Türkiye’de resmi veriyle yasal sigara tüketiminin 2024 yılında 150,5 milyar adet ile yeni bir zirveye ulaşmasına ilişkin yazımızda iki konuya dikkat çekmiştik.

Ulusötesi sigara şirketlerinin tam hakimiyetindeki Türkiye piyasasında, sigara tüketimi dünya trendlerinin epey üzerinde ve aksi yönde büyüyor.

Son 13 yılda kaydedilen tüketim artış hızı, 1980-1999 arasında tütün piyasasının serbestleştirilmesiyle şirket girişlerinin başladığı, tütün kontrolüne ilişkin hiçbir düzenlemenin olmadığı, apartman cephelerini "ışıklı Marlboro adamları"nın kapladığı yıllardaki tüketim patlamasının hızından çok daha yüksek.

Gerçekten de, dünyada eşi benzeri olmayan bir tabloyla karşı karşıyayız. 2013’te, DSÖ’nün eksiksiz tütün kontrolü önlemleriyle halkını en üst düzeyde tam koruma altına alan ülke ödülüne layık gördüğü Türkiye’de, o günden bugüne durdurulamayan bir tüketim patlaması yaşanıyor.

Türkiye’de yasal piyasada sigara tüketimindeki artış trendinin 2025 yılı içinde de devam ettiğini, piyasada faaliyet gösteren üç büyük sigara şirketinin açıkladıkları yarı yıl küresel mali raporlarından izlemek olası. 

Philip Morris International (PMI)

PMI’nin raporuna göre, 2025’in ilk altı ayında, dünya sigara piyasası yüzde 0,4 oranında küçülürken, Türkiye sigara piyasası büyümeye devam etmiş. Türkiye’de 2024’ün ilk yarısında 70,5 milyar olan toplam sigara tüketimi, 2025’in ilk yarısında yüzde 6,7’lık bir artışla 75,2 milyar adet olarak gerçekleşmiş. Bu dönemin büyüme sıralamasında, büyük sigara piyasaları arasında Türkiye, Mısır’ın hemen arkasında ikinci ülke konumunda.

Buna karşın, PMI’nin Türkiye piyasa payında bir daralma var. Şirket olarak, Türkiye’de 2024’ün ilk yarısında 36,5 adet sigara satabilmişken, 2025’te bu rakam yüzde 1,6 oranında gerileyerek 35,8 milyar adet olarak gerçekleşmiş. Piyasa büyürken PMI’nin satışının düşmesi şirketin Türkiye’de piyasa payı kaybı yaşadığına işaret ediyor. 2024’ün ilk yarısında yüzde 51,6’ya kadar yükselmiş olan sigara piyasası payı, 2025’in ilk yarısında yüzde 47,6’ya gerilemiş. Şirket bunu “düzenleme koşullarında meydana gelen değişiklik nedeniyle tedarik zincirinde yaşanan sorunlar” sözleriyle açıklıyor.

Japan Tobacco International (JTI)

JTI’nin 2025 yarı yıl raporunda, Türkiye’de sigara satış hacmi ve cirosundaki “sağlam” artışlar ile şirketin Türkiye’de pazar payını arttırması en fazla vurgulanan olguların başında yer alıyor.

Raporun Türkiye’ye ayrılan bölümünde şu sözlere yer veriliyor:

“Türkiye'de, pazar büyürken, Winston (+% 25,3), Camel (+% 5,4) ve LD’nin (+% 15,3) itici gücüyle toplam hacim önceki yılın ilk yarısına göre % 19,1 arttı. Yılbaşından bu yana toplam sigara pazar payı, esas olarak Winston tarafından desteklenen 3,1 puanlık artışla % 30,1'e yükseldi.”

Bu açıklamadan, PMI’nin 4 puanlık pazar payını büyük ölçüde JTI’ye kaptırdığı çıkarsamasını yapmak olası.

British American Tobacco (BAT)

BAT’ın 2025 ilk yarı yıl raporunda da, dünya genelinde kendi sigara satışları düştüğü halde sigaradan elde ettikleri gelirin yüzde 2,8 oranında artmasına işaret ediliyor. Bunda temel etkenin, bu dönemde Brezilya ve Türkiye pazarlarındaki satışlarda kaydedilen hacim ve fiyat artışları olduğu vurgulanıyor.

Dünyada tütün tüketimi düşerken Türkiye’de niye artıyor? 

Sigara tüketiminde yıllardır devam eden yükselişin üç tarafı var: Bunlardan ilki Türkiye ve dünya piyasalarını elinde tutan yukarıda adı geçen ulusötesi sigara şirketleri. Türkiye’de kendileri için biçilmiş neoliberal düzenleme rejimi altında rahatça at oynatmaya devam edebildikleri, fiyatlama serbestisi ve saldırgan pazarlama stratejileriyle 2025’in ilk yarısında da daha fazla ölüm satmayı başardıkları görülüyor. 

İkinci taraf, şirketlerin piyasa hakimiyeti karşısında edilgenleştirilmiş, bağımlılık girdabına sokulmuş tüketiciler. Öyle anlaşılıyor ki, Türkiye’de piyasaya sürülen sigaralardan 2025’in ilk yarısında 75,2 milyar adet satın alıp tüketen yurttaşlarımız, söz konusu şirketlerin başka yerlerde karşılaştıkları kayıpları telafi etmelerine yardımcı olmuşlar, Londra’da, New York’ta borsa yatırımcılarının yüzünü yine güldürmüşler.

İlk iki taraf, yani şirketler ve tüketiciler, her yerde aynı. Aynı motivasyonlarla dünyanın her yerinde benzer şekilde hareket ediyorlar. Bu durumda, diğer iki tarafa müdahale etme olanağına sahip üçüncü tarafın, yani piyasayı düzenleyen, halk sağlığını koruyucu önlemler alan ülke yönetimlerinin motivasyonları, davranışları önem kazanıyor. Bu açıdan, Türkiye’de dünya trendinin aksi yönünde tütün tüketimi patlaması yaşanmasını, 23 yıllık AKP iktidarının niteliğiyle ve izlediği politikalarla ilişkilendirmekten başka açıklama olanağı kalmıyor.

Üretimi ve ticareti kışkırtıp, tüketicinin “bireysel sorumluluk” çerçevesinde ve iman gücüyle sigaradan uzak durmasını beklemek olarak özetleyebileceğimiz bu politikanın iflas ettiğine 19 Temmuz’da Dolmabahçe’de Erdoğan’ı gençlerle buluşturan tütün karşıtı etkinlikte bir kez daha tanık olduk. Bir oyuncunun endüstriyi temsilen dondurmacı arabası ile çıkageldiği, ardından karşısında “kararlı bir lider” görünce apar topar ortadan kaybolduğu mizansenlerle süslenen etkinlik, tüketim patlaması gerçeğinin gölgesinde ve gerçek bir başarı hikayesi çizilememesi, umut vaat eden yeni bir proje veya siyasi taahhüt içermemesi nedeniyle sönük, moralsiz geçti. Diğer yandan, son dönemde Erdoğan’ın ilgisini tütünden kumara kaydırdığı görülüyor. Son kabine toplantısı çıkışında yaptığı açıklamada, Yeşilay tarafından yayınlanan bir rapora dayanarak, “sanal bahis, şans oyunları ve kumar bağımlılığı”nın diğer bağımlılık türlerinin önüne geçtiğini, bununla mücadele için kapsamlı bir eylem planı hazırlığı içinde olduklarını belirtti. 

Söz konusu etkinlikte, gençlerin yakın çevrelerinde karşılaştıkları e-sigara ve diğer yeni nesil tütün/nikotin ürünleriyle ilgili tepkilerini dile getirmeleri sevindiriciydi. Yeni nesil ürünleri yasallaştırmanın, sigara tüketimindeki artışa da, gençlerin şikayetçi oldukları denetimsiz yasadışı satışlara da çare olmadığının, aksine yangına körükle gitmek anlamı taşıdığının altını tekrar tekrar çizmek ve iktidarın ilgisi başka alanlara yönelse de, milyonlarca yurttaşı doğrudan, milyonlarcasını da dolaylı etkileyen tütün salgınının önünün alınamamasını gündemde tutmak çok önemli.

Kaynaklar:

https://philipmorrisinternational.gcs-web.com/static-files/b5677465-b1cb-4835-88ba-7556cb767b38

https://www.jt.com/investors/results/forecast/pdf/2025/Second_Quarter/20250731_07.pdf

https://www.bat.com/content/dam/batcom/global/main-nav/investors-and-reporting/results-centre/pdf/HY_2025_Annoucement.pdf

Sigara tüketiminde rekor: Artış hızı 1980 sonrası tüketim patlamasından da yüksek