş bir halk yaratmak da vardı.
Bunun somut kanıtlarından biri, 12 Eylül Anayasasında dinin bir ferdi vicdan meselesi olduğunu “unutarak” Diyanet İşleri Başkanlığına toplumun bütünleşmesini sağlamak görevinin verilmesiydi. “Türklüğün tarihi ve manevi değerleri” zorunlu din ve ahlak derslerini de gerekli kılıyordu haliyle. Laik devletin anayasası “manevi değer” kılığında dini kutsuyordu.
Artık “Atatürkçü” bir “dinci milliyetçilik” yürürlükteydi. Bu Atatürkçülük anti Kemalist bir yeni Atatürkçülüktü. Atatürk burada Türk-İslam Sentezine göre yeniden tanımlanmıştı. Kurucu önder devlet tarafından imamdan hallice bir politikacı olarak anlaşılıyordu. Bu durumda laiklik de artık din-devlet işlerinin ayrılması olarak anlaşılmayacaktı.
Bu bir anlamda Cumhuriyet’in ölüm haliydi. Laik devlet ölmüştü ve ölü devleti elinde tutanlar cenazeyi kaldırmak için bir imam arayışına girmişti. Necmettin Erbakan eldeydi, ancak yeni duruma uyum sağlayamayacağı çok çabuk anlaşıldı. Kapattılar, yerine Turgut Özal’ı buldular.
Özallı yıllar, bir yandan vahşi kapitalizmin inşasına girişildiği, bir yandan da devletin dinci milliyetçiliğe göre restore edildiği yıllardı. Devlet dinin yetmediği yerde devletin kapısı tarikat ve cemaatlere de açıldı. Özal’ın Anavatan Partisi bir dinciler ve milliyetçiler koalisyonu görünümdeydi. Bugünkü iktidar partisinin pek çok kadrosu da o partinin dinci kanadından devşirildi.
Özallı yıllar boyunca Erbakan’ın dinci partisi sınırlanmış bir alanda bir yan rolü oynamak zorunda bırakıldı. Çünkü Milli Görüş ile AKP arasında derin farklılar vardı. Büyük ölçüde Batıdan beslenmesine karşın Milli Görüş, anti batıcı ve antikapitalist eğilimler taşıyordu. Yeniden tanımlanmış devletlü dine fıtratları uygun değildi.
İmdada 28 Şubat kararları yetişti. Düzen ağırlığını AKP’den yana koyarak Erbakan’ı ve partisini engelledi. Erbakan’ın önü açılan öğrencileri o gün Batıcı ve AB’ci oldu. Cumhuriyeti gömecek son imam için artık ortam hazırdı.
Yani dincileri neoliberal piyasacılara dönüştürmek de yine bir devlet projesiydi. Böylece “Millet, Milli, Selamet, Fazilet ve Saadet” çizgisi, Ak’a dönüşmüş, Erbakan’ın yerini Erdoğan almış, kalkınmacı bir dinsel eğilimden faizci bir İslamcılık türetilmişti.
1997 devlet açısından da bir kırılma noktasıydı. 12 Eylül’ün başlattığı dinci eğilimler artık mantıki sonuçlarına yaklaşıyordu. Eski düzenin kalıntılarını temizlemek üzere “Ergenekon” için harekete geçildiğinde karşı devrimin son hamlesi de yapılmış oldu.
2007’de başlayan bu davaları anti Kemalist devletin dinci milliyetçi tarihini mahkemeler aracılığıyla yeniden yazma girişimi sayabiliriz. Eski rejimin temsilcileri toplandı ve bir tür istiklal mahkemesinde yargılandı. Mahkûm edilmeye çalışılan şey laik Kemalist Cumhuriyetti. Tek tek yargılanan kişilerin geçmişlerine dikkat edilmemesini böyle de anlayabiliriz. İktidarın kontrolündeki “yandaş” basını da basın saymaktan çok bu mahkemelerin bir uzantısı saymalıyız. Genellikle polisin ve savcının rolünü üstlendiler ve zamanla birer infaz kurumuna dönüştüler.
Dönelim başa. Cumhuriyet, hükûmet başkanının, halk tarafından belli bir süre için ve belirli yetkilerle seçildiği yönetim biçimi. Egemenlik hakkının belli bir kişiye-aileye ait olduğu monarşi ve oligarşi kavramlarının tersi. Demek ki usul şu: Yönetimi herhangi bir âdeme vermeyecekseniz. Hiç kimse orada sonsuza kadar kalmayacak. Kendisini ülkenin sahibi sanmayacak. Sanıyorsa ve sonsuza kadar oturacağını söylüyorsa Cumhuriyet yoktur. Buna büyük bir dinselleşme dalgasının eşlik etmesi de sorunun doğasına uygundur. Cumhuriyet yoksa laiklik de yoktur. Yoklukta tartışıyoruz…
EK
Gazi ve şehit: Dilin yeniden dinselleşmesi
Mehmet Zeki Pakalın 1886’da Ohri’de doğdu. Tıbbiye eğitimini sağlığı nedeniyle yarıda bıraktı. Orada burada kısa süreli memurluk, öğretmen vekilliği gibi işler yaptı. Balkan Savaşları başlayınca İstanbul’a göçtü. Osmanlı küçülüyor, ülkesi küçük Asya’ya sıkıştırılıyordu. Gazanın bittiği, cihat çağrılarının hiçbir şeye yaramadığı bir çağın tanığıdır. Hayatının kalanını Rumeli’den sökülüp atılmış, daralmış Türkiye’de sürdürdü. 1950’de emekliye ayrıldı. Fransızca yanında Bulgarca, Sırpça ve Rumca’ya aşinaydı. Ölene kadar tarih çalışmaları ile uğraştı. 1972’de öldü ve Karacaahmet Kabristanı’na gömüldü. Arkasında çok değerli bir kütüphane pek çok değerli eser bıraktı. “Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü” en önemlilerinden biri.
“Gazi” maddesi şöyledir: Gazi, gaza ve gazve eden, din uğruna cenk eyleyen Müslümanlar hakkında kullanılır bir tabir… Muharebeden dönenlere denilirmiş eskiden. Demek ki gazi sayılmak için herhangi bir muharebeye katılma gerekliliği varmış henüz. Bir muharebeye katılıp da dönemeyenlere “şehit” denirmiş. Pakalın, “Dönersem gazi, ölürsem şehit” darbımeselini buna örnek gösteriyor.
Pakalın, sözlüğünde çarpıcı bir bilgi daha veriyor. Aslında “gazi” unvanın verilmesi âdeti muharebeye gitmeyip evde oturan Müslümanların baş gösterdiği rehavet asırlarında ortaya çıkmış. İlk Müslümanlar meşru mazeretler müstesna olmak üzere genellikle harbe gittiklerinden dönenlere bu unvanın verilmesi lüzum görülmüyormuş. Mantıklı. Bu durumda herkes gazi olmuş oluyor çünkü. Müslümanlık ilerleyip zengin fakir farkı yeterince belirginleşince, müminlerin bir kısmı gazaya giderken bir kısmı sarayında yan gelip yatmaya başlamış. Bu durumda savaşa gidip dönenlere gazi unvanı verilmesi gerekliliği doğmuş.
Ancak sarayında yan gelip yatanların gazi olmanın yollarını aramaya başlaması çok zaman almamış. Başlangıçta Osmanlı hükümdarları da sıradan fertler gibi savaşa katılır ve gazi unvanı alırlarmış. Fakat orada da düzen oturup sınıflar hâsıl olunca, padişahlar ve seçkin kapıkulları sarayda oturup zamanlarında kazanılan savaşlar üzerinden gazi olmaya başlamışlar. Koca padişah, gazi olmasın da şehit mi olsun!
Fakat Pakalın’a göre bu halde bile bir şekil şartı var. Ucunda sultan bile olsa öyle otomatik gerçekleşmiyor işlem yani. Fetva gerekiyor. “Gaza” fetvasından sonuncusu Şeyhülislam Hayrullah Efendi tarafından ikinci Abdülhamit için verilmiş. Fetvada özetle “padişah gazaya gitmese de gazi sayılır” deniliyor.
Laik Cumhuriyetin tanığı Pakalın, “Gazi” maddesinde “Gazi” Mustafa Kemal’e de değiniyor. “Memlekette tahatti eden ve varlığını tehlikeye koyan düşmanlara karşı ortaya atılan Mustafa Kemal Paşa’ya da başardığı bu işten dolayı Millet Meclisi kararıyle gazi unvanı verilmiş ve bu unvan Mustafa Kemal’i en iyi tavsif etmek itibariyle laikliğin kabulüne rağmen istimal olunmakta berdevam bulunmuştur. Soyadı Kanunu üzerine ‘Atatürk’ soyadını almasıyla gazi unvanı matrük kalmıştı.”
Özetle şudur. Mustafa Kemal’in katıldığı bir muharebe vardır ama o arada “gaza” devletin işleri arasından çıkarılmıştır. Bu durumda Mustafa Kemal’in “gazi” sayılması mümkün değildir. Bununla birlikte Gazi’ye “gazi” unvanı verilmesi laiklik ilkesine aykırı olduğu halde verilmiştir. Pakalın’a göre bu aykırılığı ortadan kaldıran gelişme soyadı kanunudur. Gazi’ye “Atatürk” soyadı verildikten sonra “gazi”liği metruk olmuştur. Metruk olanı ise önemsemeye hiç gerek yoktur. Demek ki hem laik hem gazi olunamamaktadır. Olduysan bile laikle birlikte unvanın metruk kalmaktadır. Laikliğe giriş mukabilindendir.
Demek ki laik bir cumhuriyette şehit veya gazi olamazsınız, imkânsızdır. Çok zorlarsanız “kahraman” olmanız mümkündür. Ölü veya diri, fark etmiyor, kahraman kahramandır. Bu sadeleştirmeye “ideolojik donanım” diyoruz, savaşlarda çok önemlidir.
Pakalın'ın “şehit” tarifi de şudur: “Allah yolunda yapılan bir savaş esnasında veya asiler ve eşkıyalar (yol kesenler) ile çarpışma esnasında ölen Müslümanlar için kullanılır” tabirdir. Tariften anlaşılacağı gibi, Müslümanlığın ilk devrine ait bir tanımdır bu da. Malum, Arap yarımadasında eşkıya boldur, yol kesenlere sıkça rastlanır ve yeni dinin zaferi için hep savaşmak gerekmektedir. O zamanlar işler basitti: Bir tarafta Müslümanlar vardı, diğer tarafta Müslüman olmayanlar. Yani kimin gazi kimin şehit, kimin ölü sayılacağı noktasında bir karışıklık çıkmıyordu. Git zaman “gazi”nin başına gelenler “şehit”in de başına geldi. Rehavet çağında evinde veya sarayında otururken şehit olanlar baş gösterdi. Oluş biçimine göre iki türü olduğunu varsaydılar mecburen. “Şehid-i hakiki”, gerçekten şehit olanlara deniyordu. Bir de “şehid-i hükmi” vardı, şehid hükmünde sayılan ve şehitliğe benzeyen bir haldi. Kazaya uğradın, yüzmek isterken boğuldun, toprak kaydı altında kaldın, Mekke’de bir otel odasında kuvvetlendirici ilacın dozunu kaçırdın tahtalı köyü boyladın diyelim, bu durumda bile şehitlik garantiydi Müslümana. Böyle hallerde “ne gazi ne şehit” değil, “şehid-i hükmi” sayılıyordun. İslam’ın mümine sağladığı sınırsız olanaklardandır bu. İstesen bile sıradan ölü olman mümkün değildir…
Laiklik ise ölümün doğal bir hal olduğunu kabul etmektir. Olabildiğince sadedir. Sadeleştirmiş olduk.
Cumhuriyeti “Dil Devrimi” ile başladı. Dine yönelimi kolaylaştırdığı için Arap elifbasından vazgeçtik, Latin elifbasına geçtik. Dinin günlük hayat üzerindeki etkisini kırmak üzere dili dinden arındırdık. Tekkeleri ve zaviyeleri kapatıp, laik milli eğitim getirdik. Şehit ve gazi, dilin dinselleşmesinin ilk örneklerindendir. Karşı devrim de dil karşıdevrimi ile başladı.
soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.
