Son haftalarda Norveç’in Østlandet bölgesinde tren rayları, enerji hatları ve sinyal sistemlerinde peş peşe arızalar yaşandı. Çok sayıda sefer gecikti, bazıları tamamen iptal edildi.

Oslo ve çevresinde Ağustos ayının ilk üç haftasında yoğun saatlerde trenlerin yalnızca yüzde 67,4’ü zamanında çalıştı. Her üç trenden biri gecikti. Ülke genelinde yolcu trenlerinin dakiklik oranı ise yüzde 80,1’de kaldı. Bu, son beş yılın yaz aylarında kaydedilen en düşük oran.

Ulaştırma Bakanı Jon-Ivar Nygård, 19 Ağustos’ta Norveç demiryolları altyapısından sorumlu devlet kuruluşu Bane NOR ve demiryolu sektörünün stratejik ve idari merkezi olan Norveç Demiryolları Müdürlüğü’nü acil toplantıya çağırdı. Nygård, özellikle Oslo çevresindeki gecikme ve iptalleri “kabul edilemez” olarak nitelendirdi. Toplantının ardından Bane NOR Genel Müdürü Agnete Johnsgaard-Lewis yolculardan özür diledi.

Hatlar bakım, işçiler iş bekliyor

Demiryollarında pandemi sonrası dönemden beri daha gözle görülür hale gelmiş olan bir yetersizlik ve altyapı eksikliği var. Ulaştırma Bakanı Nygård bugün 130 milyar kronluk bir bakım açığı olduğunu ifade ediyor. Bane NOR da altyapının önemli bölümünün eskidiğini ve bakım ihtiyacının arttığını kabul ediyor. Buna rağmen taşeron olarak çalışan bakım ve yenileme şirketleri, Bane NOR’dan yeterli sipariş alamadıkları gerekçesiyle işçileri geçici olarak işten uzaklaştırıyor.

Norveç İnşaat Müteahhitleri Birliği’nin (EBA) araştırmasına göre yaklaşık 150 işçi bu durumda. Bu sayı, demiryollarının işletme, bakım ve yenileme işlerini üstlenen şirketlerdeki toplam işgücünün yüzde 10’undan fazlasına karşılık geliyor.

EBA’nın verileri, Bane NOR’un açtığı ihalelerin toplam değerinin 2024’ün ilk yarısındaki yaklaşık 6 milyar Norveç kronundan, 2026’nın aynı döneminde 4 milyar krona düştüğünü gösteriyor.

EBA Genel Müdürü Audun Blegen, “Bakım ihtiyacı büyürken demiryollarındaki kapasiteyi küçültüyoruz. Bu, Norveç demiryollarındaki durumun gerektirdiğinin tam tersidir” dedi. Blegen’e göre sonbaharda yeni sipariş verilmezse geçici uygulama kalıcı işten çıkarmalara dönüşebilir.

Norveç’te permittering adı verilen uygulamada işçinin sözleşmesi feshedilmiyor. Ancak işverenin ücret ödeme yükümlülüğü ilk 15 iş gününün ardından sona eriyor. İşçi daha sonra, koşulları karşılaması halinde, normal ücretinden daha düşük olan işsizlik ödeneğine başvurabiliyor. Dolayısıyla 150 işçi resmen işini kaybetmiş değil, fakat düzenli ücretinden ve çalışma güvencesinden mahrum kalıyor.

Bane NOR, piyasadan yaptığı toplam alımların görece istikrarlı olduğunu savunuyor. Kurum, geçici işten uzaklaştırmalardan kaygı duyduğunu ve konuyu sektör temsilcileriyle görüşmek istediğini açıkladı. Ancak EBA’nın ortaya koyduğu ihale kaybıyla kendi verileri arasındaki farkı açıklamadı.

Demiryolu reformu neyi değiştirdi?

Bakım ihtiyacı artarken bakım şirketlerinin “sipariş yok” demesi, Norveç demiryollarının nasıl yapılandırıldığıyla ilgili.

2015’te kararlaştırılan demiryolu reformuyla mevcut yapı daha fazla parçaya ayrıldı. Altyapı, tren işletmeciliği, araçlar, bilet sistemi, istasyonlar ve bakım işleri farklı kurum ve şirketlere dağıtıldı. 

Ulaştırma Bakanlığı’na bağlı Demiryolları Müdürlüğü genel koordinasyon, planlama, ve bütçeden, Bane NOR altyapıdan, Norske Tog trenlerden, Vy ve Flytoget yolcu taşımacılığından, Entur bilet sisteminden, Ticaret, Sanayi ve Balıkçılık Bakanlığı’na bağlı Mantena ise dermiryolu araçlarının bakımından sorumlu hale geldi. Yenileme ve önleyici bakım işlerinin önemli bölümü de ihale yoluyla taşeron şirketlere bırakıldı.

Günlük bakım hizmetlerinin tamamını "rekabete açma" bahanesiyse 2019’da Bane NOR’dan ayrılarak Spordrift şirketi kuruldu. İşçi örgütleri ve muhalefet, bu adımın sorumluluğu daha da parçalayacağı uyarısında bulundu. İhale süreci 2021’de durduruldu, Spordrift 2023’te yeniden Bane NOR bünyesine alındı.

Fakat bakım ve yenileme işleri hâlâ çok sayıda taşeron şirket ve süreli ihale üzerinden yürütülüyor. Bu şirketlerin hepsi özel değil. Örneğin sektörün en büyük yüklenicilerinden olan Baneservice’in hisselerinin tamamı devlete ait. Buna karşın şirket anonim şirket statüsünde çalışıyor ve devletin Baneservice için belirlediği hedef, “sürdürülebilir sınırlar içinde uzun vadede mümkün olan en yüksek getiri”.

Sorun yalnızca kamu işletmelerinin özelleştirilmesiyle ilgili değil. Norveç'te devlet mülkiyetli anonim şirketler, ülke ekonomisinde çok büyük bir paya sahip. Ticaret, Sanayi ve Balıkçılık Bakanlığı ile diğer ilgili bakanlıklar tarafından doğrudan yönetilen 69 aktif şirket bulunuyor. Devlete ait şirketler de ticari hedeflerle çalıştırılıyor. Demiryolları gibi önemli ve merkezi planlamaya ihtiyaç duyan bir sektörde ise bu durum, bakım ve onarım gibi kesintisiz yürütülmesi gereken bir kamu hizmetinin, kâr amacı güden şirketlerin kazanacağı ihalelere bağlanması anlamına geliyor.

Sayıştay da parçalanmaya işaret etmişti

Norveç Sayıştayı (Riksrevisjonen) 2024 tarihli raporunda, demiryolu sektörünün çok sayıda aktöre bölündüğünü ve bu aktörler arasındaki koordinasyonun yetersiz olduğunu belirtmişti. 2016-2023 dönemini kapsayan raporda, gecikme ve iptallerin boyutunun arttığı, demiryolu altyapısında bakımsızlık ve yenilenme eksikliğinin dikkat çektiği belirtilirken, sektördeki birçok şirketin demiryolu sisteminin genel çıkarları doğrultusunda hareket etmeleri için net teşviklerden yoksun olduğuna, bir veya birden fazla aktörün yapacağı küçük hataların, demiryolu sisteminin tamamı için sonuçlar doğurabileceğine dair uyarılar yer alıyordu.

Ulaştırma Bakanı 2025 yılının Mart ayında Demiryolu Forumu’nda yaptığı konuşmada, demiryolu sektöründeki organizasyon ve yönetimi kapsamlı bir şekilde gözden geçirdiklerini ifade etmiş, yaptıkları incelemenin şunları ortaya çıkardığını belirtmişti: "Görev dağılımı yeterince netleştirilmemiş, yönergeler yeterince iyi koordine edilmemiş, sektör ortak bir stratejiden yoksun kalmış."

Buna rağmen, 2025 yılının Nisan ayında Sosyalist Sol Parti tarafından sayıştay raporuna atıfla Norveç Parlamentosu’na sunulan, hükümetten demiryolu reformunun bağımsız bir değerlendirmesini başlatmasını ve demiryolu sektörünün kurumsal yapısını ve organizasyonunu gözden geçirmesini talep etmeye yönelik öneri, Ulaştırma ve İletişim Komisyonu’nda tartışılmasının ardından çoğunluk oylarıyla reddedilmişti. 

Kapitalizm kötürümleştiriyor

Son haftalardaki arızalara sadece 150 bakım işçisinin işten uzaklaştırılmasının neden olduğu söylenemez. Ancak yaşananlar, Norveç demiryolları altyapısında büyük bir açık olduğunu ortaya koyuyor. Demiryollarındaki bakım-onarım açığı büyürken, tam da bu işler için yetişmiş olan işçilerin sipariş gelmediği gerekçesiyle çalışamaz durumda bırakılmaları ve ücretlerinden olmaları ise kapitalizmin çelişkisini gözler önüne seriyor. Norveç’te merkezi planlama ve devletçi politikaların tasfiyesiyle birlikte giderek kâr odaklı hale gelen, şirketleşen ve bölünen, bölündükçe de kötürümleşen demiryolu düzeninin bugün geldiği nokta bu.

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.