Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...

Yangında santral korkusu: Özal’dan AKP’ye değişen bir şey yok

Piyasalaşmaya ve kâr motivasyonuna terk edilmiş termik santral işletmeciliği sadece acil durumlarda değil normal işletme koşullarında da çevreyi ve toplum sağlığını tehdit ediyor.

Turgut Yıldız

Yayın Tarihi: 10.08.2021 , 08:52 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54

Orman yangınlarının ülkenin birinci gündemi haline geldiği günlerde en çok konuşulan konulardan birisi termik santraller oldu. Patladı, patlayacak korkularıyla, kimi doğru kimi yanlış bilgilerle kamuoyu meşgul oldu. Neyse ki korkulan olmadı, dün santraller tekrar çalışmaya başladı.

Peki bu kadar mı?

Tartışmanın odağındaki Kemerköy (Gökova) Termik Santrali’nin yapımına başlanacağı dönemde Özal’ın bölge insanlarıyla çekilmiş bir videosu bu santrallerin geçmişini de sorgulamaya açtı.

Muğla’nın Milas ilçesindeki yangında alevlerin Kemerköy Termik Santrali’ne sıçrayıp tahribat yaratması ve ardından alevlerin Yeniköy Termik Santrali’ni tehdit etmesinin kömür yakıtlı santrallerin yeniden tartışılmasına neden olduğu görülüyor.

Bölgede yangınlar sürerken dönemin başbakanı Turgut Özal’ın Kemerköy Termik Santrali’nin yapımı öncesinde bölge halkıyla olan konuşmalarının sosyal medyada paylaşılması ve Özal’ın bölge köylülerini inşaata ikna etmeye çabalaması 12 Eylül, Özal ve devamında AKP ile devam eden enerjide piyasalaşma sürecin bir bütünlük sergilediğini gözler önüne serdi.

Petrol Krizi ve Termik Santral Projeleri

70’li yıllardaki petrol krizi sonrasında artan petrol fiyatları dünyada olduğu gibi Türkiye’de de enerji krizine neden olmuş, petrol ve petrol ürünleriyle çalışan sanayi ve enerji tesislerinin de başka kaynaklarla ikame edilmesi gündeme gelmişti. Sanayi tesisleri kömüre yönlendirilirken enerji üretiminde ise kömür, hidrolik, jeotermal ve rüzgâr gibi kaynakların kullanılması planlanmıştı. Pek çok kömür santrali ile birlikte Akkuyu Nükleer Santrali’nin yer seçiminin yapılması da bu tarihlere rastlamaktadır. Çatalağzı, Yatağan, Yeniköy, Kemerköy ve Orhaneli santralleri bu dönem yatırım kararı alınan kömür santralleri arasında sayılabilir. Santrallerin pek çoğu Polonya ile işbirliği kapsamında yapılmıştır.

Kemerköy Termik Santrali’nin hikâyesi ise 1978 yılında Yeniköy Termik Santrali’nin 5 ünite olarak kurulmasına karar verilmesi ile başladı. Yeniköy’de üç ünitenin tamamlanmasının ardından 1982 yılında, Bülend Ulusu hükümeti döneminde, kalan iki ünitenin Gökova körfezine yapılmasına karar verildi.

Kemerköy itirazlara rağmen yapılıyor

Yer seçimi ve hazırlık çalışmalarının ardından 1984 yılında yapımına başlanan santrale inşaatın başladığı günden itibaren bölge köylüleri tepki ve direniş gösterdi. Bürokrasi içerisinde Başbakanlık Çevre Müsteşarlığı ve Sağlık Bakanlığından gelen olumsuz görüşlere rağmen yapıma başlanması Meclis’te tartışmalara yol açtı.

Köylülerin direnişi basında gündem olurken Özal’ın “Köprüyü sattırmayız diyorlardı, sattık. Bu santrali de yaparız." açıklamasının ardından bakanlar santrali şiddetli şekilde savunmaya başladı.

Çernobil kazası sonrasında “Türkiye’de radyasyon var diyen dinsizdir.” açıklaması ve kameralar önünde çay içmesi ile hafızalara kazınan dönemin Sanayi ve Ticaret Bakanı Cahit Aral ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Cemal Büyükbaş “Buraya turist gelmez diyorsunuz ama biz turistik santral yapacağız.”, “Böyle bir girişime karşı çıkılır mı? Neymiş doğa yok olacakmış…” açıklamaları ile santrali savundu.

Neticede 1984 yılında yapımına başlayan santral 1994 yılında elektrik üretmeye başladı.

Kemerköy’ün durdurulmasına ilişkin karar ve hukuksuz çalışma

Santralin üretime başlamasının ardından, İzmir Barosu’nun Yatağan, Yeniköy ve Kemerköy santrallerinin çevreye zarar verdiği gerekçesiyle açtığı davalar neticesinde Aydın Bölge İdare Mahkemesi üç santralde de faaliyetlerin durdurulmasına karar vermişti. Kararın ardından yurttaşlar santralin kapısına kilit vurmuştu.

Kararın ardından, önce Mesut Yılmaz Başbakanlığındaki “Anayol” ardından Necmettin Erbakan Başbakanlığındaki “Refahyol” hükümetleri Bakanlar Kurulu Kararları ile mahkeme kararını tanımayarak santrali çalıştırmaya devam etti.

Özelleştirme

12 Eylül ile başlayan ve AKP’li yıllarda devam eden piyasalaşma ve buna bağlı olarak özelleştirme uygulamaları enerji, demir çelik, madencilik ve kömür sektörlerini bütüncül olarak etkiledi. AKP, kömür sahalarını özelleştirilmek üzere kömür santralleri ile birleştirilerek Elektrik Üretim A.Ş.’ye devretme ve ardından da özelleştirme yoluna gitti. Kamu tarafından 70’li yıllarda havza madenciliğine ve bitişiğindeki termik santrallere yapılan yatırımlar tartışmalı özelleştirmeler ile yok pahasına satıldı.

Termik santrallerin özelleştirilmesi sırasında yapılan yasal düzenlemelerle 2013 yılından itibaren, termik santral tesislerine gerekli çevresel yatırımları yapmaları ve izinlerini almaları için 31 Aralık 2019 tarihine kadar süre tanındı. 2019’da tekrar 2,5 yıl süreyle muafiyet tanınması için yapılan mevzuat değişikliği toplumsal muhalefetin etkisiyle geri çekildiyse de kül atıklarının depolanması konusundaki standartlardan şirketlere yine muafiyet sağlandı.

Bugün kurulu gücü 100MW’nin üstündeki 29 termik santralin 26’sı özel sektöre aittir. Yangınla gündeme gelen Kemerköy Termik Santrali ise 2014 yılında Limak – IC İçtaş ortaklığına satılmıştır.

Büyük Tehlike

Yangınla birlikte gündeme gelen endüstriyel tesislere acil durumlarda nasıl müdahale edileceği konusu özelleştirme ve piyasalaşma nedeniyle aslında imkânsız hale gelmiştir. Termik santral işletmeciliği irili ufaklı müteahhitlere ve tüccarlara terk edilemeyecek özel bir ihtisas alanıdır.

Kaza durumlarında tesislerdeki durum merkezi olarak bilinememekte, müdahale olanakları sağlanamamakta, acil durum eylem planları uygulanamamaktadır. Acil durumda izlenecek prosedür müteahhitlerin insafına kalmıştır.

Kâr odaklı yaklaşım, işgücündeki yetkinliğin düşmesine, mühendislik ve etüt-proje işlerinde savsaklamaya, iş sağlığı ve güvenliğinde zafiyetler oluşmasına ve çevre ve toplum sağlığına zarar verilmesine yol açmaktadır.

Yangının Kemerköy Termik Santrali’ne sıçraması ardından şirketten yapılan açıklamada izlenen prosedüre ilgili bakanlıkların merkezi olarak bir talimatı veya dahli olmadığı anlaşılmaktadır.

Çözüm kamu işletmeciliği ve merkezi planlama

Piyasalaşmaya ve kâr motivasyonuna terk edilmiş termik santral işletmeciliği sadece acil durumlarda değil normal işletme koşullarında da çevreyi ve toplum sağlığını tehdit ediyor.

Hem olağan işletme koşulları hem de acil durumlarda termik santral ve benzeri büyük endüstriyel tesislere ilişkin işletme ve durum bilgileri merkezi olarak toplanmalı ve müdahale işin uzmanı kurumlar tarafından yapılmalıdır.

Mevcut tablonun değişebilmesi için enerji ile birlikte sanayi ve madencilik alanında merkezinde kâr değil, toplumsal fayda bulunan, merkezi planlamayı önüne hedef olarak koyan kamu işletmeciliği tesis edilmesi kaçınılmazıdır.

soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.