Bu yılın Nobel Kimya Ödülü, kimyada devrim yaratan yeni bir malzeme sınıfını geliştiren üç araştırmacıya verildi. Susumu Kitagawa, Richard Robson ve Omar M. Yaghi, “metal-organik kafesler” olarak bilinen yapıları keşfederek moleküllere adeta yeni “yaşam alanları” açtıkları için ödüle layık görüldü.

Metal-organik kafesler (MOF), metal iyonları ile organik moleküllerin birleşmesinden oluşan kristal yapılar. Bu yapılar, içlerinde moleküllerin serbestçe hareket edebildiği çok sayıda boşluk barındırıyor. Bu sayede MOF’lar, çöl havasından içme suyu üretmek, kirli sudan zararlı maddeleri ayırmak, karbondioksiti tutmak ve hidrojen depolamak gibi alanlarda kullanılabiliyor.

MOF’ların hikâyesi 1970’lerde Avustralyalı kimyager Richard Robson’ın laboratuvarında başladı. Robson, molekül modelleri üzerine çalışırken, atomların düzenli biçimde bir araya getirilmesinin yeni tür yapılar oluşturabileceğini fark etti. 
Bu fikir, 1990’larda Japon araştırmacı Susumu Kitagawa tarafından geliştirildi; Kitagawa, gaz depolayabilen kararlı ve gözenekli kristaller üretti. 

Aynı dönemde ABD’de çalışan Filistin kökenli Ürdünlü Omar Yaghi, “metal-organik kafes” terimini kimya literatürüne kazandırdı ve bu malzemelerin tasarımını sistematik hale getirdi.

Bugün MOF’lar, yalnızca birkaç gramında bir futbol sahası büyüklüğünde yüzey alanı barındırabilen olağanüstü malzemeler olarak biliniyor. Araştırmacılar, bu özellikleri sayesinde MOF’ların iklim değişikliğiyle mücadele, temiz enerji depolama, ilaç taşınımı ve su arıtımı gibi alanlarda devrim yaratabileceğini düşünüyor.

Nobel Komitesi açıklamasında, “Bu keşifler kimyada yepyeni bir alan açtı ve insanlığın karşı karşıya olduğu büyük sorunlara çözüm geliştirme potansiyeli taşıyor” ifadesine yer verdi.

Filistinli mülteci bir ailenin çocuğu olan Omar Yaghi’nin Nobel’e giden yolculuğu

Ödülün ortaklarından Omar Yaghi’ye özel olarak dikkat çekmek gerekiyor. 1965 yılında Ürdün’de doğan Yaghi, 1948’de Nakba sırasında Filistin’den göçe zorlanan on kişilik mülteci bir ailenin çocuğu. 

Çeşitli röportajlarında doğduğu evin bir ahırdan dönüştürüldüğünü ve ineklerle birlikte tek odada yaşadıklarını belirtiyor. Nobel Komitesi’nin “İlk Tepki” röportajında, babasının altıncı sınıfa kadar okuduğunu, annesinin ise okuma-yazma bilmediğini anlattı.

Yaghi, 15 yaşında ağabeyinin peşinden eğitim için ABD’ye gitti ve kısa sürede dikkat çeken bir akademik başarı yakaladı. Bilimsel kariyerinin henüz başında, bugün Nobel’e uzanan keşfinin temellerini attı. Çocukluğunda temiz su ve elektriğe erişimi sınırlı bir ortamda büyüyen Yaghi’nin geliştirdiği MOF teknolojileri, şimdi çöl koşullarında bile havadaki nemden içme suyu elde edilmesini mümkün kılıyor.

Yaghi, bilime yaptığı katkılar nedeniyle çok sayıda uluslararası ödül kazandı. Geçtiğimiz yıl Tang Ödülü’ne layık görüldü. Bu ödülün ardından yayımlanan bir belgeselde, dünyadaki eşitsizliklere ve bilimin dönüştürücü etkisine dikkat çekerek “30 yaş ve altı insanların neredeyse yüzde 90'ı gelişmekte olan ülkelerde yaşıyor. Bu gezegende barış yok. Bu insanları da beraberimizde taşıyamazsak, bu gezegende refah da olmaz” demişti.

Yaghi, yapay zekâ ve kimyasal tasarım teknolojilerini birleştirerek gelişmekte olan ülkelerdeki gençlere araştırma yapma imkânı sunabilecek küresel bir bilim platformu kurmayı hedeflediğini söylüyor. Ona göre, bilimsel bilgiye eşit erişim, gezegenin geleceğini iyileştirmenin anahtarı. 

Ancak, Yaghi her ne kadar “fırsat eşitliğini” ve “bilimin dönüştürücü gücünü” öne çıkarsa da, gerçek dünya düzeni bu idealleri gölgede bırakıyor.

Katliamların, soykırımların ve kıtlığın ortasında büyüyen Filistinli çocuklar; salgın hastalık, açlık ve susuzlukla yaşam mücadelesi veren Afrikalı çocuklar; çocuk yaşta evlendirilen kızlar ve iş cinayetlerinde yaşamını yitiren çocuk işçiler için “fırsat eşitliği” ve “bilimin dönüştürücü etkisi” hâlâ uzak bir hayal. 

Bu nedenle gezegenin geleceğini iyileştirmenin anahtarı, yalnızca bilimsel bilgiye eşit erişimde değil; sömürünün ortadan kalktığı, herkesin insanca yaşam hakkına sahip olduğu adil bir dünya düzeninde yatıyor.

Yaghi’nin Filistinli kökenine Vikipedi’de sansür

Nobel açıklamasının ardından, Omar Yaghi’nin İngilizce Vikipedi sayfasında dikkat çekici bir düzenleme trafiği yaşandı. 
6 Ekim’e kadar Yaghi’nin “Filistin kökenli” olduğu bilgisi sayfada açıkça yer alırken, ödülün açıklanmasından hemen sonra bu ifade “Filistin Mandası”, ardından “Ürdünlü” olarak değiştirildi. Daha sonra “İsrail kökenli Ürdünlü” ibaresi eklendi. 

Bazı kullanıcılar buna tepki göstererek “İşgal Altındaki Filistin Toprakları” veya “Gazze yakınlarındaki, etnik temizliğe maruz kalan Al-Masmiyya köyünden geldi” ifadelerini ekledi. Bu düzenlemeler kısa süre içinde defalarca silinip yeniden yazıldı. 

Bu haber hazırlanırken sayfadaki ilgili bölüm şu şekildeydi: “Omar Yaghi, 1965 yılında Ürdün’ün Amman kentinde, Gazze alt bölgesindeki Al-Masmiyya köyünden gelen Filistinli bir mülteci ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.”

Vikipedi’deki bu müdahaleler yalnızca bir biyografi tartışması değil, bilimin “evrensel” sınırlarının bile politik güç dengeleriyle şekillendiğini hatırlatan bir örnek. Filistinli kimliğin görünmez kılınması, bilgi üretiminin en özgür alanı olması gereken dijital platformlarda dahi kimliklerin ve tarihin hâlâ bir varlık mücadelesi verdiğini gösteriyor.

Yaghi’nin bilime dair insancıl vizyonuyla kimliğinin görünmez kılınma çabası arasındaki bu çelişki, bilimin yalnızca laboratuvarlarda değil, eşitsizliğin ve hafızanın sınırlarında da sınandığını bir kez daha ortaya koyuyor.

Dün Nobel Kimya Ödülü, önceki gün de Nobel Tıp veya Fizyoloji Ödülü açıklanmıştı.