Dayanışma Forumu’nun ikinci sayısı “Özelleştirme ve Yağma Ekonomisi” üzerineydi. Bu sayıda ise “AKP’nin sınıfı: Sermaye birikim süreçleri kapsamında AKP” başlığı altında AKP’nin sermaye sınıfı ile olan ilişkisine odaklanılıyor. Türkiye gibi geç kapitalistleşen ülkelerde devletin ve siyasi iktidarların sermaye sınıfının egemenliğini sürdürme işlevinin yanı sıra devletin sermaye sınıfı yaratma işlevi de önem taşıyor. Türkiye kapitalizminin sermaye birikim sürecinde; sermaye sınıfının çıkarları doğrultusunda politikalar oluşturma, yeni sermaye sınıfı yaratma, bazı sermaye gruplarıyla özel olarak ilişkilenme pratiği Cumhuriyetin başlangıç döneminden günümüze kadar tüm siyasi iktidarlar gibi AKP tarafından da sürdürülüyor. Bu kapsamda AKP’nin sermaye sınıfı ile ilişkilenme süreci için neler söylenebilir? 

Siyasi İslamcı hareket Türkiye’de tarih sahnesine iktidar ortağı olarak üç kez çıktı. Bunlardan birincisi, 1973-74’teki CHP-MSP koalisyonu ve devamında da AP-MSP-MHP koalisyonu (Milliyetçi Cephe) hükümetlerinin küçük ortağı biçimlerindeydi. Bu süreçten siyasal İslamcı hareket yararlı çıkacaktı. 

Bir kere, 1970’ler öncesinde merkez sağ siyasetlerin gölgesinde varlık göstermeye çalışan bir siyasetten, kendi kanatlarıyla uçabilen bir siyasete dönüşebilmeyi başardı. Bunda, merkez sol ile ittifak kurabilmesinin de payı oldu ve sermayenin doğrudan temsilcisi merkez sağa karşı pazarlıklarında el yükseltmesini sağladı. İkincisi, siyasi İslamcı hareket bu iki farklı koalisyon içinde de kendini siyasetin olağan bir aktörü olarak meşrulaştırma fırsatını elde etti ve bunu sonuna kadar kullandı. Gerçi birinciden ikinciye doğru kendi İslamcı çizgisini daha fazla vurgulama imkânı elde etti. Daha önemlisi, ilerici güçlere karşı faşist bir cepheleşmede hiç rahatsızlık duymadan yer alabileceğini de göstermiş oldu. Öyle ki, 12 Eylülün faşist askeri yönetimi, yeşil kuşak peşindeki ABD’nin de telkinleriyle, siyasal İslamcı hareketin 1970’lerdeki “uzlaşmacı bir düzen-içi hareket” olma tavrının bir model olarak geleceğe de taşınabileceği üzerine 1980’lerde yatırım yapmaktan geri durmadı.

Siyasi İslamcı hareketin ikinci iktidar deneyimi 1994 yerel seçimler başarısıyla başladı ve Refah Partisi’nin 1995 genel seçimlerinden birinci parti çıkması üzerine 1996-97’de İslamcıların hükümetin büyük ortağı olduğu RP-DYP koalisyonuyla devam etti. Bir yandan 28 Şubat tarihli Milli Güvenlik Kurulu Kararları, diğer yandan ilgili partiler arasında koalisyon liderliğinin değişmesine ilişkin protokol, bu arada da sermayenin RP’nin “Adil Düzen” programına karşı duyduğu rahatsızlık nedenleriyle bu koalisyon birkaç ay sonra iktidardan düşecekti. Buna karşın, hem RP’nin (ve sonradan Fazilet Partisi’nin) tekrarlanan yerel seçimler başarısı, hem RP-DYP koalisyon deneyiminin 28 Şubat ile RP’nin kapatılması üzerinden bir “mağduriyet” öyküsüne dönüştürülmesi, hem de 2001 krizinin faturasının DSP-MHP-ANAP koalisyonuna yıkılması, 2001’de sahneye “milli görüş gömleğini çıkardık” diyerek iç ve dış destekleri de arkasına alan AKP’nin iktidara taşınmasını olağanüstü kolaylaştırılmış olacaktır. 

Siyasi İslamcı hareketin üçüncü ve kalıcı iktidar deneyimi, 2002’den itibaren AKP aracılığıyla cisimlenecektir. AKP-sermaye ilişkileri de üç aşamadan geçecektir. Birinci dönemde, AKP, başlangıçtan itibaren RP’nin sermayenin tepkilerini çeken “Adil Düzen” programını tamamen reddetmekle kalmayacak, ultra-liberal ve ultra-AB’ci/ NATO’cu bir çizgiyi sahiplenerek siyaset sahnesinde yer tutacaktır. Siyasi İslamcı hareketin yeni temsilcisi olarak AKP, 1970’lerin ve 1990’ların derslerinden öğrenebildiği kadar öğrenmiştir. Kendi sermayesini yaratırken sadece din eksenine bağlı kalmayacak, sermayenin bütününü yanında tutmaya çalışacaktır. Emperyalizmin kuşkuyla karşıladığı Erbakan tarzı bağımsız/bağlantısız ülke iddialarına son verecek, sistemin hegemon ülkesiyle iyi geçinmeye hatta onun -göstermelik de olsa- “stratejik ortağı” olarak görünmeye birincil önceliği verecektir. 

İktidara yerleşebildiği ölçüde de, artık siyaset yolunun tıkanmasına izin vermeyecek şekilde yargıya ve orduya hâkim olmayı diğer öncelikli meselesi yapacaktır. Gerçi 2008 yılında gene “laiklik karşıtı eylemlerin odağı olmak” suçlamasıyla Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmanın eşiğinden dönecektir ama bundan sonraki süreçte yargı ve Türk Silahlı Kuvvetleri üzerinde hâkimiyet kurma operasyonlarına hız verecektir. Fethullahçı hareket bu stratejide temel payandasını oluşturacak, ona verdiği ödünler bu süreçte katlanacak, gene de “cemaatin” taleplerinin arkası kesilmeyecektir. AKP, iktidar sürecinin ilk 7 yılında içerde ve dışarda sermayenin, siyasi liberallerin, sermayenin medyasının tam desteğini alacaktır. Dönem büyük özelleştirmeler ve büyük rant aktarımları dönemidir. AKP-cemaat-tarikatlar koalisyonu, sermayenin olduğu kadar Batı’nın da göz bebeğidir. Çıkar çatışmaları başlayana kadar veya kendi eteklerinde yeni bir sermaye sınıfı yaratma çabalarını yoğunlaştırmasına kadar aradan su sızmayacaktır. 

AKP-sermaye ilişkilerinin ikinci dönemi, AKP’nin 2010/2011’den itibaren seçim başarılarının da etkisiyle hem kendine olan güveninin aşırı arttığı, hem fiili koalisyon ortaklarının ekonomik ve siyasi paylaşım baskılarına direnebilecek gücü kendinde görmeye başladığı dönemdir. Kendi sermaye gruplarını oluşturmaya başlamasının da etkisiyle sermayenin bazı bölümleriyle, bu arada FETO’cu sermayeyle arasına mesafeler girecektir. 2013’teki Haziran Direnişi, siyasal İslamcı hareketin beklemediği ve algılamakta zorlandığı bir toplumsal tepki birikiminin dışa vurması olacaktır; buna karşılık, 17-25 Aralık 2013’te, iktidarın yolsuzluk ağlarına Fethullahçıların yaptığı operasyon, AKP tarzı ilkesiz ve etik değersiz siyasetlerin alışkın olduğu bir iç hesaplaşma türüdür. Gene de 17-25 operasyonu, siyasi İslamın iktidar sürecinde yeni bir dönemin habercisi olacaktır. Bu iç-çatışmalı dönem, AKP’nin/Erdoğan’ın “Allah’ın lütfu” olarak görüp önünü açacağı 15 Temmuz 2016 kanlı darbe girişimine kadar uzanacaktır. Hesaplaşmanın (bu arada bazı kademelerle yeniden ittifaklaşmanın) bugün bile son bulduğu söylenemez. AKP-sermaye ilişkileri bu dönemde inişli-çıkışlıdır ama hâlâ iktidara destekler güçlüdür. Bunda, sermayenin bildik çıkar hesapları yanında iktidar sopasının giderek uzamasının, iktidarın bir İslamo-neofaşist nitelik kazanmasının da etkileri bulunmaktadır. 

AKP-sermaye ilişkilerinde üçüncü dönem 2017 sonrasından başlatılabilir. Başkancı rejimin Anayasal dayanaklarının oluşturulduğu bu dönemde, sermayenin iktidara olan desteği parçalı bir yapıya evrilmiştir. İktidarın ve tek bir siyasi karar alıcının aşırı güçlenmesi ve dinci bir rejim oluşturmada sınır tanımaz bir çizgiye savrulması, siyasal istikrara ve özel yaşam tarzlarına bir tehdit olarak daha fazla algılanmaya başlanmıştır. Sistemin pervasız sömürü ilişkilerini garanti etmesine rağmen iktidarın yaydığı negatif enerjiler irili ufaklı birçok sermaye kesimini tedirgin etmektedir. Dışarıya sermaye taşınması bu dönemde hız kazanmış ve iktidarın en yakınındaki sermaye kesimlerini dahi içine almıştır. Bu dönemde ekonomi yönetiminin iyice irrasyonel bir yapı kazanması da sermayenin güvenini sarsan önemli bir etken olmuştur. AKP’nin seçmen tabanını yitirmeye başlaması da bu sürece koşut olarak çalışmaktadır. 

Sermaye sınıfı, tanım gereği, seçeneksiz kalmak istemez. Gelinen koşullarda, kendine yeni bir siyasi iktidar seçeneği oluşturmanın da hesaplarını yapmaya başlamıştır. Ayrıca, neoliberal politikaları daha istikrarlı bir çizgide sürdürebilecek bir iktidar alternatifi artık tercih konusu da olabilecektir. Bu seçeneğin de, AKP’den türeyen iki partinin de desteğini alan Millet İttifakı ile pekâlâ oluşturulabileceği mutlaka hesaplanmaktadır. Yapılan hesap, bu çok parçalı siyasi yapının, merkez sağ ideolojili bir çoğunluğa dönüştürülerek daha istikrarlı ve sermaye açısından daha güvenilir kılınmasıdır. 

Sermayenin genel programını oluşturan neoliberal politikaları eksiksiz ve güçlü bir şekilde uygulayan AKP, sermayenin farklı kanatları arasında tarafsız kalmayı öngören neoliberal politikaları ise uygulamadı, bu amaçla oluşturulan üst kurulları işlevsiz kıldı, sermaye kesimleri arasında kuralsız uygulamalara gitti. Bu kapsamda AKP’nin sermaye kesimleri arasındaki ilişkilerindeki farklı uygulamaları nasıl değerlendirmek gerekir?  

AKP, kendi takiyyeci karakteriyle uyumlu olarak, başlangıçta neoliberal kurumsal şekillenmeyi benimser gözüktü. Ancak “bağımsız üst kurullar” denilen görece özerk düzenleyici ve denetleyici kurullar, iplerin daha fazla sermayenin, uluslararası sermayenin, uluslararası finans kuruluşlarının elinde olması anlamına gelmekteydi. Bu, iktidarın kendi sermayesini yaratmanın ve istediği biçimde ve hızda bir yolsuzluk ekonomisi oluşturmanın önünde büyük bir engeldi. Bu yüzden, Fethullahçılarla yol ayrımının çok öncesinde, esasen Fethullahçı sermayenin de bu yöndeki talepleri doğrultusunda, bu “bağımsız kurullar” denilen ayakbağlarından kurtuldu, sistem içinde tuttuklarını da rant yollarını denetlemenin, yüksek maaşlı arpalıklar oluşturmanın araçlarına dönüştürdü. IMF ile sürdürülen standby programının resmen sona erdiği Mayıs 2008’den sonra da, Babacan’lı dönem olan 2015’e kadar da IMF reçeteleriyle uyumlu kalınacaktı ama, “bağımsız kurullar”a sadık kalınmasının bir gerekçesi de kalmamıştı.

“Bağımsız üst kurullar”, bir bakıma iktidarın sermaye ile ilişkilerini neoliberal kurallara bağlamanın araçlarıydı. Başka deyişle, farklı sermaye kesimleriyle köklü biçimde farklı ilişkiler geliştirilmesinin önünü tıkayabilecek mekanizmaların/kuralların oluşturulması anlamındaydı. AKP türü tüm rant kanallarını merkezileştirme ve ayrımcılıklarla kendi sermayesini yaratma peşindeki bir iktidar örneğinde bunun sürdürülmesi mümkün değildi. Nitekim 2017 sonrasında önü tamamen açılan Tayyip usulü “başkancı rejim”in niteliğine bakılırsa, bunun neden sürdürülemez olduğu da daha iyi anlaşılır.

Sermayenin AKP’den yakınmaları sadece bağımsız üst kurullarla sınırlı değildir. Çünkü AKP döneminde ekonominin AKP öncesinden gelen, veri üreten, düzenleme yapan, planlama yapan kurumları açısından da önemli güvensizlikler birikti. TCMB’nın karar özerkliğini artık sınırlı ölçeklerde bile koruyamaması; TÜİK’in güvenilirlik kaybı yaşaması; BDDK ve TMSF’nin işlevlerini rahatça yerine getirememeleri; geriye çekilmiş bir DPT’ye bile tahammül edilemeyip tasfi ye edilmesi bunlardan bazılarıdır. Erdoğan için, kendisine doğrudan bağlı olmayan hiçbir kurumun anlamı kalmamıştır. Ama bu durumda bu kurumların da işlev ve anlamları kalmamaktadır.

Emperyalizmin temel özelliklerinden olan finans kapitalin ve sermaye ihracının boyutları her geçen gün artmakta, buna bağlı olarak Türkiye’de de sermaye hareketlerindeki artışın sonuçları AKP döneminde güçlü bir şekilde yaşanmakta. AKP döneminde uluslararası sermayenin varlık edinimlerinin önemli ölçüde arttığı, servet mülkiyetinin önemli boyutlarda yabancılaştığı görülüyor. Bu perspektiften bakıldığında AKP’nin uluslararası sermaye ile olan ilişkileri için neler söylenebilir? 

Uluslararası sermaye AKP döneminde Türkiye’ye daha fazla yerleşmiştir. Bu tür sermayeye sunulan fırsatların artması kuşkusuz bu eğilimde önemli bir rol oynamıştır. AKP döneminde uluslararası sermayenin Türkiye’de varlık edinimleri artmış, servet mülkiyeti önemli boyutlarda yabancılaşmıştır. Servet mülkiyetinde artan yabancılaşma, hem kendi başına, hem de ekonomiye kırılganlık taşıyan özellikleri nedeniyle ciddi bir yapısal bozulma olarak görülmelidir. Bu arada AKP dönemine daha fazla özgü olan iki gelişme yaşanmıştır. Bunlardan ilki, AKP Türkiye’sinde yabancılara taşınmaz satışlarında yeni bir ivme yakalanmış olmasıdır. Karşılıklılık (mütekabiliyet) ilkesine dayanmaksızın bu hakkın yabancı ülke vatandaşlarına/şirketlerine tanınması, işlem hacmini büyütücü etki yapmıştır. Ayrıca, mülkiyet satışları üzerinden TC vatandaşlığı hakkının verilmesinin de son zamanlarda yabancıların (özellikle de çevre ülkeleri vatandaşlarının) Türkiye’de mülkiyet edinimlerinde belirli etkileri olmaya başlamıştır.

İkinci gelişme ise, Arap sermayesinin Türkiye’ye eskiden olduğundan daha fazla yönelmesidir. Bunun iktidarın beklediği ölçülerde olmadığı açıktır, çünkü mezhepçi politikalara dayalı Ortadoğu siyaseti giderek caydırıcı bir rol oynamıştır. Bununla birlikte, Suriye’den Türkiye’ye olan göç akımları sadece yoksulları değil görece varlıklı kesimleri ve bunların servet birikimlerini de taşımıştır. Öte yandan Katar sermayesi, Saray rejimi ile olan yakın ilişkileri üzerinden, Türkiye’ye ilgisini sürdürmektedir. Bunun Türkiye’den Katar’a sermaye çıkışlarını dengeleyip dengelemediği ise belirsizdir. 

Bu arada Türkiye’ye doğrudan yabancı sermaye girişlerinde artışın yanında mutlaka hesaba katılması gereken yeni eğilim, Türkiye’den dışarıya yönelen sermaye çıkışları/yatırımları akımıdır. Bu ikincisinin de giderek büyüme eğiliminde olduğu, böylece yerli-yabancı sermaye ilişkilerinin daha karmaşık bir yapıya büründüğü de göz önüne alınmalıdır. 

Neoliberalizm Dünyada uzun süredir daha otoriter devlet politikaları ile yoluna devam ediyor. Kuvvetler ayrılığının fiilen ortadan kaldırılarak yürütme erkinin güçlendirilmesi, daha hızlı karar alma mekanizmalarının oluşturulması bu politikanın bir parçası. Yargı, yasama gibi diğer erklerin geri planda kaldığı bu durumda yürütmenin tek başına aldığı hızlı karar alma süreci sermayenin çıkarlarına yönelik kararların alınması kolaylaştırıyor, sermaye kesimleri arasında farklı tercihlerin yapılma imkânını artırıyor. Bu konuda neler söylemek istersiniz? 

Kapitalizm ile demokrasi birlikteliği, son 40 yıldır da neoliberalizm ile demokrasi evliliği zaten dünyanın sınırlı coğrafyalarında geçerliydi. Bugün artık o coğrafyalarda da gedikler açılmaya başladı. Sistemin lokomotif devleti ABD, giderek kendi sınırları içinde bir polis devletine dönüşmüş durumda. Kendi sınırları dışında zaten hiçbir ülkenin erkler ayrılığı ilkesine saygı göstermediği, her düzeyde müdahalelerde bulunduğu biliniyor. AB’nin Macaristan ve Polonya gibi çevre ülkelerinde otoriter rejimler çoktan işbaşında. AB’nin daha demokratik ülkelerinde de daha otoriter yasalar/düzenlemeler devreye girebiliyor; yabancı düşmanlığı üzerinden faşist siyasetler yükselebiliyor. 

Yasama-yürütme arasındaki erkler ayrılığı zaten Batı’nın “geleneksel” demokrasilerinde bile büyük ölçüde aşınmış bulunuyordu. Henüz yürütme-yargı alanına aynı ölçüde yansımış olmayabilir; ama yürütmenin yargıyı hiç etkilemediği ülke örneği de gösterilemez. Dünyanın yükselen hegemonya adaylarında, dünya nüfusunun yüzde 40’ını temsil eden Çin’de, Hindistan’da, Rusya’da demokratik eğilimlerin güçlendiğinden ise bahsedilemez. Meselenin özünde şu vardır: Neoliberal düzenleme rejimi, sınırsız sömürü rejimi demektir. Bunun demokrasi koşullarında daha fazla sürdürülebilmesinin olanakları tükenmektedir. Emek kesiminden yükselen tepkilerin baskılanması, bu kesimlerin demokratik haklarının geriletilmesi, sistemin gündeminin ilk sırasındadır. O halde, otoriter rejimlerin yaygınlaşması için koşullar hazırdır. Bu arada, yüzyıllık sömürü tarihinin bir sonucu olarak azgelişmiş ülkelerden gelişmiş ülkelerin sınırlarına yığılan kitlelerin basıncı da bir başka bahane üretmektedir. 

Karar süreçlerinin merkezileştirilmesi ve seyreltilmesi, Türkiye’de olduğu gibi giderek monolitik baskı rejimlerinin, neofaşist rejimlerin ortaya çıkmasına neden olur. Ancak bunun sermaye sınıfının ortak tercihine dönüştüğünü söylemek bugün için erkendir. Eğer sosyalizm gerçek bir seçenek olarak ortaya çıkarsa, tarihte örnekleri görüldüğü gibi, sermayenin neofaşist rejimler tercihi her yerde baskın hale gelebilecektir. 

AKP sermaye sınıfına yayılmacı bir perspektif mi sundu yoksa sermaye sınıfı mı AKP’yi Ortadoğu’ya, Afrika’ya, vs. taşıdı? 

Türkiye burjuvazisinin sınıf perspektiflerinin iktidarların dış politika tercihlerinin her ayrıntısı üzerinde birebir bir belirleyiciliğe sahip olduğu gibi abartılı bir değerlendirme içinde değilsek, bu soruyu, siyaset-egemen sınıf düzleminde “duruma göre farklılaşan etkiler ve karşılıklı belirlenmelerin oluşabildiği” üzerinden yanıtlamak mümkündür. Bu arada, siyasi iktidarların temel dış politika tercihlerinde siyaset düzlemi ile sermaye düzlemi arasındaki örtüşme çok güçlü ve sermaye sınıfının tüm katmanlarının ortak desteği söz konusu olurken, daha tâli dış politika kararlarında -özellikle de bunlar temel dış politika tercihleriyle çelişiyorsa- iktidarların aynı ölçüde destek bulamadığı birçok durum ortaya çıkabilmektedir. Bunun da, siyaset-sınıf ilişkilerinin dinamik karakteri üzerinden bir açıklaması yapılabilir. 

1974’teki Kıbrıs harekâtları ve sonrasında yaşananlar tam da buna iyi bir örnektir. Türkiye burjuvazisi hiçbir zaman Türkiye’nin (CHPMSP Koalisyon Hükümetinin) Kıbrıs’a askeri bir çıkarma yapmasını ve bunun Türkiye’nin ABD-Avrupa-NATO ilişkilerine uzun dönemli zararlar vermesini onaylamamıştır. (1970’lerde TÜSİAD çevrelerindeki Ecevit alerjisinin bir bölümü de buradan gelir). İkinci bir neden de, Kuzey Kıbrıs ekonomisinin, Türkiye cesametinde bir ülkede gerçekleşen sermaye birikim süreçleri bakımından tamamen ihmal edilebilir bir durumda olmasıdır. Başka bir açıdan, Türkiye burjuvazisi, Kıbrıs için ödenen bedellerin (başlangıçta ambargolar, sonrasında AB üzerinden çeşitli yaptırımlar, adaylık müzakerelerinde çeşitli başlıkların açılmasına getirilen kısıtlamalar, vs.) Kıbrıs’tan “sağlanabilecek” doğrudan ekonomik faydalar yanında çok fazla olduğunu değerlendirmiştir. Bu burjuvazinin, Kıbrıs’ın ve KKTC’nin Türkiye’nin Doğu Akdeniz politikasında oynadığı/oynayacağı stratejik rol üzerinden düşünerek bunu fayda-maliyet değerlendirmesi içine almadığı da açıktır. Nitekim, AKP’nin “Kıbrıs müzakerelerinde hep bir adım önde olmak” diye tarif ettiği “sürekli ödün veren taraf olarak uzlaşmayı hızlandırma stratejisi” Türkiye burjuvazisinin hemen her katmanının desteğini almış ve Annan Planı bu çerçevede hararetle desteklenmiş, bu Planın reddedilmesi sonrasında da müzakere süreçlerinin devamı talep edilmiştir. AKP, 2016’ya kadar sürdürdüğü bu politikalardan sonuç alamayınca, Kıbrıs’ın stratejik önemi de kendini dayatınca, “iki devletli” çözüme yönelmeye başlamıştır. Türkiye sermayesinin çoğunluk bloğunun bunu iyi bir gözle görmediğine emin olabilirsiniz. 

AKP dönemindeki dış politika maceraları konusunda da benzer temellerden hareket ederek tahlil yapılabilir. Türkiye’nin NATO/Batı ekseninde kalmasına birincil önceliği veren sermaye sınıfının, Suriye, Libya, Kafkasya, Karadeniz ve Akdeniz meselelerine de bu gözle baktığı değerlendirilebilir. Sermayenin Libya’da öteden beri önemli ekonomik bağlantıları olduğu için, Türkiye’nin bu ülkede -Batı ile önemli çatışma alanları yaratmadanvarlık göstermesi arzu edilir. Afrika ülkeleriyle THY’nin de katkısıyla kurulan bağlantılar, sermaye açısından önemli değerlenme alanlarının kazanılması olarak görülür ve desteklenir. Sermayenin önemli bileşenleri, Rusya-Çin eksenine kayma olasılığının doğurduğu kaygılar bakımından AKP’nin Karadeniz, Kırım ve Ukrayna politikalarına da NATO’cu safta kalarak (çatışmalara angaje olunmaması ve Rusya ile köprülerin atılmaması kaydıyla) genelde destek vermeyi tercih ederler. Türkiye burjuvazisi, Ermenistan ile ekonomik ilişkileri geliştirmek ister, bu bağlamda son çatışmalarda Azerbaycan’ın üstün gelmesi ve sorunun böylece daha yönetilebilir bir hale gelmesine katkısı olan dış politika tercihine onay verdiği ama artık “çözüm” istediği söylenebilir. Orta Asya’da Türkiye’nin varlık göstermesi sermayenin çeşitli katmanlarının tercihleri arasına çoktan girmiştir. Suriye sorunu ise, ucuz işgücü sağlama yararının tüketilmesi, belirsizliklerin ise aşırıya gitmesi ve İdlib düğümünün Türkiye’yi tedhiş hareketlerinin (ve ABDRusya husumetinin) daha fazla içine çekmesi nedeniyle, artık mutlaka sonuçlandırılması gereken bir maceradır. Suriye’nin kuzeyinde, Irak’ta olduğu gibi, bir Kürt siyasi oluşumunun kurulması ise sermaye açısından bir sorun alanı teşkil etmez; tam tersine, böyle bir nedenle ABD ile sürtüşme halinin devamından kaygı duyar. 

Sermaye, yapısı gereği fırsatçıdır; AKP de fırsatçı bir siyasi harekettir ama mezhepçi ayakbağları da vardır; bu da sermaye ile AKP’nin dış politikada her zaman buluşmasına olanak vermez. Bu nedenle, dış politika tercihleri konusunda dinci siyaset ile sermaye sınıfının perspektifleri uyumlu olabileceği gibi çatışmalı da olabilmektedir. Ama sermayenin ağırlığını koyacağı çizginin, bugünkü konjonktürde, AKP dış politikasının Türkiye’nin temel dış politika tercihlerine (NATO/Batı eksenine) çekilmeye zorlanması olacağını söylemek yanlış olmaz. Bugünkü siyaset denkleminde bir iktidar değişimi olasılığının da aynı yönde çalışacak dinamikleri destekleyeceği beklenmektedir. 

AKP, iktidara yakın bir sermaye grubu oluştururken tüm sermayeyi de ihya etti. Örneğin TÜSİAD 20 yılda 20 kat büyüdü. AKP ise bu kesimle sanki gerilimli bir ilişki içinde gibi görünmeyi de başardı. Bu nasıl oldu? 

AKP’nin iktidar döneminin ilk 10 yılında TÜSİAD’ın temsil ettiği bütün sermaye çevreleri ihya oldu. Özelleştirmelerin de bunda önemli bir katkısı oldu. Daha sonra, ihale süreçlerinin iktidar tarafından seçmeci bir biçimde kullanılması sonucunda gene TÜSİAD üyesi olan bazı sermaye grupları öne çıkarıldı, palazlandırıldı, muhtemelen Saray’la doğrudan çıkar ortaklıkları içinde büyütüldü. Beşli, onlu “çetelerin” hepsinin de TÜSİAD üyesi olduğu unutulmamalı. 

Bu, devletin ihale süreçleri dışında tutulanların da mutlaka kaybetmesi anlamına gelmedi elbette. Sermaye kendine, devletin dışında da farklı değerlenme alanları yaratabiliyordu artık. Sermaye yönlü devlet yapılanmasının genel regülasyon mekanizmaları da buna uygun koşulları genelde sağlıyordu. 

Bununla birlikte TÜSİAD, büyük sermayenin kurumsal üst örgütü olarak, daha istikrarlı, daha güvenilir (özellikle hukuk güvenliğine sahip) ve daha yansız bir düzenleme rejiminin geçerli olmasını savunmak durumundadır. Bu arada, özel yaşamlara müdahalelerin artması toplumun önemli bir kesimi gibi bazı TÜSİAD çevrelerinde de rahatsızlıklara kuşkusuz yol açmaktadır. Daha önemlisi, sermayenin güvenli birikim koşullarında hem ekonomik hem siyasi bazı sorunların/kuşkuların ortaya çıkması da, sadece TÜSİAD açısından değil MÜSİAD açısından da güven sarsıcıdır. Sermayenin bütün kesimlerinin dışarıya sermaye transferlerini artırması veya bazı faaliyet alanlarını yurt dışına taşıması, giderek büyüyen bu güvensizliğin sonucudur. Burada TÜSİAD’ın bazı tepkileri daha fazla dillendiren bir kurum olarak zaman zaman öne çıkması, gerilimli ilişkilerin merkezindeymiş gibi bir görüntü yaratabilmektedir. Aslında bunlar, iktidarın güç kaybının da bir sonucudur 

Bu saptamalar, sermayenin fırsatçı ve yıkıcı rekabetlere yatkın karakterini göz ardı etmemize yol açmaz. Hele de Türkiye burjuvazisini çok ilkeli bir konuma yerleştirmeye bizi hiç götürmez. Hatta Türkiye’nin köklü büyük sermayesinin dahi, çoğunlukla abartıldığının aksine, rafi ne bir burjuva kültürünü ve “ahlakını” temsil etmediğini görmemize engel olmaz. TÜSİAD’ın uzun süre bu iktidarın palazlanmasına verdiği desteği mazur görmemize de yol açmaz. 

19 Ekim’de TÜSİAD “Yeni bir Anlayışla Geleceği İnşa” başlıklı kapsamlı bir rapor yayınladı. Burada sermayenin belirli bir programı ortaya çıkmaktadır. Bu program neden tam da şimdi ortaya çıkarılmaktadır? Bu programın çerçevesi nasıl çizilebilir ve hangi yönlerden eleştirilebilir? Bu soruya verilen yanıt, Oğuz Oyan’ın 21 Ekim’de soL Haber’de “Patronların raporu: Türkiye’nin değil TÜSİAD’ın geleceğinin inşası” başlığıyla yazdığı Görüş yazısında yer almıştır: https://haber.sol.org.tr/haber/gorus-patronlarin-raporu-turkiyenin-degi…

 TÜSİAD 2021’de 50. kuruluş yılını da kutluyor. Bu 50 yılın ilk 10 yılında “iktidarlar düşüren” TÜSİAD, iktidarın siyasi İslamcı harekete geçtiği son 19 yılda dilsiz maymunu oynuyor. Zaman zaman çıkışlar yapmadı değil, ama hepsi hayli ürkek ve devamı gelmeyen saman alevleri gibiydi. Şimdiki ne ölçüde farklı? 

Şimdikinin temel farkı şurada: AKP döneminin sonuna gelindiğinin bütün işaretleri alınıyor. AKP, iktidarı suhuletle teslim etmeme konusunda bazı hazırlıklar içindeymiş gibi gözükse de böyle. Çünkü 19 yıldır ilk kez AKP’nin karşısında iktidara gelme potansiyeli olan bir siyasi seçenek oluşmuş durumda. Son aylarda halkın öfkesinin artık durdurulamaz düzeylere gelmesi de muhalif ittifakın oy tabanını hızla genişletiyor. TÜSİAD’ın bu durumdan vazife çıkarmaması herhalde düşünülemezdi .

Sermaye sınıfı, doğası gereği fırsatçıdır ve çıkar odaklıdır. Buradaki fırsatlar ve çıkarlar nerededir? 

Birincisi, TÜSİAD, siyasi İslamcı iktidarın zayıfl adığı ve gidici olduğu bir konjonktürde, belirli bir eleştirel konumu benimseyerek hem iktidarla şimdiye kadar sürdürdüğü sıkıfıkı bağlarının yükünden bir ölçüde kurtulmayı amaçlamakta, hem de yeni iktidar seçeneğine göz kırpmaktadır. Geçmiş günahlarından arınamasa da, yeni dönemin de makbul muhatabı olmayı sürdürmek istemektedir 

İkincisi, “göz kırpma”nın ötesine geçerek, iktidara talip olan siyasi seçeneğe kendi gelecek projesi üzerinden belirli bir ayar vermeyi de ihmal etmek istememektedir. Aslında şu zamana kadar oluşan Millet İttifakı artı AKP türevi iki partiden oluşan cephe, bugün gelinen toplu durumda, TÜSİAD’ın beklentilerini karşılamaktadır. Bu cephenin IMF güdümlü bir neoliberal programa sadakati, AKP’nin aşınan ve yalpalayan sadakatinden daha güvenli gözükmektedir. Yeni oluşan siyasi seçenek, neoliberal eksenli bir merkez sağ seçenektir. TÜSİAD, yeni iktidar seçeneğine “ortak programınız işte bu olmalı” mesajını güçlü bir biçimde vererek, son ayarları yapmaya çalışmaktadır. 

Üçüncüsü, TÜSİAD toplumda yükselen tepki dalgasını kontrolü altında tutmak, bu tepkiyi yumuşatarak kendi arkasına almak istemekte; her durumda bu tepkilerin kontrolünü tamamen Millet İttifakına bırakmak istememektedir. Başka bir açıdan da, TÜSİAD halkın tepkilerinin siyasi iktidardan kendisine yani sermayeye yönelmesi gibi bir olasılığı baştan defetmek ister. Halkın, sermayenin iktidarı olan siyasi iktidarlar ile sermayenin kendisi arasındaki güçlü bağlantıları görebilecek bir bilgi/bilinç seviyesine gelmemiş olmasının rahatlığıyla hareket eder. Şimdiye kadar AKP lehine olan tek fark, emek üzerine kurduğu faşist baskılardı; bunun yeni iktidar döneminde aynen korunması düşünülemez. Ama zaten TÜSİAD’da temsil edilen büyük sermaye de burada kısmi bir gevşemenin zamanı geldiğine ikna olmuş olabilir. Nasıl olsa, yeni iktidarın yüzünün sermayeden emeğe dönme olasılığı baştan itibaren devre dışıdır. Dolayısıyla, iktidarın fazla uzun sopalı olmasına şimdilik gerek kalmamıştır. Zaten AKP düzeni giderek sürdürülebilir olmaktan çıkmıştır 

Dördüncüsü, TÜSİAD bu raporuyla diğer sermaye gruplarına da mesaj vermek ve gelecek benden sorulur demek istemektedir. Bunu, AKP döneminde gücü artan TOBB ve MÜSİAD gibi sermaye örgütlenmelerine karşı bir çıkış olarak da görmek mümkündür. Örneğin TCMB’nın politika faizini 2 puan indirerek tüm beklentilerin ötesine geçen iktidarın, burada esas olarak TOBB ve MÜSİAD ile birlikte ama TÜSİAD ile farklı çizgide konumlandığı söylenebilir. İktidarın 21 Ekim’deki faiz darbesinin TÜSİAD’ın 19 Ekim’de açıklanan havalı raporuna da bir yanıt olmadığını kim söyleyebilir? 

Peki, TÜSİAD programının çerçevesi nedir? 

 “Yeni bir anlayışla Geleceği İnşa; İnsan, Bilim, Kurumlar” başlığını taşıyan bu TÜSİAD raporunun çizdiği çerçeve tam olarak nedir? Rapor, refahın günümüzde maddi olmayan kaynaklarca belirlendiğini; gelişmiş ülkelerde kalkınmanın olmazsa olmaz üç temel unsurunu “insani gelişme ve yetkinleşme”, “bilim, teknoloji ve inovasyon” ile “siyasal, ekonomik, toplumsal kurum ve kurallar”ın oluşturduğunu ve bunlarda sağlanacak gelişmeyle geleceğin inşa edilebileceğini saptayarak başlıyor. 

Bu üç unsur bakımından yerinde saymanın veya gelişmenin Türkiye’de kişi başına gelir artışında nasıl bir etki yapacağının ikili bir senaryo üzerinden çalışılması da ihmal edilmemiş. Kişi başına GSYH’nın başlangıç değerinin 9.000 dolar olarak alındığı analize göre, “şu andaki eğilimlerin aynı kalması (üretimdeki sermaye yapısında, kurumsal yapı ve beşeri sermaye yapısında, ihracattaki orta ve yüksek teknolojili ürünlerin oranında değişme olmaması) durumunda 20 yıl sonra kişi başı GSYH 14.000 dolar (2010 sabit dolar değeri) oluyor. İnsani gelişme ve yetkinleşmede, bilim, teknoloji ve inovasyonda, kurumlar ve kurallarda ilerlemenin katkısı ile 20 yıllık bir zaman dilimi içinde kişi başı gelirimiz yaklaşık 30.000 dolara çıkıyor.” 

Şimdi ister istemez spekülatif karakterdeki bu gelecek projeksiyonunu bir yana bırakıp, TÜSİAD’ın benzer unsurlar bakımından 2000- 2020 dönemine nasıl baktığını görelim. Ona göre “kurumsal yapının güçlendirildiği dönem”, 2000-2008 dönemidir. “Kurumsal yapıdaki iyileşmelerin korunduğu dönem” olarak alınan dönem ise, 2009-2013 dönemidir. Nihayet 2013/2015 sonrasındaki dönem, “kurumsal yapının gerileme işaretleri gösterdiği dönem”dir. 

Şimdi hatırlatalım: 2000-2008 dönemi, IMF programının geçerli olduğu dönemdir. Aslında bu dönem, 1998’de IMF ile yapılan Yakın İzleme düzenlemesinden itibaren de alınabilir. Durgunluk/koruma dönemi ise, IMF olmadan IMF programının uygulandığı dönemdir. Bunu 2015’e kadar götürmek de mümkündür ki TÜSİAD’ın grafiği de bunu ima ediyor. Bu, Ali Babacan ile Mehmet Şimşek’in hâlâ ekonominin yönetiminde olduğu dönemdir. 2015 sonrası ise, AKP’nin biraz başınabuyruk davrandığı, saplantılı bir faiz-enflasyon ilişkisi kurduğu, TCMB ve denetleyici/düzenleyici kurumlara sık sık müdahale ettiği dönemdir. 

Böyle bir dönemlendirmeye kim itiraz edebilir? Babacan’ın veya Davutoğlu’nun partisi mi? K. Derviş çizgisini hiç terketmeyen CHP mi? Vergilemede köhnemiş ve yanlışlanmış bir “arz yönlü iktisat” politikasına (Özal ve Temizel gibi) bağlı kalıp sermayenin dolaysız vergi oranlarını indirmeyi yenilikçi politika sanan İYİP mi? Aslında TÜSİAD, daha ziyade 2015 sonrasındaki dönemdeki uygulamalara karşı eleştireldir. Öncesiyle bir sorunu yoktur. Esasen iktidar-TÜSİAD ilişkileri, yukarıdaki üçlü dönemlendirmenin ilkinde tam uyumu yansıtır; ikincisinde uyumda bozulmalar başlamıştır ama büyük sermayenin genel şikâyetine yol açacak kadar değil. (Akademik özgürlükler endeksindeki gerilemenin ise ilk dönemden sonra başladığı tespit edilmektedir). Üçüncü dönem ise, yukarıda sayılan nedenlere ilaveten iktidarın kendine yakın sermaye gruplarına - ki bunların çoğu da TÜSİAD üyesidir- daha pervasız bir biçimde rant aktardığı bir dönemdir. 

Tekrar TÜSİAD’ın üç unsuruna dönersek, bunlarda “eşanlı ve eşgüdümlü adımlar atılarak dört hedefe varılabileceği” ileri sürülmektedir. Bu dört hedef şunlardır: -Gelişmiş bir Türkiye; -Saygın bir Türkiye; - Adil bir Türkiye; -Çevreci bir Türkiye. 

Bunlardan birincisi, makroekonomik dengelere ve istihdam yaratabilen bir büyümeye sahip, kişi başına gelirlerin sürekli yükseltilebildiği bir ekonomiyi hedeflemektedir. Burada 1960-2020 grafiği verildiğinde, Türkiye’de kişi başına gelirin 2013’te yüksek bir noktaya taşınması başarı, sonrası ise başarısızlık olarak tanımlanmaktadır. AKP döneminde 2013’e kadar ivmenin yukarı doğru olmasının arka planı ise açıklanmamaktadır. Oysa, 2009 hariç, TL’nin aşırı değerli tutulduğu 2002-2013 döneminde dolar temelindeki GSYH aşırı şişirilmiştir; GSYH verilerinde yapılan yukarı yönlü düzeltme de bunda pay sahibidir. Son yıllarda TL’nin değer yitirmesi ise, bu defa tam tersine, TL cinsinden sabit fiyatlarla büyüme olan yıllarda bile dolar cinsinden geriye gidişlere yol açabilmektedir. Demek ki, tek neden veya asıl neden, 2013/2015 sonrasındaki TÜSİAD’ın “kurumsuzlaştırma” dediği etkenler değildir.

TÜSİAD’ın makroekonomik istikrar çerçevesinde önerdiği “dış ticaret açığı kapatılmalı” hedefi ise önemli sayılabilir. Bunun için teknoloji ve inovasyon geliştirilerek ithal girdilere ve yatırım mallarına bağımlılığın azaltılması, ihracatta yüksek teknoloji ürünlere ve tüm sektörlerde verimlilik artışına yol açılması, KOBİ dönüşümünün sağlanması iyi güzel de bunların hangi tür ekonomimaliye politikaları ve planlama perspektifine oturtulacağı belirsiz. Sahi DPT kapatılırken TÜSİAD’dan herhangi bir eleştiri duyan oldu mu? 

“Saygın bir Türkiye” hedefi ise, “uluslararası alanda diplomasi ve işbirliğiyle rol model olan AB entegrasyonu başka olmak üzere Batı dünyası ile ilişkilerini güçlendiren, uluslararası hukuka ve sözleşmelere bağlı” bir ülkeyi tarif etmektedir. Bu hedefler, Türkiye’yi Batı dünyası ile kurduğu ilişkiler demeti dışına çıkmamaya davet eden, AB ve ABD ile ilişkilerin geliştirilmesini öneren, NATO gibi saldırgan askeri ittifaklara sadakatini ima eden, “Ortadoğu, Afrika, Orta Asya’da etkili ve saygın bir güç olma potansiyeli yüksek” Türkiye’nin bu bağlarını güçlendirmesini tavsiye eden bir ‘saygınlık çerçevesi’ çizmektedir. Emperyalizmin gölgesinde ve yörüngesinde saygınlık arayan bu proje, Türkiye halkının gerçek çıkarları açısından tam tersini ifade etmektedir. 

Adil bir Türkiye, “gelir adaletini tesis eden, bölgesel farklılıkları gideren, toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlayan, din, dil, mezhep, ırk, köken ayrımı olmadan herkesin eşit ve özgür yaşadığı, toplumda hiçbir kesimi kalkınma sürecinde geride bırakmayan” bir Türkiye olarak tanımlanmaktadır. Güzel sözler hepsi. Peki ama, özellikle AKP döneminde gelir ve servet bölüşümünün sürekli sermaye lehine bozulmasını ne yapacağız? Bu bozulmayı düzeltebilmek için, sermaye gelirlerinin toplanarak artan oranlı bir gelir vergisi tarifesine tabi tutulması esası olan “üniter vergileme yapısı” kurulabilecek mi; sisteme ciddi ve sürekli bir servet vergisi getirilebilecek mi; kentsel rantlara kamu adına el konulabilecek mi? 

Peki, laiklik, TÜSİAD başkanı Kaslowski’nin basın açıklamasında tanımladığı gibi, sadece din ve vicdan özgürlüğünün güvencesinden mi ibaret? Din ve devlet işleri ayırımına ne oldu? Niçin bunu yüksek sesle söylemeye cesaretiniz yok? Peki, kamu alanları dışında, eğitim ve yargı dışında, toplumdaki, işyerlerindeki, günlük yaşamdaki dincileştirme faaliyetleri ne olacak? Din istismarı üzerinden emek sömürüsünü nereye koyacağız? Adil bir Türkiye, sendikal örgütlenmenin önüne set çekilerek mi sağlanacak? Öyle basın toplantısında ‘eksik kalmasın’ diye sendikal haklar lafını etmekle geçmiş ve güncel günahlarınızdan arınabileceğinizi kim söylüyor? ‘Ayinesi iştir kişinin, lafa bakılmaz’. Hele de 12 Eylül dönemine ve 2010 Anayasa değişikliklerine övgüler düzen bir TÜSİAD ile emekçilerin aynı hatta yürümesi mümkün olabilir mi? 

Çevreci bir Türkiye hedefi güzel de, şimdiye kadar neredeydiniz? Bundan sonra samimi olacağınıza nasıl güveneceğiz? Çevreyi en çok kirletenlerin, akarsuları, gölleri, denizleri kimyasal madde çukurlarına dönüştürenlerin, atmosferi solunamaz duruma getirenlerin, ormanları madenlere feda edenlerin bundan sonra insan ve çevre haklarına saygılı olacağını, olmazlarsa kendi örgütleri olan TÜSİAD’ın bile tepelerine çökeceğini söyleyebiliyor musunuz? 

2015 sonrasında ekonomik çalkantılar, ekonomik göstergelerdeki oynaklıklar büyümüş, hukuk güvenliği aşınmış, yabancı sermaye girişleri ve büyük sermayenin dış ortaklıkları tavsamıştır; TÜSİAD’ın ekonomi yönetiminde muhatap kabul edebileceği simalar elenmiş, Saray merkezli kararlar fazlasıyla belirleyici olmuştur; özetle ekonomik politikaların öngörülebilirliği zayıflamış, TÜSİAD çevrelerinin gidişata tam hâkim olamadığı bir konjonktüre girilmiştir.

TÜSİAD içinden bu dönemde homurtular artmıştır ama bunları yüksek sese dönüştürme cesareti gösterilememiştir. O kadar ki, içlerinden iki üyeye yönelik simgesel saldırılara karşı tam suskunluk hali egemen olmuştur. Aydın Doğan’a 10 yıl öncesinden gelen vergi saldırısı, yakın zamanda ise onun bütün medya grubunun iktidarın fonlamasıyla bir başka yandaş gruba aktarılmasına TÜSİAD sessiz kalmıştır. Daha ağır bir saldırı, Gezi’yi kriminalize ederek sorumluluğunu mesnetsiz suçlamalarla Osman Kavala’ ya yüklemek olmuş, Kavala 4 yıldır özgürlüğünden mahrum bırakılmış, dünya ayağa kalkmış ama TÜSİAD yönetimi kendi üyesi lehine tek bir çağrı bile yapmamıştır. Son raporlarında hukuka ve adalete gönderme yaparak durumu kurtardıklarını düşünüyor olabilirler ama bu boşa bir avuntudur.

TÜSİAD bu raporuyla, geleceğin Türkiye’si inşa edilirken bunun kendi varoluş ve gelişme koşullarını bütünleyen bir çerçevede olmasını güvenceye almak ve ülkenin bugününde ve geleceğinde daha fazla söz sahibi olmayı istemektedir. Türkiye’nin değil TÜSİAD’ın geleceğini inşa etmek istemektedir.

Ama meydan boş değildir. Emek kesiminin farklı bir gelecek projesi vardır. Emeğin gelecek projesi, TÜSİAD’ın ve sermayenin diğer örgütlerinin gelecek projelerinin yoldan ayıklanmasıyla ilerleyecektir.

http://dayanismameclisi.org/