Sayfa yolu
Türkiye'nin ilk kadın parti genel başkanı bir sosyalistti
soL'a güvenin, algoritmaya müdahale edin. Tek tıkla soL Haber'i Google'da tercih edilen kaynağınız olarak belirleyin.
Hande Sav
Yayın Tarihi: 31.10.2021 , 11:52 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54
Bundan tam elli bir sene önce Türkiye’de ilk defa bir kadın ve hatta sosyalist bir kadın, siyasi bir partinin genel başkanı seçildi. O zamandan bu yana Türkiye birçok kadın parti genel başkanı gördü ancak şimdiye kadar Behice Boran’ın bir benzerine rastlanmadı.
Boran üniversite sıralarında tanıştı Marksizmle ve böylece hayatı değişti. O’nun deyimiyle “sosyalist doğulmaz, sosyalist yaşanır”dı. Öyle de yaşadı ve yaşamı tüm ülkenin sosyalizm mücadelesine özellikle kadınların eşitlik mücadelesine yarım yüzyıldır ışık tutmaya devam ediyor.
Behice Boran, TİP içerisinde yıllarca önemli sorumluluklar almış 1970-71 ve 75-80 dönemlerinde parti genel başkanlığını yürütmüştür. Böylece Türkiye siyasi tarihinin ilk kadın parti başkanı olmuş, sosyalizm mücadelesinde bir eşik atlanmıştır. Behice Boran’ın Türkiye tarihinde bir kadın olarak başardığı tek ‘ilk’ parti genel başkanlığı değildir. Michigan Üniversitesi’nde sosyoloji doktorasını tamamladıktan sonra Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi’nde öğretim üyesi olan Behice Boran, aynı zamanda Türkiye’nin ilk kadın sosyoloğudur. TİP’in merkez kadrosunda görev yaptığı yıllar boyunca parti ile öylesine bütünleşmiştir ki, partiye dönük eleştirilerin şahsına yönelmesine engel olunamamıştır.
Gençlik içerisinde sosyalizmin önemli bir etkisinin olduğu ve kadrolarının bulunduğu yıllarda TİP’e yöneltilen eleştirilerin önemli bir kısmı parlamentarizm ve reformizme ilişkindi. TİP’e dönük bu eleştirilerin devrimci bir perspektifle ele alınması mümkün. Bunun yanında TİP’in devrim sürecinde işçi sınıfının öncülüğünü savunan ve Türkiye devrimini bilimsel sosyalizmin ilkeleriyle tarif eden ilk ve tek hareket olma özelliğini akıldan çıkarmamak gerekiyor.
Genel başkanlık yaptığı süre zarfında partinin aynı zamanda teorisyenliğini de yapan Boran’ın parti politikalarındaki belirleyici etkisi inkar edilemez. Behice Boran’ı daha iyi anlamak için TİP’i solun diğer öznelerinden ayırt eden şeylere bakmamız gerekir. 1960’ların solda başlıca tartışma konusu kalkınma sorunudur. TİP’in bu konudaki temel tezi “kapitalist olmayan kalkınma yolu”dur. Behice Boran sosyalizm ve kalkınma arasında doğrudan bir ilişki kurarken bu ilişkiyi yine bilimsel sosyalizmin tezleriyle tarif eder. TİP’in “antiemperyalizm antikapitalizmden ayrılamaz” teziyle birlikte solda Milli Demokratik Devrim (MDD) ve Sosyalist Devrim (SD) tezleri arası bir polemik şekillenmeye başlar. TİP içinde Behice Boran ve Sadun Aren ile anılan Emek Grubu Sosyalist Devrim Teorisini geliştirir. TİP’in 1966 yılındaki kongresinde MDD’cilerin tasfiyesi ve 1970’de, Türkiye devriminin Leninist çizgide olamayacağını söyleyen ve Türkiye sosyalizmini “güler yüzlü ve hürriyetçi” olarak tarif eden Aybar’a karşı devrimci bir tutum sergileyen Boran ve Aren, Leninist olmayan bir devrim perspektifini de gündemden kaldırır.
12 Mart darbesiyle partinin kapatılmasının ardından yaklaşık 2 yıldan fazla bir süre cezaevinde kalan Boran, II. TİP’i 1975’te kurarak tekrar parti başkanlığına gelir. Bu kez parti programında da kendini belli eden olgunlaştırılmış bir sosyalist devrim tezi hakimdir. Bilimsel sosyalizm ekseninde yeniden şekillendirilen parti programında işçi sınıfının birliğini sağlamak temel amaçtır, bağımsızlık ve demokrasi mücadelesi sosyalizm mücadelesi ile eş görülür. Burjuva demokratik devriminin tamamlanmış olduğu, kemalizmin burjuva ideolojisinin bir tarafı olduğu, işçi sınıfının öncü rolünden vazgeçilemeyeceği, dönemin önemli SD argümanları arasında yer almaktadır. Parti içinde ayrışmaların tekrar alevlendiği bir dönemin hemen ardından 1980’de TİP kapatılır. Ve Behice Boran için belki de mücadele ile geçen yıllarının en zor dönemi olan ülkesinden ve ailesinden ayrı kaldığı sürgün yılları başlar.
Behice Boran, savunduğu sosyalist devrim teorisi ile bilimsel sosyalizmin Türkiye’ye taşınmasına öncülük etmiştir. Ne Marksizmden, ne de işçi sınıfının sosyalist devrimin öncüsü olduğu gerçeğinden ödün vermiştir.
1979 1 Mayıs’ında sokağa çıkma yasağını tanımadan sağ yumruğunu dimdik havaya kaldırışı sadece kadınlara mücadele etme gücü değil tüm işçi sınıfına direnme gücü vermiştir. “Kişiler hakkında nasıl mı karar vereceksin? Hayatlarına bakarak…” Nice mücadeleleri hayatına sığdırmış, Türkiye soluna yön vermiş, işçi sınıfının iktidarına giden yolda örgütlü mücadelede ısrar etmiş sosyalist bir kadın Behice Boran. Elbette sosyalist doğmadı. Ama tüm hayatını sosyalizm mücadelesine adayarak sosyalist yaşadı.
Hande SAV - Yıldız Teknik Üniversitesi KDK
Kaynaklar:
- Ateş, Gülay. Sosyalizm Tarihinden Portreler: Behice Boran, İstanbul: Gelenek Yayınları, 1996, sayı: 53
- Boran, Behice. Türkiye’nin Sosyo-ekonomik Yapısı, İstanbul: Gelenek Yayınları, 1987, sayı:12
- Aydın, Suavi. Taşkın Yüksel. 1960’tan Günümüze Türkiye Tarihi, İstanbul: İletişim Yayınları, 2018 syf: 85, 132, 201, 278
- Atılgan, Gökhan, Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Siyasal Hayat, İstanbul, Yordam Kitap, 2019
soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.

