Anadolu'nun sözlü kültüründe hekim, tabip ve doktor kelimeleri yalnızca tıbbi bir müdahaleyi değil, aynı zamanda toplumsal bir çaresizliği, aşk acısını ve sınıf çatışmasını da simgeler. İnsanların türküleri üzerine yapılan okumalar, bu kavramların tarihsel ve sosyo-ekonomik değişimlerle nasıl evrildiğini çok net bir biçimde ortaya koyuyor.

Geleneksel kırsal yaşamda tabip ve hekim, genellikle dertlere derman aranan efsanevi ve mistik figürler olarak karşımıza çıkıyor. Lokman Hekim efsanesi bu durumun en köklü örneklerinden biridir. Şifacıların ve sağaltıcıların ilk dönemlerde genellikle kadın figürlerden oluşması, yine ana soylu dönemlerin izlerini sürmek için de örnekler sunabilir.

"Tabip sen elleme benim yaramı, beni bu dertlere salanı getir" dizelerinde olduğu gibi, Erzincan ve yöresinden derlenen bu tür eserlerde tabip, fiziki bir yaradan ziyade ruhsal ve toplumsal bir yaraya müdahale edememesiyle anılır. Benzer şekilde Musa Eroğlu'unn Mihriban türküsünde "Tabiplerde ilaç yoktur yarama" denilerek aşılmaz bir çaresizlik vurgulanır.

Yusuf Şaylan ile birlikte bu hafta türkülerdeki hekimlere, tabiplere, doktorlara bakacağız. Hem türkülerde aranan duygusal ya da bedensel şifaları hem de türkülerin bu dertlere nasıl şifa olduğunu inceleyeceğiz.

Ankara'nın serin bir temmuz günündeyiz. Şaylan gözlüklerini gözüne yerleştirip notlarını dizerken Ankara Nâzım Hikmet Kültür Merkezi'nin bahçesindeki kiraz ağaçlarında minik kırmızı taneler ışıldıyor. 

"Haydi başlayalım" diyor Şaylan. Başlıyoruz.

Hastane önünde incir ağacı

Konuya dair araştırmalarında Dilek Türkyılmaz hastane ve hekim türkülerini ikiye ayırıyor. İlkinde geleneksel şifa ve sağlık arayışı varken diğerinde de duygusal acılar, aşk acıları yer alıyor.

Şaylan bu anekdotu aktarırken gülümsüyor. "Farkında mısın Anadolu halkı aslında ruh sağlığı ve beden sağlığını bir ve aynı şey olarak görmüş. Duygusal sorunların da derdini hekimlerde aramış."

Türk halk müziğindeki hastalık ve hastane temaları, insanların yaşadığı acıları, çaresizlikleri ve umut arayışlarını yansıtan en güçlü motiflerdendir. Bu ezgiler, bireylerin bedensel ve ruhsal sancılarını toplumsal hafızaya kazır. Kimi zaman kaybedilen bir sevilenin ardından duyulan derin keder, kimi zaman ise hastane koridorlarında beklerken hissedilen çaresizlik dizelere dökülür. 

İnsanın derman bulma çabası ve şifa umudu etrafında şekillenen bu eserler, hastalık ile sağlığın evrensel doğasını ortak bir duygusal deneyimle dinleyiciye aktarır.

Şaylan burada bir anekdot anlatıyor. 

"İlk hastane ve sağlık meselesi sanırım halamın örneğiydi. O zamanlar köylerde hastalanan insanlar Ankara'ya getirilirdi. Biz Kırıkkale'nin bir köyündeyiz. Halam hastalandı. Adı Nazik. Vaktiyle Ankara'da sanatoryuma yatırdılar. Sonra eve geldi, evde öldü kadıncağız. Çocuktum. Belki de gördüğüm ilk ciddi hasta, ilk ölümdü. Sonra 'Hastane önünde incir ağacı doktor bulamadı bana ilacı' türküsünü duydum o yaşlarda. Çok etkilenmiştim. Hikayesi ise ayrı bir şey o türkünün."

Gözlüklerini gözüne yerleştiren Şaylan hikayeyi anlatıyor:

"Bu Yozgat türküsü, Yozgat Akdağmadenli Naci Sezer'in Pazarören Köy Enstitüsü'nde okuduğu yıllarda şahit olduğu acı bir olaya dayanır. Sezer'in okul arkadaşı ve hemşehrisi olan Nedret, çok güzel bir kızla nişanlıdır ve okulu bitirip öğretmen olarak atanarak yuva kurmanın hayallerini kurmaktadır. Ancak 1947 yılının o çetin kış aylarında Nedret üşütüp hastalanır ve yarı ahşap, yarı toprak olan okul revirine kaldırılır. Ne yazık ki revirde çıkan bir yangında, hasta ve bitkin olduğu için alevlerin arasından kaçamaz. Arkadaşları ve öğretmenleri onu kurtardığında vücudunda ciddi yanıklar oluşmuştur. Aman vermeyen kara ve tipiye rağmen yolları küreklerle açarak onu Kayseri'deki bir hastaneye yetiştirmeyi başarırlar ama doktorların tüm çabasına rağmen Nedret birkaç gün içinde hayatını kaybeder. Bu kahredici haberin ardından cenazeyi alıp enstitüye dönerlerken, yolculuk esnasında sınıf arkadaşlarından bir Avşar genci tarafından bu içli ağıt yakılır ve o meşhur türkü dillerden dillere dolaşmaya başlar."

Doktor ilaç vermiyor sevda hastalarına

Türkülerde sevgilinin güzelliği, âşık üzerinde yıpratıcı bir hastalık etkisi yaratır. Aşkın ruhlarda açtığı bu yaralar, fiziksel bir rahatsızlık metaforuyla dile getirilirken, bu derdin yegane şifasının yine sevgili olduğu vurgulanır. Kalp kırıklığı ile iyileşme arasındaki bu karmaşık dinamiğe dikkat çeken Yusuf Şaylan durumu şöyle aktarıyor:

"Türk halk müziğinde sevda hali her zaman bir hastalık metaforuyla betimlenmiştir. Aşkın insan üzerindeki dönüştürücü etkisi, âşığın yataklara düşmesiyle sembolize edilir. Bu durum, dinleyicide derin bir duygusal karşılık yaratır ve aşkın evrensel doğasını pekiştirir. Sevda hastalığı olarak işlenen bu temada tıbbi müdahaleler yetersiz kalır. Doktor ilaç vermiyor sevda hastalarına dizesi de tam olarak bu çaresizliği anlatır. Duygusal yaralar tıpla değil, yalnızca sevilen kişinin sevgisiyle iyileşebilir."

Tabibe giderim yoktur dermanım

Tabii her zaman şifa yoktu bu dertlere. Bazen de bu sorunlar dermansız dertler olarak yorumlanıyor türkülerde.

Şaylan bu durumu anlatırken şunları söylüyor:

"Türk halk müziğinde sıkça duyduğumuz hekimin yarayı sarmadığı vurgusu, aslında tıbbın aşk ve hayatın açtığı derin ruhsal yaralar karşısındaki çaresizliğini ifade eder. Bu metaforik anlatımda hekim, sadece bedensel hastalıkların değil, manevi acıların da sembolik bir muhatabı haline gelir. Modern tıbbın sınırlarını aşan bu gönül yaraları, bireyin içsel çaresizliğini ve aşkın yakıcı acısını eleştirel bir dille yansıtır. 

Türkülerde hekim, fiziksel rahatsızlıkların ötesinde gönül yaralarının da şifacısı gibi görülse de tıbbi müdahalenin bu derin izleri silemeyeceği açıkça belirtilir. Âşık Veysel'in 'Tabipler derdime derman bulamaz' deyişinde olduğu gibi, hekimlerin çaresizliği sıkça dile getirilir. Çiçekten harman olmaz türküsündeki Yâr derde derman olmaz sözü ise, sevgilinin bile merhem olamadığı çıkmazları anlatır. 

Aşkın getirdiği bu karmaşık ve ağır yaralar, hiçbir hekimin bilgisiyle kapanmayacak kadar derindir."

Türkülerdeki yara sözcüğü, fiziksel bir kanamadan ziyade sevdanın ruhlarda açtığı tahribatı betimler. Sinede, bağırda, yürekte ve gönülde açılan bu yaralar, sevdanın insanın iç dünyasındaki kalıcı izleridir. 'Yüreğimde yara var' diyen türkülerde iyileşmez bir aşk sızısı dile gelirken, Pir Sultan Abdal'ın 'Yürekte yaralar türlü türlüdür' dizeleri, hayatın ve sevdanın insanda bıraktığı acıların çeşitliliğini resmeder. Aşkın ruhlarda yarattığı bu muazzam ağırlık, tıpkı fiziksel bir yara gibi sızlar ve halk müziğimizin en temel yapı taşlarından birini oluşturur.

Tabibe uğradı yolum

Tabii her zaman bu dertlere şifa bulunmaz.

Şaylan bunu şöyle anlatıyor:

"Küp İçinde Nişasta türküsüne baktığımızda, sevdiğinin hasta olduğunu öğrenen bir âşığın ona muska yazdırma telaşını görürüz. Burada hastalık fiziksel bir boyuttan çıkarak ruhsal bir meseleye dönüşür ve manevi bir şifa arayışı devreye girer. Şu Uzun Gecenin Gecesi Olsam türküsünde ise âşık, hasta sevgilisinin başında dua okuyan bir hoca olmayı diler. Bu ifadeler, iyileşme sürecinde manevi desteğin ve dini ritüellerin nasıl bir sığınak olarak görüldüğünü kanıtlar niteliktedir. Halk kültürümüzde aşkın yarattığı o ağır buhranlar fiziksel bir dert gibi algılanmış ve bu acıların dindirilmesinde inanç dünyasının sunduğu çareler daima başköşeye yerleşmiştir."

Zaman değişince üslup da değişir. Kırsaldan kente göç, sanayileşme ve devletin altyapı hizmetlerinin türkülere yansımasıyla birlikte tabip kelimesi yerini yavaş yavaş doktora bırakır. Bu geçiş, modernleşme sancılarının ve yeni kurulan sağlık altyapısının halk kültürüne belgesel niteliğinde yansımasıdır. Yozgat Akdağmadeni yöresine ait Hastane Önünde İncir Ağacı türküsünde geçen "Doktor bulamadı bana ilacı" dizesi, modern tıbbın ve kurumların verem gibi yoksul halkı kıran hastalıklar karşısındaki yetersizliğini kayda geçirir. Burada doktor, artık efsanevi bir şifacı değil, kırsaldan kente göçen insanın karşısında çaresiz kaldığı soğuk bir gerçekliğin ifadesidir.

Şaylan gözlüklerini indirip elini masaya koyuyor. Türküleri tamamlarken Ruhi Su'nun Beydağı'nın Başı türküsünün ne kadar güzel olduğundan bahsediyor başa yazarak. Haftaya başka bir konuda buluşmak üzere ayrılıyoruz hastane türküleri söylerken. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri ve özel haberlerimizi kaçırmayın.