Ülkenin içinde bulunduğu kriz tüm iş kollarında büyük sorunlar yaratırken, eğitim alanı da bu krizden fazlasıyla payını alıyor.

Pandemiyle birlikte sömürünün ve fazla çalışmanın had safhaya ulaştığı eğitim sektöründe, yoksullaşma başta olmak üzere türlü zorluklarda hızla artıyor.

Ekonomik başlıklarda büyük sorunları göğüslemek zorunda kalan öğretmenlerin çalışma koşulları da burayla paralel şekilde kötüleşmeye devam ediyor.

Biz de bir yandan Birlik Sendikası Araştırma Dairesi’nin yakın zamanda yayınladığı "Özel Okullar ve Özel Okul Öğretmenlerinin Durumu" raporuna başvurarak, diğer yandan da rapora konu olan özel okul öğretmenleri ile görüşerek büyük bir çıkmaza dönen sorunların tablosunu sunmaya çalıştık.

Neoliberal amaçlarla döşenen yol: Eğitimin özelleştirilmesi

Eğitim emekçilerinin yaşamına dair sorunları konuşmaya başlamadan önce, özel okulların eğitim alanında her gün daha da genişleyerek kapladığı alana, işleyiş mekanizmalarına değinmek gerekiyor.
 
Özel okulların eğitim sistemimizde kapladığı alanın büyümeye başlaması, 24 Ocak kararlarına kadar uzanıyor. 
Türkiye’nin 12 Eylül faşizmiyle birlikte, neoliberal ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılması amacıyla hayata geçirilen 24 Ocak kararlarının ana hedeflerinden biri de toplumun kamuculukla hem somut hem de düşünsel olarak bağını zayıflatmaya çalışmak oldu. Bu amaç doğrultusunda da; eğitim, sağlık gibi temel hizmetlerin özelleştirilmesi hamleleri hızlıca hayata geçirilmeye başlandı. Ancak bu alanlarda biriken nitelikli iş gücünün, dayatılan bu politikalara karşı direnç göstermesi, sürecin diğer alanlara göre daha yavaş ilerlemesine sebep oldu.

Öyle ki, eğitimde bu amaçla yapılan saldırılara karşı 90’lı yıllarda -o zaman için- yoğunluklu olarak kamuda istihdam edilen eğitim emekçileri de ciddi mücadeleler ve hak arama süreçleriyle karşılık verdi. Bahsi geçen yıllarda her alanda olduğu gibi eğitim alanında kurulan sendikaları, dernekleri ve meslek örgütlerini burayla ilişkilendirmemiz gerekir.

2000’li yıllarla birlikte ise sermaye sınıfının uyumlu ortağı olarak göreve gelen AKP iktidarıyla birlikte, eğitim alanına dönük özelleştirme saldırıları hızlı bir ivme kazandı.

Önce kamudaki eğitim emekçilerinin hakları bir bir tırpanlanırken, bu amaç doğrultusunda eğitimde niteliksizleşme yolu da döşenmeye hızla devam etti.

Dindar-kindar nesiller yetiştireceklerini açıkça kürsülerde duyuran Erdoğan iktidarı, imam hatiplerin neredeyse devlet okullarının büyük çoğunluğunu oluşturması, 4+4+4 modeline yönelik itirazların şiddetle bastırılıp hayata geçirilmesi gibi bir dizi planı hayata geçirdi.

Kamuda içi boşaltılan ve imam hatiplerle donatılan eğitim alanı, sermaye sınıfının önüne altın tepside sunulmuş oldu.

Yirmi yıllık iktidarında bu amacı hayata geçirmekte hep istekli davranan AKP’nin politikalarına dair, Birlik Sendikası’nın hazırladığı araştırma raporundan önemli çıkarımlar elde edilebilir:

"Millî Eğim Bakanlığı (MEB) bütçesinden eğimin niteliğinin arttırılması için gerekli eğim yatırımlarına ayrılan kaynakların oranı, AKP’nin iktidara geldiği 2002 yılında yüzde 17’ler düzeyinde iken 2021’de yüzde 7,5’lara kadar düştü. Devlet okullarına ayrılmayan kaynaklar teşvik, vergi indirimi gibi adlar alnda özel okul patronlarına aln tepsiyle sunuldu, sunulmakta."

Eğitim yatırımlarına ayrılan bütçedeki düşüş yüzde 60’ın üzerinde.

Hal böyle olunca, hayatın bütün alanlarını sadece birer yatırım aracı olarak gören sermaye sınıfını, iktidarın altın tepside önüne sunduğu eğitim alana ticarethane kaleleri inşa etme yarışına girdi.

Evet, bugün ülkenin neredeyse tamamında neredeyse mahalle aralarına kadar yayılan özel okulları birer ticarethane kaleleri olarak tarif edebiliriz.

Özel okullarda çalışma rejiminin üç altın kuralı: Yoğun rekabet, esnek çalışma, düşük ücret

Özel okul patronlarının en büyük güvencesi her zaman iktidar oldu.

Özel okul patronları için kurumlar vergisinden istisna olma uygulaması, beş yıllık emlak vergisi muafiyeti, imar bina inşaat harç muafiyetleri, kredilerde faiz desteği, yarım yeri tahsisi, vergi indirimi, gümrük vergisinden muafiyet, belli makine ve teçhizatlarda KDV istisnası ve sigorta primi gibi teşvik ve destekler de sunuluyor. 

Özel okulların sayısı 2021 yılı itibariyle 13 bini, özel okulda okuyan öğrenci sayısı da 1 milyon 300 bini geçmiş durumda.

İktidar-sermaye ortaklığının işleyen planları gereği, yeterli kadronun ihtiyaç açıklıkla görülmesine rağmen açılmaması sonucunda, işsizlik öğretmen sayısı da okul sayısına yakın oranlarda arttı.

Öğretmenler bu durumda özel okullarda çalışmaya mecbur bırakıldı. Yoğun işsizliğin yaşandığı özel okullarda kural olarak işleyen çalışma biçimleri de yerleşiklik kazandı: Yoğun rekabet, esnek çalışma, düşük ücret.

Özel okul öğretmenlerin daha işe girerken büyük bir güvencesizlik ile okula adım atıyor. Eğitim-öğretim dönemini kapsayan süreli iş sözleşmesiyle çalışmaya başlıyor. Sözleşmeler her kurumda farklılıklar gösterse de çoğunda benzerlik gösteren belli dayatmalar içeriyor.

Öğretmenlerin sözleşmesinde çalışma saatleri nasıl belirtilirse belirtilsin, kurumun yönetimi için hiç bir anlam ifade etmiyor.

Örneğin; bir öğretmen işe girerken 20 ders saati+20 ek ders saati biçiminde sözleşme imzalıyor.

Yani ilk 20 saati zorunlu, diğer 20 saat ise mesai ücretine karşılık geliyor. Ancak pratikte aynı öğretmen 20 saat için anlaştığı aylık ücretin üstüne ek ders olarak çalıştığı 20 saat mesaiyi kamudaki öğretmenler gibi almıyor. İşten atılmamak ve mobbing görmek istemiyorsa hiçbir ücret almadan o 20 saati de hak ediş almadan çalışmak zorunda bırakılıyor.

Öğretmenlik dışındaki her iş öğretmenlerden bekleniyor

Mesleki itibarsızlaştırma ve branş özerkliği ise okulların neredeyse tamamında çiğneniyor.

Özel okul öğretmenleri, fazla mesailerini almadan çalışmaları yetmezmiş gibi, ders vermek dışında, velilerle de ayrıca vakit geçirmeye, mesai saatleri dışında da her koşulda isteklerini karşılamaya zorlanıyor. Okulların "öğrenci" kaybetmemek için bu konuda öğretmenlere uyguladığı baskı ise ileri boyutlarda. Etüt, birer çalışma ve çalışılan kurumun yayınlarının da hazırlanması gibi işler öğretmenlerin zorunlu olarak yapması beklenen işler oluyor.
Öyle ki; öğretmenlerden, ders saati içinde değilse kapıda gelenleri karşılama, tanıtım standlarında görev alma, el broşürlerini dağıtmak gibi işlerinin istendiği örnekler de epey fazla.

"Yaptığımız mesleğin saygınlığı falan kalmadı, okul sahibini, velileri, hatta öğrenciler memnun etmek için görevlendirilmiş insanlar yerine koyuluyoruz."

Çalıştığı kurumda yardımcı hizmetlerde personel eksikliği varsa, yeni personel istihdam etmek yerine, o işler de öğretmenden bekleniyor.

Özel okul sektörünün büyük şirketlerinden birine ait bir okulda çalışan genç bir öğretmen ise şöyle anlatıyor durumu:

"Ben işe girerken PDR öğretmeni olarak girdim. Biz idari hizmet kadrosunda gözüktüğümüzden dolayı yöneticilerle yakın temas halinde oluyoruz. Bir gün okul müdürü tarafından çağrıldım ve boş olduğum anlarda da evrak düzenlemelerini ve okulun telesekreterliğini de yapacağım söylendi. Ancak bunların hiçbiri resmi değil. Zaten genel olarak her şey kanun dışı yürüyor."

Durum öyle bir hal almış durumda ki, birçok özel okulda öğrencilerin sınav notları da, okul yönetimleri tarafından öğretenlere sipariş ediliyor. Belli derslere yüksek not verilmesi neredeyse zorunlu. Öğrenci kaybetmemek için özel okul patronları, öğretmenlerden sadece "müşteri" olarak gördükleri aileleri mutlu etmesi ve ona göre değerlendirmeler yapması bekleniyor.

Aynı öğretmenin şu sözleri durumu özetliyor:

"Yaptığımız mesleğin saygınlığı falan kalmadı, okul sahibini, velileri, hatta öğrenciler memnun etmek için görevlendirilmiş insanlar yerine koyuluyoruz."

Birlik Sendikası üyesi başka bir PDR öğretmeni ise angarya iş dayatmasına dair durumu fazlasıyla anlatan başka bir örnek veriyor:

"PDR öğretmeni olarak çalışırken, bir gün yönetim tarafından yine okulun sahibi olan şirkete ait kurs merkezinde de müdür olarak çalışacağım söylendi. Yani hem okulda öğretmenlik yapacağım hem de bir kurs merkezinde müdürlük yapmaya çalışacağım. Tek örnek de ben değilim. Başka işleri de yapmaya zorlanmayan öğretmen yok denecek kadar azdır."

Sefalet ücretleri, yoksullaşma ve geleceksizlik kaygısı büyüyor

Haftada 50-55 saate varan çalışma. Ders vermek dışında kapıda insan karşılamaktan, el broşürlerini dağıtmaya kadar dayatılan angarya işler. Mesai saatleri dışında her an telefon ve online yöntemlerle çalılmaya devam etme...

İşte bu sömürü çarkında çalışan öğretmenlere, çoğu kurumda patronların uygun gördüğü maaş da asgari ücret.

Öğretmenlerin büyük çoğunluğu tüm bu yoğun ve esnek çalışmayı en düşük ücret grubunda yer alarak yapıyor. O yüzden ülkedeki kriz koşulları da üstüne eklendiğinde ortaya büyük bir yoksullaşma fotoğrafı çıkıyor. Üstelik asgari ücretin son zamlarını dahi alamayan bazı öğretmenlerle de görüştük. O öğretmenlerden birisi ücretleri hakkında şunları aktarıyor:

"Şimdiye kadar iki özel kurumda öğretmenlik yaptım. İlkinde pandemi şartları bahane gösterilerek, haftada 6 gün 08.00-18.00 arası çalışmama rağmen ödeme yapılmadı. Asgari ücret o zaman 2 bin 020 liradan 2 bin 800 liraya yükselmişti. O zammı dahi vermemek için maaşımı ödemediler."

Bu durumun ek işlere yönelimi arttırmaması mümkün değil. Öğretmenlerin büyük çoğunluğu bu kadar yoğun çalışma şartlarına rağmen zaman yaratıp özel ders de vererek geçimini sağlamaya çalışıyor. Özel ders vermek için birçok kurumda gizli ve dikkatli olması gerekiyor öğretmenlerin. Bunca angaryanın asgari ücretle yaptırıldığı öğretmenlerin çoğu kurumda özel ders vermesi de yasak. Bu yüzden öğretmenler bunu kendi aralarında tedbirli ve güvendikleri kişilerle gruplar kurarak ya da patronların radarına girmeden yapmaya çalışıyor. İstanbul’un merkezi ilçelerinden birinde yine epey marka haline gelmiş olan bir okulda çalışan öğretmen bu duruma dair şöyle bir örnek veriyor:

"İş çıkışı idareciler takip eder ya da anlar diye önce başka bir yöne doğru gidip oradan özel derse giden arkadaşlarımız var. Başka türlü nasıl geçinecek, mecbur."

Ekonomik krize direnmek için her yolu deneyen öğretmenlerin borçlanma oranları da hızla artıyor. Hal böyle olunca öğretmenlerin hızlı para kazanma umuduyla bazı yöntemlere sarılması da her gün büyüyen sorunlar arasında. Kripto varlık, borsa işlemleri ve döviz al-sat başta olmak üzere çeşitli yöntemlerle üstündeki borç yükünü hafifletmeye çalışan öğretmenlerin sayısı her geçen artıyor.

'Her meselenin çözümünü örgütlenmekte, yan yana gelmekte ve birbirimizden haberdar olmakta aramak zorundayız'

Özel okullar başlığı her bir başlığı ile ayrıntılı incelenmeye muhtaç. Zira düzenin emekçilere dönük bütün saldırılarının her gün artarak devam ettiği bir alandan bahsediyoruz. Hak gasplarının artarak devam ettiği, öğretmenlerin mesleki itibarının ayaklar altına alındığı, sefalet ücretleri ile haftada 55 saat çalışmanın beklendiği özel okul öğretmenleri yaşamını genel hatlarıyla aktarmaya çalıştık.

Tabloyu çizerken sık sık başvurduğumuz Birlik Sendikası’nın konuyla ilgili raporunu hazırlayan, sendikanın özel okul bürosunda görev alan öğretmen Ekin Aycan’a bu tabloyu ve çıkış yollarını sorduk:

"Haftada 50-55 saatin üstünde çalışan öğretmenlerin olduğu bir işleyişin dayatılması bu düzenin kar iştahı alakalı, ancak bu basıncın korkusuzca arttırılması da öğretmenlerin örgütsüzlüğü ile ilişkili. Okullara bölünmüş olabiliriz, ama her yerde benzer bir çalışma dayatılıyor. O yüzden her meselenin çözümünü örgütlenmekte, yan yana gelmekte ve birbirimizden haberdar olmakta aramak zorundayız."

'Karamsar değiliz çünkü okulu var eden emekçilerdir, patronlar değil'

Özel okul öğretmenlerinin bu şartlarda yaşaması pek mümkün görünmüyor açıkçası. Nasıl sürecek bu tablo?

"Karamsarlığa karşı durmamız gerekiyor öncelikle. Biz karamsar değiliz. Çünkü okulu okul olarak var eden emekçilerdir, patronlar değil. Patron olmasa da eğitim devam eder ancak öğretmen yoksa eğitim durur. Güçlü olan biziz. 

Bu tabloyu aşmanın yolu dayanışmayı kolektif biçimde örgütlemekten geçiyor. Bunu başarabildiğimiz ölçüde gerçek bir güç haline gelebiliyoruz.

Peki bu bağlamda kazanım örnekleri var mı?

Tam da bu başlıkla ilişkili bir kazanım örneğimizden bahsedeyim. Geçtiğimiz sene sendikamız daha yeni kurulmuşken, Ankara’daki bir okulda, öğretmenler yeni yıl iş sözleşmesi şartlarını tek tek girmek yerine sendikamıza üye olup sendika temsilcileriyle girerek gerçekleştirdiler. Böylece okulun patronu da karşısında örgütlü bir güç görmüş oldu. Bu durum özel okul alanındaki örgütsüzlüğünü kırmak açısından önemli bir örnektir.

Öğretmenler bunun gibi örnekler arttıkça cesaret kazanıyor. Ankara dışında, başka birçok kentte de yan yana gelip örgütlenen meslektaşlarımız çeşitli ölçeklerde patrona karşı yan yana durmayı, daha güçlü olan tarafın kendileri olduğunu kavrıyor. Yalnız olmadığını anlaması birçok engele karşı dirençlerini büyütüyor.

Hazırladığımız raporda da sık sık değindiğiniz öğretmenlerin hakları vurgusu var. Hakikaten de büyük bir hak gaspı silsilesine rağmen örgütsüzlüğün yaygın olması bu başlığı da yoğun olarak öne çıkarıyor gibi duruyor.

Özel okul öğretmenlerinin hangi hakları var, neler yapabilir bu dayatılanlar karşısında?

Örnek vereyim. Okulların birçoğunda sözleşmeler Eylül-Ekim ayında yapılır. Asgari ücret ise ocak ayında zamlanıyor. Böyle olunca öğretmenler senelik sözleşme imzaladığında birçok okulda aylarca asgari ücret altında çalışmaya zorlanıyor. Bu kadar açık bir hukuksuzluklarla dolu bir alandayız.

Bu gibi birden çok hukuksuzluk ve hak gaspları başlıklarına karşı en önemli meselenin haklarımızı sürekli meslektaşlarımıza hatırlamak olduğunu düşünüyoruz. Patronlar her konuda olabildiğine rahatlıkla hukuksuzluk yapmaya yöneliyor. Bu durumda haklarımızın sürekli hatırlatılmasının hayati bir önemi var.

Konuyla ilgili yine avukatlarımızla birlikte titizlikle hazırladığımız, özel okul öğretmenlerinin hep yanında taşıması için de hazırladığımız "Haklarımız" kılavuzu var. Bahsettiğimiz düzlemdeki tüm sorunlara karşı öğretmenlerin çaresiz olmadığını yineleyen bir belge niteliği taşıyor.

Bize internet sitemizdeki iletişim adreslerimizden, sosyal medya hesaplarımızdan mesaj atarak kolaylıkla ulaşabilirler. Temsilciklerimizde de kapımız hep açık, çayımız hep hazır. Tüm eğitim emekçilerini, herkesi bekleriz.

Ayıca haklarımız kılavuzu kadar önemli diğer çalışmamız da avukat günlerimiz. Belli zamanlarda sendikamız avukatları ile emekçilerini yaşanan ve sürekli yaşanma olasılığı olan hukuksuzluklara karşı bilgilendirme ve örgütlü davranma adına yan yana getiriyoruz. Çok faydasını görüyoruz. Çünkü düzenin insanları her gün daha da fazla yalnızlaştırdığı bir tabloda güçsüzlüğe karşı önemli bir dayanışmayı pekiştiriyoruz.

Öğretmen arkadaşlarımızı da hiçbir tereddüt duymadan bekleriz. Gelsinler, sorunlara ve hukuksuzluklara karşı birlikte çözüm arayalım, birlikte düşünelim.

Burada birbirini tamamlayan iki şeyi sorayım siz de çözüm yollarından bahsetmişken. Öğretmenler bu çıkışsızlıkta işini kaybetmekten de korkuyor ama şartlardan da şikayetçi. Bu ikisi aynı anda nasıl çözüme kavuşacak?

Şunun altını çizeyim öncelikle. Sendika üyeliği anayasal hak. Ancak korkunun altında, bu hakkın, her alanda olduğu gibi bu alanda da patronlar tarafından türlü şekillerde engellenmeye çalışılması yatıyor. Ancak bir şeyi unutmayalım. 'Sendikalı olmak işini tehlikeye atmaktır' algısı patronların zorunlu olarak başvurduğu bir aldatmaca bir yanıyla. Çünkü birçok yerde örgütlenmelerimiz sonucunda farklı ölçeklerde kazanımlar elde ettik. Bu örneklerin artmasından korkuyorlar.

Ancak öğretmen arkadaşlarımıza açık çağrımızı tekrar ifade edeyim. Herhangi bir okulda hak gaspına uğrayan, hukuksuz ve insanlık dışı şartlar dayatılan tüm öğretmenlere bir telefon kadar yakınız.

Öğretmenler yaşadığı haksızlıklara ses çıkarma kısmında kendini yalnız ya da yogun hissedebilir. Bu duygulara kapıldığı anda, bize telefonla, mesajla ya da doğrudan bürolarımıza gelerek ulaşmaları halinde ise sorunları artık bizim de sorunumuzdur. Bundan büyük güç mü olur? En büyük gücümüz işte bu birliğimizdir.

'Geleceksizlik kaygısının büyüdüğü, hayat standartlarının her gün dibe doğru çakıldığı şartlarda yarınki eylemler özel okul öğretmenleri için özel bir anlam taşıyor'

Bu kadar ağır şartları ve yaşam koşullarını konuştuğumuz bir başlıkta bu gücün büyümesi elbette çok önem taşıyor. Bütün bunlara dair eklemek istediğiniz bir şey var mı?

O halde ben de bu koşulları değiştirme iradesini büyütmek için mücadele etmeyi kararlılıkla sürdüreceğimizin altını çizerek tüm özel okul öğretmenlerini yarın (19 şubat Cumartesi) İstanbul ve Ankara’da yapacağımız eylemlere davet edeyim.

Eylem enflasyona karşısında, gün geçtikçe artan zamlar karşısında eriyen ücretlerimize dikkat çekmek için düzenleniyor. Geçinemiyoruz, insanca bir yasam istiyoruz, öğrencilerden başka bir şey düşünmek istemiyoruz diyoruz. Bizimle birlikte iki dernek, ÖSÖB ve ÖZRODER de bu açıklamanın çağrıcısı. Ayrıca Özel Sektör Öğretmenleri Sendikası da Istanbul'da açıklamamıza geleceklerini belirttiler.

Dayanışmanın güçlendiğini, öğretmenlerin örgütlülüğünü görmek bizi çok mutlu ediyor. Öğretmenlerin birlikte güçlü olduğunu ve hak ettikleri ücreti almak için birlikte mücadele ettiklerini duyurmak istiyoruz. Tüm özel sektör öğretmenlerini aramızda görmek istiyoruz.

Haber

'Özel okul öğretmenleri patronlardan çok daha güçlü'