Sudan’da iki buçuk yılı aşkın süredir devam eden iç savaşta yeni bir kırılma yaşandı. Hızlı Destek Kuvvetleri, Kuzey Darfur eyaletinde kontrolü sağlayamadığı tek şehir Faşir'i de ele geçirdi.

Peki, Sudan’daki bu iç savaş nasıl başladı? Niye başladı?

Sudan’da bugün yaşananları anlamak için önce bağımsızlığın kazanıldığı döneme, ardından 2003’e ve 2019 yıllarına gitmemiz gerekiyor.

Yıllar önce aynı cephede savaşan, birlikte katliamlara ve insan hakları ihlallerine imza atan, darbeler planlayan iki silah arkadaşı nasıl karşı kaşıya geldi? İktidarı niye paylaşamadı?

Sudan: Darbeler ve iç savaşların gölgesindeki ülke

Önce Osmanlı, sonra İngiltere. 100 yılı aşkın süre işgal edilen Sudan, 1956’da bağımsızlığını kazandı.

Bağımsızlığın ardından Sudan için yeni bir dönem başladı: Darbeler, iç savaşlar ve bölünme… Hatta son gelişmelerle birlikte, belki de önümüzdeki günlerde yeni bölünmeler…

1956 yılındaki bağımsızlık ilanından kısa bir süre önce başlayan ilk iç savaş, yaklaşık 17 yıl sürdü. Kuzey ve güneyin yönetim krizine dayanan savaşta yaklaşık 1 milyon kişi hayatını kaybetti. 1972 yılında imzalanan Addis Ababa Anlaşması’yla savaş sona erdi. Ancak kısa süreliğine… 

Savaş 1983’te yeniden patlak verdi ve bu sefer 22 yıl devam etti. 2. Dünya Savaşı’nın ardından en fazla kaybın yaşandığı savaşlardan biri olarak kayıtlara geçti ikinci iç savaş.

2005 yılında Nairobi Anlaşması imzalandı ve bu savaş da son buldu. Anlaşma kapsamında taraflar, Güney Sudan’a altı yıl boyunca özerklik tanınması ve akabinde ayrılık için referanduma gidilmesi üzerinde ortaklaştı. 

2011 yılında düzenlenen referandumda yüzde 98,8’lik kesim ayrılıktan taraf oldu ve 9 Temmuz 2011’de Güney Sudan Cumhuriyeti resmen kuruldu.

Sakin dönem kısa sürdü: Yeni krizi başlatan olay 2019 yılında yaşandı

Güney Sudan Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte Sudan'da görece sakin bir dönem başladı. Ancak bu sakin dönem pek uzun sürmedi. Şu anda ülkede yaşanan iktidar mücadelesinin fitilini ateşleyen olay 2019 yılında yaşandı. Önce darbeler ardından yeni bir iç savaş…

Merkezi Sudan yönetimi ve Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasındaki savaş 2,5 yılı aşkın süredir devam ediyor. Savaşın merkezinde ise iki komutan yer alıyor: Abdülfettah el-Burhan ve Muhammed Hamdan Dagalo ya da bilinen adıyla Hemedti. el-Burhan Sudan Silahlı Kuvvetleri’nin lideri ve Sudan Egemenlik Konseyi’nin başkanı, Hemedti ise HDK’nin komutanı ve lideri.

Aslında bu ikilinin ilişkisi geçmiş yıllara dayanıyor. Beraber aynı cephede mücadele ettiler, beraber darbeyi organize ettiler ve beraber iktidarı paylaşamadılar… 

Sudan’da şu anda yaşananları anlamak için eskiye, önce 2003'e ardından 2019 yılına gitmemiz gerekiyor.

İlişkileri 2003 yılına dayanıyor

İkinci Sudan İç Savaşı’nın cephelerinden biri de 2003 yılında ülkenin batısındaki Darfur’da açılmıştı. Gerekçeyse Sudan yönetiminin Arap olmayan nüfusa yönelik baskılarıydı. El-Burhan isyanı bastırmak için gönderilen ordunun, Hemedti ise hükümetin isyanı bastırmak için devreye soktuğu cancavid olarak bilinen yerel Arap milislerinden oluşan çetenin başındaydı.

İsyan bastırıldı bastırılmasına ama ardından çok ağır suçlamalar kamuoyu gündemine geldi. Birleşmiş Milletler’in tahminine göre yaklaşık 300 bin kişi hayatını kaybetti, toplu tecavüzler ve köy yakmalar isyanı bastırma stratejisi olarak kullanıldı, Arap olmayan halka karşı etnik temizlik faaliyetine girişildi.

İsyanın bastırılmasının ardından el-Burhan’ın da Hemedti’nin de yıldızı parlamaya başladı. 2013 yılında Hemedti kontrolündeki cancavidlerden oluşan çete kurumsallaşmaya gitti ve Hızlı Destek Kuvvetleri kuruldu. 

Hatta bunun ardından Ömer el-Beşir, yönetimini güvence altına almak için Hızlı Destek Kuvvetleri’ni orduya karşı denge unsuru olarak konumlandırmaya başladı. 

Önce darbe ardından katliam ortağı oldular

Bu sefer de 2018 yılında ülkede kitlesel eylemler patlak verdi. Gerekçe bozulan ekonomiydi ve yaklaşık 30 yıldır iktidarı elinde tutan el-Beşir’in istifası talep ediliyordu. Protestolar devam ederken 2019 yılının Nisan ayında el-Beşir’e karşı askeri bir darbe yapıldı. 

İktidarı ele geçiren Geçiş Askeri Konseyi’nin başına kısa bir süre sonra el-Burhan getirildi, konseyin ikinci lideri yani başkan yardımcısı ise Hemedti oldu. Böylece el-Beşir’in yaptığı denge stratejisine yönelik planların gerçekçi olmadığı ortaya çıktı.

Askeri cuntaya karşı çıkan halkın protestoları devam etti. Talep, askeri yönetimin derhal ve koşulsuz şekilde kenara çekilmesi ve iktidarın sivil bir geçiş hükümetine bırakılmasıydı. Protestolar kanla bastırıldı ve sahnede yine eski iki silah arkadaşı vardı: el-Burhan ve Hemedti. 

Tarihe Hartum Katliamı olarak geçen olaylarda ülke genelinde internet kesildi, daha sonrasında cesetleri Nil Nehri'nden çıkacak 100'ü aşkın kişi öldürüldü, yüzlerce sivil yaralandı, en az 70 kişiye tecavüz edildi, muhaliflerin evlerine baskınlar düzenlendi.

İktidarı paylaşamadılar: Fitili ateşleyen tartışma orduya entegrasyon oldu

Fakat protestoların devam etmesi üzerine yeni bir anlaşma yapılmak zorunda kalındı ve başında el-Burhan ile Hemedti’nin olduğu Geçiş Egemenlik Konseyi kuruldu. Konsey, anlaşma kapsamında Abdullah Hamduk’u başbakan olarak atadı.

Hamduk’un hükümette, Geçiş Egemenlik Konseyi’nin ise denetimde olduğu bu askeri-sivil ortak yapı iki yıl boyunca devam etti. Bu süreç Ekim 2021’de yapılan askeri darbeyle son buldu ve darbenin başında yine iki tanıdık isim vardı: el-Burhan ve Hemedti.

el-Burhan ve Hemedti için bu yıla kadar her şey yolundaydı. En azından yeni adıyla Sudan Egemenlik Konseyi, faaliyetlerine başlayana kadar böyle düşünülüyordu. Ancak Baas Partisi’nin Sudan bölgesi üyelerinden ve 2019 ila 2021 yıllarında arasında Geçiş Egemenlik Konseyi üyeliği yapan Sıddık Taver ikili arasındaki gerilim şöyle anlatıyordu:

2021'de herhangi bir anlaşmazlık belirtisi görmedim. Daha sonra General Burhan, İslamcıları ve eski rejim mensuplarını eski konumlarına döndürmeye başladı. General Burhan'ın planının, Ömer el-Beşir'in eski rejiminin yeniden iktidara getirmek olduğu anlaşılıyordu. Hemedti'nin bu noktada şüphe duymaya başladığını, çünkü el-Beşir'in yandaşlarının kendisine hiçbir zaman tam olarak güvenmediğini hissediyordu.

İkili arasında yaşanan asıl anlaşmazlık ise Hızlı Destek Kuvvetleri’nin orduya entegre edilmesi oldu. El-Burhan da Hemedti de öne çıkan figürlerdi ve güç kaybetmek istemiyorlardı.

Entegrasyon krizi devam ederken Hemedti el yükseltti ve HDK milislerini ülke genelinde konuşlandırmaya başladı. Bu adım 15 Nisan 2023’te başlayan iç savaşın başlangıcı oldu.