Yağmurlu, kapalı bir günde, Nâzım Hikmet Kültür Merkezi'nde gerçekleşen etkinliğin ardından Mustafa Kemal Erdemol'la Ankara sokaklarında buluşuyoruz. Gündemimiz, Yazılama Yayınevi'nden çıkan son kitabı "Manifest Destiny: ABD'nin Kutsal Doktrini".

Trump'ın ikinci başkanlık dönemiyle birlikte ABD emperyalizminin saldırgan yüzü dünya siyasetinde daha görünür hale geldi. Oysa Trump seçim vaatlerinde savaşı sona erdireceğini ve uluslararası askeri operasyonlardan ABD'nin çekilmesi gerektiğini vaaz ediyordu. 

Bugün ise bu saldırganlığı yalnızca Trump'ın kişiliğiyle ya da güncel siyasi hamleleriyle açıklamak mümkün değil. ABD'nin kuruluşundan bugüne uzanan tarihsel anlatıya, yayılmacı politikalarının dayanaklarına ve kendisini dünyaya nasıl anlattığına bakmak gerekiyor.

Erdemol'un kitabı da tam bu noktadan hareket ediyor. 

Manifest Destiny, 19. yüzyılda ABD'ye gelen sömürgeci yerleşimcilerin, doğu kıyısından batıya kadar yerli halklara ve Meksikalılara ait toprakları işgal yoluyla ele geçirmeyi Tanrı'nın kendilerine verdiği bir hak olarak görmeleri şeklinde tanımlanıyor. Bu anlayış sonucunda binlerce yerli topraklarından edildi, aç bırakıldı ve öldürüldü. Üstelik kıta içinde ortaya çıkan bu yayılmacı anlayış zamanla denizaşırı bölgelere de taşındı.

Bugün Manifest Destiny'nin temel felsefesi değişmedi, hedefleri ve kullandığı dil değişti. ABD'nin yayılmacı siyasetinde, kendisini seçilmiş bir ulus olarak görmesinde ve emperyalist müdahalelerini meşrulaştırma biçiminde aynı düşüncenin izlerini görmek mümkün.

Mustafa Kemal Erdemol'la Manifest Destiny'nin ne olduğunu, Monroe Doktrini'nden Trump'ın Donroe Doktrini'ne uzanan çizgiyi, ABD siyasetinde dinin ve Hristiyan milliyetçiliğinin yerini, Trump'ın temsil ettiği sermaye çevrelerini ve ABD'deki toplumsal mücadeleleri soL okurları için konuştuk.

'Tanrı tarafından seçilmiş bir ulusuz'

Önce kitabın adından başlayalım. Manifest Destiny nedir? Bir kavramdan mı, yoksa ABD'nin kuruluşundan bugüne uzanan bir siyasal anlayıştan mı söz ediyoruz?

Manifest Destiny, ABD'nin Tanrı tarafından seçilmiş bir ulus olduğu ve kıtanın batısına doğru yayılmasının da Tanrı tarafından kendisine verilmiş bir görev olduğu inancıdır. Dolayısıyla yalnızca bir dış politika sloganı değil, Amerikan tarihinin önemli bir bölümünü biçimlendiren bir anlayıştan bahsediyoruz.

Bunun dayandığı düşünce, Manifest Destiny kavramının ortaya çıkmasından çok daha eski. Amerika Birleşik Devletleri'ni oluşturan 13 İngiliz kolonisinden özellikle Massachusetts'te gelişen dinsel anlayış burada önemli.

Yani ABD'nin kuruluşunun en başından itibaren bu düşüncenin emarelerini görebiliyoruz öyle mi?

Evet. John Winthrop'un 1630 yılında Puritan yerleşimciler için kullandığı "tepedeki şehir" (City upon a Hill) metaforunu hatırlayalım. Bu topluluk, kendisini Tanrı'nın gözettiği, bütün insanlığa örnek olması gereken bir topluluk olarak görüyordu. Dolayısıyla daha kuruluş aşamasında seçilmişlik düşüncesiyle karşı karşıyayız.

Bu anlayış zamanla Amerikan kimliğinin önemli bir parçasına dönüştü. Manifest Destiny ise bu seçilmişlik düşüncesinin toprak genişlemesiyle buluştuğu noktada ortaya çıktı.

Peki konu siyaset sahnesinde ne zaman daha çok hissettiriyor kendini?

Kavramın kendisi 19. yüzyılda, 1845'te gazeteci John L. O'Sullivan'ın yazılarında belirginleşiyor. O'Sullivan, ABD'nin kıta boyunca yayılmasını Tanrı'nın kendisine verdiği bir kader olarak anlatıyordu. Yani Amerika'nın batıya doğru genişlemesi, sıradan bir toprak edinme meselesi değil, ilahi bir görevin yerine getirilmesi gibi sunuluyordu.

Burada önemli bir ayrıntı var. ABD henüz bugünkü anlamıyla Birleşik Devletler olmadan önce de bu anlayışın tohumları atılmıştı. İngiltere'den gelen koloniler yalnızca yeni topraklarda yaşamak istemiyordu. Kendilerine özgü bir toplum ve yönetim kurma iddiaları da vardı. Avrupa'daki monarşiden farklı, kralın ve sultanın olmadığı, kendisini örnek bir demokrasi olarak sunan yeni bir ülke yaratmak istiyorlardı.

Ancak o yeni ülkenin temelinde bir seçilmişlik iddiası da bulunuyordu. Manifest Destiny işte bu düşüncenin yayılmacı bir siyasal programa dönüşmesinde önemli rol oynadı.

Peki, bu anlayışın dini temellerinden söz ediyoruz ama ortaya çıkan sonuçlar son derece maddi. Topraklar, kaynaklar, mülkiyet ve siyasal güç... Bu ikisini nasıl birlikte okumak gerekiyor?

Kesinlikle birlikte okumak gerekiyor. Her şeyin olduğu gibi bunun da ekonomik ve sınıfsal nedenleri var. Dinî söylem, o çıkarların üzerini örten, onları meşru gösteren bir araç haline geliyor.

Amerika'nın batıya doğru genişlemesini düşünün. 13 koloninin nüfusu artıyor, yeni topraklara ihtiyaç duyuluyor. Ancak bu topraklar boş değil. Orada yaşayan yerli halklar var. Meksika'ya ait topraklar var. Bunların hepsi bir yayılma politikasının konusu haline getiriliyor.

Şöyle diyorlar: "Tanrı bunu istiyor. Biz seçilmiş bir ulusuz. Bu nedenle batıya doğru ilerlememiz gerekiyor."

Bu söylem, aslında bir işgalin, mülksüzleştirmenin ve şiddetin kutsallaştırılmasından başka bir şey değil. Yerli halklar topraklarından ediliyor, öldürülüyor, aç bırakılıyor. Kültürleri ve yaşam biçimleri ortadan kaldırılmaya çalışılıyor.

Üstelik bu anlayışın arkasında yalnızca dinsel inançlar değil, mülkiyet ve ekonomik çıkarlar da var. Bunu gözden kaçırmamak gerekiyor.

Meksika'nın kaybettiği topraklar, ABD'nin kazandığı genişleme

Bu yayılmacılığın en somut örneklerinden biri sanırım Meksika Savaşı. Bugün ABD'nin büyük kentlerinin bulunduğu toprakların bir bölümü o dönemde Meksika'ya ait değil mi? Manifest Destiny burada nasıl bir rol oynuyor?

Çok belirleyici bir rol oynuyor. 1800'lü yılların ilk yarısı. James K. Polk'un başkanlığı döneminde ABD'nin yayılmacılığı hız kazanıyor. Teksas'ın ilhakı, ardından Meksika ile yaşanan savaş bu sürecin önemli aşamaları.

1846-1848 yılları arasında yaşanan Meksika-Amerika Savaşı'nın ardından imzalanan Guadalupe Hidalgo Antlaşması'yla Meksika, bugünkü topraklarının yaklaşık yüzde 55'ini ABD'ye bırakmak zorunda kaldı. Kaliforniya, Nevada, Utah, New Mexico ve Arizona'nın büyük bölümü gibi bugün ABD'nin parçası olan geniş alanlardan söz ediyoruz.

Yani bugün ABD'nin bilinen o büyük ve kritik şehirleri bir dönem Meksika'ya aitti.

Evet. Bugün bildiğimiz Los Angeles, San Francisco gibi kentlerin bulunduğu coğrafyanın önemli bir bölümü Meksika'nın tarihsel topraklarıydı.Zaten o yerleşim yerlerinin önemli bir çoğunluğunun isimleri İspanyolca. Bu toprakların ABD'ye katılmasının arkasında askeri müdahale ve yayılmacı siyaset bulunuyor.

Meksika'nın eski cumhurbaşkanlarından birine atfedilen çok bilinen bir söz vardır: "Zavallı Meksika! Tanrı'dan ne kadar uzaksın, ABD'ye ne kadar yakınsın!"

Bu sözün neden söylendiğini anlamak zor değil. Ülkenin topraklarının yarısından fazlası elinden alınmıştı.

Ama Manifest Destiny sanırım buralarla sınırlı kalmadı. Tanrı hazır "Amerikanın arkasındayken" neden dursun ki Amerikalı sermayedarlar?

Evet maalesef Manifest Destiny yalnızca burada kalmadı. Başlangıçta kıtanın batısına doğru genişlemeyi meşrulaştıran anlayış, daha sonra denizaşırı bölgelere yönelik müdahalelerde de karşımıza çıktı. ABD'nin Küba'daki İspanyol egemenliğine karşı müdahalesini düşünün. İspanyol sömürge yönetiminin sona ermesinin ardından bu kez ABD'nin kendi nüfuz alanını oluşturduğunu görüyoruz.

Yani hedefler ve kullanılan yöntemler değişiyor ama yayılmacı mantık varlığını sürdürüyor.

Yani konu bu dini yaklaşımın siyasi bir programa dönüşmesiyle başlıyor öyle mi? 

Evet. Ayrım tam da burada başlıyor. Manifest Destiny bu bakımdan çok önemli bir örnek. Bir ulusun kendisini Tanrı tarafından seçilmiş sayması, bu iddianın toprak üzerinde hak sahibi olmak için kullanılabilmesi ve sonunda bunun devlet politikası haline gelmesi...

Bu örnek, seçilmişlik düşüncesinin siyaset alanında nasıl sonuçlar doğurabildiğini gösteriyor. Ancak her tarihsel ve siyasal hareketi aynılaştırarak değerlendirmek de doğru değil.

Monroe'dan Donroe'ya: ABD'nin kendi arka bahçesi

Manifest Destiny'den Monroe Doktrini'ne geçelim. Monroe Doktrini bize yıllarca ABD'nin kendi içine kapandığı, dünyayla arasına mesafe koyduğu bir dış politika anlayışı olarak anlatıldı. Oysa mesele bundan daha farklı değil mi?

Kesinlikle. Monroe Doktrini'ni 1823 yılında ortaya atan ABD Başkanı James Monroe'dur. Doktrinin temelini çok basit anlatabiliriz: Avrupa kendi işleriyle ilgilensin, Amerika kıtası da bizim etki alanımız olsun.

Yani Avrupa Avrupa'yla ilgilensin, biz de kendi bölgemizde istediğimizi yapalım.

Bugünün Amerika'sıyla düşününce kulağa hoş gelmiyor değil aslında. ABD'den emperyal operasyonlarından bıkmış, onun sebep olduğu sorunları hesaba katan halklar açısından bakınca kenti kıtasında devinen bir ABD makul görünüyor sanki.

Tam da bu nedenle Monroe Doktrini'ni yalnızca bir izolasyon, dünyadan elini eteğini çekme politikası olarak anlatmak yanlış. Doktrinin temelinde etki alanlarının paylaşılması var. ABD, Avrupa devletlerinin Amerika kıtasına yönelik yeni sömürgeci girişimlerine karşı çıkarken, kendi kıtasındaki üstünlüğünü de ilan ediyordu.

Monroe Doktrini'nin ortaya atıldığı ilk yıllarda ABD bunu uygulayacak askeri ve ekonomik güce henüz sahip değildi. Ancak zamanla güçlendikçe bu doktrin, kıtanın geri kalanında kendi nüfuzunu genişletmenin bir aracına dönüştü.

Yani Amerika, emperyal pratiklerini kendi kıtasında tecrübe ederek ustalaştı diyebilir miyiz?

Şöyle düşünelim. Theodore Roosevelt döneminde ortaya çıkan Büyük Sopa siyaseti bunun önemli örneklerinden biridir. 1904 yılında Monroe Doktrini'ne eklenen Roosevelt yaklaşımıyla ABD, bölgedeki ülkelere müdahale etme hakkını kendisinde görmeye başladı. 

Gerekirse bölgenin polisi olacağını ilan ediyordu.

Yani Avrupa'ya "Buraya karışmayın" diyen ABD, kendisi Latin Amerika ülkelerinin iç işlerine müdahale etmeye başladı. Küba, Haiti, Nikaragua ve Dominik Cumhuriyeti gibi ülkelerde bunun örneklerini gördük.

Bu doktrin zaman zaman geri plana itilmiş gibi görünse de aslında Amerikan dış politikasının önemli dayanaklarından biri olmaya devam etti.

Nitekim 2013 yılında dönemin ABD Dışişleri Bakanı John Kerry, "Monroe Doktrini dönemi sona erdi" açıklamasını yapmıştı. Fakat bugün Trump'ın ikinci döneminde yeniden karşımıza çıkan tabloya bakınca doktrinin gerçekten sona erdiğini söylemek mümkün mü?

Hayır. Bir doktrinin adını kullanmamak, onun temelindeki anlayıştan vazgeçildiği anlamına gelmez. Bazen ihtiyaç ortadan kalkar, bazen başka bir biçime bürünür, bazen de yeniden gündeme gelir.

Bugün Donroe Doktrini denilen şey de bunun bir örneği. Donald Trump'ın adını Monroe ile birleştiren bu ifade, aslında Monroe Doktrini'nin güncellenmiş bir biçimini anlatıyor. Bunu yalnızca kelime oyunu olarak değerlendirmemek gerekiyor.

Trump'ın ABD'nin Batı Yarımküre'deki egemenliğini genişletme arzusu, Latin Amerika'ya yaklaşımı ve başka ülkelerin bölgedeki etkisini sınırlama isteği, Monroe'nun temel mantığıyla örtüşüyor.

Manifest Destiny'nin de değişen biçimlerde karşımıza çıkması böyle. 19. yüzyılda batıya doğru yayılmak vardı. Sonraki dönemlerde dünyaya demokrasi götürmek, komünizme karşı mücadele etmek, terörle savaşmak gibi gerekçeler öne çıktı. Bugün ise yine seçilmiş ulus söyleminin farklı biçimlerini görüyoruz.

Bir zamanlar kıtaya yayılmayı Tanrı'nın verdiği hak olarak gören anlayış, bugün başka coğrafyalarda müdahale hakkını kendinde gören bir siyasal dile dönüşüyor.

Peki bu anlayışın bugün hâlâ yaşadığını gösteren sembolik örneklerden söz edebilir miyiz? Trump'ın Meksika Körfezi'nin adını Amerika Körfezi olarak değiştirmesi de bu açıdan kritik değil mi?

Elbette. 19. yüzyıldaki yayılmacılığı düşünün. ABD batıya doğru ilerlerken yerli halkların yaşadığı bölgelerin adları değiştiriliyordu. Coğrafyayı yeniden adlandırmak, orayı kendi egemenliğinin bir parçası haline getirmek de bu politikanın araçlarından biriydi.

Bugün aradan neredeyse iki yüzyıl geçmişken benzer bir zihniyetin izlerini görüyoruz. Meksika Körfezi'nin adını Amerika Körfezi olarak değiştirme kararı bunun örneklerinden biri. Coğrafyanın adı üzerinden bir sahiplenme ve egemenlik iddiası ortaya konuluyor.

Dolayısıyla Manifest Destiny'nin yalnızca tarih kitaplarında kalmış bir kavram olduğunu düşünmemek gerekiyor. Yaşayan bir anlayıştan söz ediyoruz. Sadece kullandığı dil ve hedefleri değişiyor.

'Amerika'nın her politikasını dine bağlamıyorum'

Peki ama burada Manifest Destiny ile ABD'nin bütün dış politikasını din üzerinden açıklamak gibi bir yaklaşım ortaya çıkmıyor mu?

Kesinlikle hayır. Kitabı okuyanların böyle bir sonuç çıkarmasını istemem. Amerika ne yapıyorsa bunu yalnızca dinî gerekçelerle yapıyor demiyorum.

Biraz daha açar mısınız bu ayrımı?

ABD'nin bir emperyalist devlet olarak politikalarının ekonomik, sınıfsal, siyasal ve jeopolitik nedenleri var. Bunları birbirinden ayrı düşünemeyiz. Manifest Destiny'nin önemi, bu çıkarların dinî bir söylemle meşrulaştırılması ve toplumsal bir kabul görmesinde yatıyor.

Yani Amerika'daki geniş kitleleri etkilemek için bir tür rıza mekanizması gibi mi çalışıyor daha çok?

Bir ülkenin kendisini Tanrı tarafından seçilmiş sayması, yaptığı her şeyi bu seçilmişliğin gereği olarak sunması önemli bir detay. Böylece kendi çıkarlarını evrensel bir görev gibi anlatabiliyor.

Burada bir tür "sivil din" kavramı da karşımıza çıkıyor. Resmî bir dinin varlığından söz etmiyorum. Devletin ve toplumun ortak siyasal ritüelleri, sembolleri ve anlatıları üzerinden gelişen bir sivil inançtan söz ediyorum.

Biraz daha açalım mı? ABD'nin anayasal olarak resmi bir dini yok. Ancak siz Amerikan siyasetinde dinin çok daha derin bir yerde durduğunu söylüyorsunuz. Bu sivil din nasıl işliyor?

Amerika'daki sivil dinin bazı temel ritüelleri var. Amerikan milli marşı, 4 Temmuz kutlamaları, başkanların konuşmaları, Beyaz Saray'daki törenler, Kongre ve Senato'nun açılışları... Bunların hepsi toplumun ortak hafızasını ve ulusal kimliğini besleyen semboller.

Bunlara baktığınızda Tanrı, seçilmişlik, büyük ulus olma ve insanlığa örnek olma gibi temaların sürekli tekrarlandığını görürsünüz.

Bütün bunlar yalnızca bir dinî topluluğun ibadetinden ibaret değil. Siyasal hayatın içine yerleşmiş, toplumun ortak kimliğini biçimlendiren ritüeller.

Evangelikal çevrelerin de bu süreçte önemli bir etkisi var. Ancak burada evangelikalizmi ABD'nin resmî mezhebi gibi tanımlamak doğru olmaz. Sözünü ettiğimiz, Amerikan siyasetinde etkili olan güçlü bir dinsel ve siyasal akım.

Evangelistler bizim bildiğimiz anlamda misyonerlik faaliyetlerine de önem veriyorlar. İnançlarını yaymak, başka insanları bu inanca davet etmek temel faaliyetlerinden biri.

Ancak mesele yalnızca dinin yayılması da değil. Bu anlayış, Amerikan ulusal kimliğiyle birleştiğinde çok daha farklı bir siyasal güç ortaya çıkıyor.

Trump'ın ikinci döneminde bunu daha görünür biçimde izliyoruz. Tanrı tarafından görevlendirildiğini söyleyen, kendisini ülkesinin kaderiyle özdeşleştiren bir siyasal dil var. Beyaz Saray'daki dinî törenlerde de bu dilin yansımalarını görüyoruz.

Amerika kendisini laik bir ülke olarak tarif edebiliyor. Fakat siyasal yaşamın içine yerleşmiş bu ritüelleri ve seçilmişlik düşüncesini de gözden kaçırmamak gerekiyor.

Trump deli değil, temsil ettiği bir sınıf var

Biraz da Trump'ı konuşalım. Trump'ın ikinci dönemiyle birlikte dünya siyasetinde çok daha saldırgan, öngörülemez ve zaman zaman akıl dışı görünen bir yönetim tarzı ortaya çıktı. Trump'ı gerçekten kişisel özellikleri üzerinden mi okumalıyız, yoksa arkasındaki siyasal ve sınıfsal ilişkilerden mi hareket etmeliyiz?

Trump elbette deli değil. Tuhaf davranışları, egzantrik çıkışları olabilir ama temsil ettiği bir sınıf var. O sınıfın çıkarlarını iyi temsil ediyor.

Trump'ın ne yapacağını önceden kestirmenin zor olması da onun siyasal yöntemlerinden biri. Bazen böyle davranışların karşı tarafta yarattığı korku ve belirsizlik, bir pazarlık aracı haline getiriliyor.

Bunun tarihte bir karşılığı var. Richard Nixon döneminden hatırladığımız, aslında Makyavel’in Hükümdar’ında yönetenlere öğütlediği “biraz deli görünün” öğüdünden türeme  "Madman Theory", yani Deli Adam Teorisi. Karşı tarafın sizi öngörülemez, hatta her şeyi yapabilecek biri olarak görmesini sağlayarak ondan taviz koparmaya çalışıyorsunuz.

Trump'ın siyasal tarzında da buna benzer bir yan görüyoruz. Sürekli kriz üretiyor, bir gün başka, ertesi gün başka bir açıklama yapıyor. İnsanlar onun ne yapacağını anlamaya çalışırken kendi gündemini kuruyor.

Ama Trump'ı yalnızca böyle açıklamak da eksik kalır. Çünkü onu iktidara taşıyan ve iktidarda tutan toplumsal ve sınıfsal ilişkiler var.

Bir de Trump'ın savaş karşıtı olduğu yönündeki söylemleri var. Zaman zaman savaşa karşı olduğunu söylüyor, kendisini barışın temsilcisi gibi sunuyor. Ancak aynı dönemde çok sayıda askeri saldırı ve müdahale de görüyoruz. Bu çelişkiyi nasıl açıklamak gerekir?

Trump'ın savaşa karşı olduğunu söylemesi, onun insani ya da barışçı bir yaklaşımı olduğu anlamına gelmiyor. Burada Amerikan sermayesinin farklı kesimleri arasındaki mücadeleye bakmak gerekiyor.

Silah sanayisinin, petrol şirketlerinin, finans çevrelerinin ve başka tekellerin çıkarları her zaman aynı olmayabiliyor. Bunlar arasında ciddi rekabetler var.

Trump kimi zaman bu çevrelerden birinin çıkarlarını temsil ederken diğerlerinin çıkarlarıyla çatışabiliyor. Bu nedenle yalnızca "Savaşa karşıyım" açıklamasına bakarak bir değerlendirme yapmak doğru değil.

Bir politikacının barıştan söz etmesi, gerçekten barışı istediği anlamına gelmez. Hangi sınıfın, hangi sermaye grubunun çıkarları doğrultusunda hareket ettiğine bakmak gerekiyor.

Dolayısıyla Trump'ın her çıkışını tek başına kişiliğiyle açıklayamayız. Onu mümkün kılan ekonomik ve siyasal yapıyı da görmek zorundayız.

Trump'ın kendisini önceki Amerikan başkanlarıyla özdeşleştirmesi, Beyaz Saray'daki semboller ve konuşmalar da bu kişilik siyasetinin bir parçası mı?

Amerika Birleşik Devletleri'nin kurucu figürleri üzerinden bir ulusal anlatı inşa etme geleneği var. Washington, Jefferson gibi isimler Amerikan tarihinde büyük liderler olarak sunulur. Ancak burada yalnızca bir kişilik kültünden değil, ülkenin kuruluşuna ve ulusal kimliğine ilişkin bir anlatıdan söz ediyoruz.

Trump da kendisini bu tarihsel anlatının devamı olarak sunmaya çalışıyor. Bazen geçmişteki başkanların sözlerine ve politikalarına atıf yapıyor, bazen onların sembollerini kullanıyor.

Fakat şunu unutmamak gerekiyor: Amerika Birleşik Devletleri yalnızca Trump'tan ibaret değil. Amerikan siyasetinin ve toplumunun içinde çok farklı mücadeleler, karşıtlıklar ve çıkar çatışmaları var.

ABD yalnızca Trump'tan ibaret değil

Trump'ın temsil ettiği siyasal çizgiyi anlamak için ABD'nin zayıflayan hegemonyasına da bakmak gerekiyor mu? Bugünkü Trump yönetimini bir güç gösterisi kadar bir güç kaybının ürünü olarak da değerlendirebilir miyiz?

Ben Trump'ı biraz da zayıflayan Amerikan hegemonyasının bir figürü olarak görüyorum. Evet hala emperyalizmin tepesindeki bir ülkeden bahsediyoruz. Ama sonuçta hegemonya krizi yaşadığı da ortada. Bugün ABD'nin dünya üzerindeki eski tartışmasız üstünlüğünü korumakta zorlandığı, yeni güç merkezlerinin ortaya çıktığı bir dönemden geçiyoruz.

Böyle dönemlerde sermaye grupları arasındaki rekabet de daha görünür hale geliyor. Trump'ın ortaya çıkışı da bu koşullardan bağımsız değil.

Hitler'in ortaya çıktığı Almanya'yı düşünün. Birinci Dünya Savaşı sonrasında ağır tazminatlar, ekonomik çöküş ve toplumsal yıkım yaşayan bir ülke vardı. Faşizm, bu koşulların içinde bir siyasal seçenek olarak ortaya çıktı. Kapitalizmin krizlerinin böyle sonuçları olabiliyor.

Trump'ı da ABD'nin yaşadığı sorunlardan bağımsız değerlendirmemek gerekiyor. Her şey yolunda giderken, sermaye grupları arasında daha geniş bir uzlaşma varken farklı başkanlar ve daha demokratik görünen yönetimler ortaya çıkabiliyor. Ancak sistemin sorunları derinleştiğinde Trump gibi figürlere ihtiyaç duyulabiliyor.

Yani Trump bir tesadüf değil bir sonuç?

Evet ama bununla birlikte ABD toplumunu yalnızca bu figür üzerinden okumak doğru değil. Orada çok ciddi bir emekçi ve işçi sınıfı var. Amerikan tarihinin içinde güçlü toplumsal mücadeleler de bulunuyor.

ABD'nin bir ülke olarak demokratikleşmesinde siyahların mücadeleleri önemli rol oynadı. Siyahi hareket yalnızca kendi haklarını savunmakla kalmadı, Amerikan toplumunun bütününü etkileyen kazanımlar elde etti.

İşçi hareketinin de bu süreçte önemli bir yeri var. Siyahi emekçiler, karşı karşıya kaldıkları ağır sömürü ve ayrımcılık nedeniyle örgütlenme mücadelelerinde önemli roller üstlendiler.

Vietnam Savaşı'na karşı gelişen kitlesel mücadeleyi de hatırlamak gerekiyor. O dönemde savaşa karşı çıkan çok sayıda insan, aydın ve öğrenci vardı. Zorunlu askerlik uygulamasına karşı çıkanlar, savaşı protesto edenler ve devletin politikalarına itiraz edenler oldu.

Yani ABD'nin içerisinde her dönem bu politikalara itiraz eden toplumsal güçler bulundu. Bu mücadeleleri küçümsememek gerekiyor.

Amerika Birleşik Devletleri'nin tarihini yalnızca başkanların ve sermaye gruplarının tarihi olarak anlatamayız. İşçilerin, siyahların, savaş karşıtlarının ve ilerici hareketlerin tarihi de var. Bunlar Amerikan toplumunun dönüşümünde son derece önemli bir yere sahip.

Sırada 'dindar Amerika' var

Kitabın sonuna doğru okurda şöyle bir düşünce oluşuyor: Manifest Destiny'yi anlamak bugünkü ABD'yi anlamak için önemli ama meseleyi tamamlamak için Amerikan dindarlığının bugünkü biçimlerine de bakmak gerekiyor. Siz de kitabın devamı niteliğinde yeni bir çalışmanız var sanırım. Biraz anlatır mısınız?

Evet, bu çalışmanın devamı diyebileceğimiz bir kitap üzerinde çalışıyorum. Şimdilik içeriğini betimlemek için "Dindar Amerika" diyebiliriz.

Burada özellikle evangelizmi, Amerika'da Hristiyan milliyetçiliğinin yükselişini ve bunun siyasal sonuçlarını ele alacağım.

Çünkü Amerika'da yalnızca sivil din olarak tanımlayabileceğimiz bir ulusal kimlik anlatısı yok. Bunun ötesine geçen, çok daha saldırgan bir Hristiyan milliyetçiliği gelişiyor.

Normalde milliyetçilikle dinin ilişkisi farklı tarihsel deneyimlerde değişik biçimler alır. Ancak Amerika'da dinî kimliğin doğrudan milliyetçiliğin kaynağı haline gelebildiği bir süreçle karşı karşıyayız.

Bu bakımdan ABD özel bir örnek. Amerikan milliyetçiliği giderek daha fazla Hristiyanlık üzerinden tanımlanıyor. Bu da yalnızca ülkenin iç siyaseti bakımından değil, dış politikası bakımından da önemli sonuçlar doğurabilecek bir gelişme.

İsa'nın barış çağrısını öne çıkaran bir dinî anlatıdan söz ediyoruz ama siyasal alanda bunun tam tersi bir saldırganlıkla karşılaşabiliyoruz. Bu yeni Hristiyan milliyetçiliği çok ciddi bir tehlike haline gelebilir.

Manifest Destiny kitabında bu tarihsel arka planı anlatmaya çalıştım. Sonraki kitapta ise bugün karşımızda duran dinci siyasal hareketin kendisini, dayanaklarını ve nasıl güç kazandığını ele almak istiyorum.

Çünkü ABD'nin ne olduğunu, emperyalist yayılmacılığını ve dünyaya dönük politikalarını anlamak için bu tarihsel sürekliliği görmek zorundayız.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz.

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.