Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...

Gübre alamayan çiftçi, ödenmeyen 2 trilyon, pahalanan sofra: AKP tarımı nereye getirdi?

Gübre ve mazot fiyatları çiftçinin tarlaya girmesini zorlaştırırken ürün fiyatları maliyetlerin çok gerisinde kalıyor. AKP'nin 2006'da kendi çıkardığı Tarım Kanunu'na göre çiftçiye verilmesi gereken destekle fiilen verilen arasındaki fark 2 trilyon lirayı buldu. Tarlada başlayan kriz, pahalı gıda olarak sofraya yansıyor.

-Adana'nın Kozan ilçesinde çiftçi Murat Yılmaz, 20 dönümlük marul tarlasına at ile çapa çektirdi: 'Mazot fiyatları arttı, mazotla sürsen 5 bin lira civarı giderdi, at ile masrafımız yok.' Fotoğraf: ANKA Haber Ajansı

Haber Merkezi

Yayın Tarihi: 21.11.2026 , 14:20 Güncelleme Tarihi: 21.11.2026 , 14:36

Osmaniye'nin Kadirli ilçesinde çiftçi ıspanağını satamayınca tarlasını halka açtı. Vatandaşlar, bedava ıspanak alabilmek için tarlaya koştu: 'Ispanak kesiyoruz, herkes birer böreklik kesip gidiyor. Bozmuşlar, hayırlısı para etmemiş, satamamış. Ispanak para etmiyor...'

Böyle haberleri son haftalarda sıkça okur olduk.

Mevsim ne olursa olsun aylardır pek çok meyve-sebze tarlada kaldı. Üreticinin bir kısmı yetiştirdiğini tarlasından hale bile götüremedi. Satamayınca halka dağıttı. 

Ekim dönemi, tarlayı sürme, tohumu ve gübreyi toprakla buluşturma zamanı olması gerekirken bu yıl çiftçinin önünde iki duvar var: Fiyatı katlanan gübre ve litresi üç haneyi gören mazot. Üreticinin eline geçen fiyat ise bu maliyetlerin çok gerisinde kalıyor. 

Sonuç tanıdık: Borca batık çiftçi, boş kalan tarla, pahalanan gıda...

Nasıl bu hale geldik?

Uzun yıllar boyunca iktidar, kamucu desteklerin tasfiyesi, tohumdan gübreye dışa bağımlılık, piyasada giderek artan kuralsızlık gibi yaklaşımlarla Türkiye tarımını yapısal bir çöküşe sürükledi.

Mazot, gübre, ilaç, yem gibi artan girdi maliyetleri karşısında borç batağına saplanan küçük ve orta ölçekli üreticiler topraktan koptu.

Çiftçi Kayıt Sistemi'ne kayıtlı çiftçi 2003'te 2 milyon 765 bin iken 2020'de 2 milyon 127 bine indi. SGK'ye kayıtlı çiftçi 2009 yılında 1 milyon 14 bin iken 2026 yılı Şubat ayında 616 bin 244'e geriledi. Tarım istihdamı 2002'de 7,5 milyon kişiden 2024'te 4,8 milyona düştü. 2025'te tarımda çalışan sayısı 4 milyon 560 bin kişi oldu.

Osmaniye'nin Kadirli ilçesinde yer fıstığı üreticileri fıstığa tüccarın fiyat dahi vermediğini, fıstık fiyatlarının dibe vurduğunu ifade ederek, ürünlerini Savrun Çayı'na dökeceklerini söylediler. Fotoğraf: ANKA Haber Ajansı

Benzer bir tablo tarım alanları için de geçerli.

2002 yılında 26 milyon 579 bin hektar olan toplam tarım alanı 2024 yılında 24 milyon 24 bin hektara düştü. TÜİK tablosu ayrıntıyı da veriyor: Tarlada ekilen alan 17,9 milyon hektardan 16,8 milyon hektara, nadas 5 milyon hektardan 2,7 milyon hektara indi. Böylece tarla olarak işlenen alan yaklaşık yüzde 15 daraldı. En fazla tarım alanı kaybeden il Konya oldu, son 22 yılda 737 bin 982 hektar kaybetti. Nüfus arttığı için kişi başına tahıl üretimi yaklaşık yüzde 16 azaldı.

Gübre alamayan çiftçi olur mu?

Son dönemlerde ortaya çıkan bir başka gerçeklik de var: Gübre alamayan çiftçi sayısındaki büyük artış.

TÜİK'in Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi'ne (Tarım-GFE) göre tarımsal girdi fiyatları Eylül'de yıllık yüzde 30,28 arttı. Türkiye Ziraat Odaları Birliği'nin (TZOB) Ekim raporuna göre gübre fiyatları türüne göre bir yılda yüzde 18,3 ile yüzde 67,7 arasında zamlandı.

ABD'nin İran'a saldırılarıyla başlayan savaş ve Hürmüz Boğazı'ndaki aksamalar da küresel gübre fiyatlarını yukarı itti. Diamonyum fosfatın (DAP) ton fiyatı yılın ilk dokuz ayında yüzde 28,4 artarak 802,5 dolara çıktı. Kimyevi gübrede yüzde 90'ın üzerinde dışa bağımlı olan Türkiye'de bu artışın faturası doğrudan çiftçiye kesildi. 

Bu bağımlılık bir tesadüf değil. Kamunun gübre üretiminden ve dağıtımından çekilmesi, çiftçiyi döviz kurunun ve uluslararası tekellerin insafına bıraktı.

Fiyatı ödeyemeyen çiftçi de gübreden kıstı. Gübre satıcılarının sözleri tabloyu özetliyor: "Satışlarımız zaten düşmüştü, iyice durma noktasına geldi. Çiftçi alamıyor, zaten hepsi borçlu."

Daha az gübre, daha düşük verim demek. Daha düşük verim de daha az ürün, daha çok ithalat ve daha pahalı gıda...

Aydın'ın Karacasu ilçesinde zeytin üreticileri, artan işçilik ve mazot maliyetleri karşısında zeytinin kilogramını 20 TL’ye satmak zorunda kaldıklarını belirterek, üretimin maliyetleri karşılamadığını ve destek beklediklerini söyledi. Üreticiler, işçi yevmiyelerinin 2 bin TL’ye ulaştığını, kazançlarının işçilik giderlerine gittiğini ifade etti. Fotoğraf: ANKA Haber Ajansı/66 yaşındaki üretici Kemal Yıldırım

Mazot üç haneyi gördü

Çiftçi tarlasını sürmekte de zorlanıyor.

Motorinin litre fiyatı 17 Eylül'de ülke tarihinde ilk kez 100 lirayı aştı. Motorine üç günde toplam 11 lira 37 kuruş zam gelmişti. Kasım başındaki ÖTV artışıyla motorin yeniden 100 liranın üzerine çıktı, son indirimlerle İstanbul'da 90-95 lira bandına geriledi. Bir yıl önce, Kasım 2025'te İstanbul'da motorinin litresi 57 lira 61 kuruştu.

Oysa ekim ve sürüm döneminde mazot, çiftçinin en büyük gider kalemlerinden biri.

Maliyet katlandı

Resmi veriler maliyet ile fiyat arasındaki makası açıkça gösteriyor. 

Eylül'de girdi fiyatları yıllık yüzde 30,28 artarken çiftçinin ürününü sattığı fiyatları gösteren Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi (Tarım-ÜFE) yüzde 12,93'te kaldı. TMO'nun 2026 için açıkladığı buğday alım fiyatı ton başına 16 bin 500 lira oldu. Bu, geçen yıla göre yalnızca yüzde 22'lik bir artış.

Makası en iyi buğday ile mazot arasındaki ilişki anlatıyor. AKP'nin iktidara geldiği 2002'de bir kilogram buğdayla bir litre mazot alınabiliyordu. Bugün bir litre mazot için 5,5 kilogramdan fazla buğday satmak gerekiyor. Yalnızca son bir yılda bir ton buğdayla alınabilen mazot yaklaşık 234 litreden 175 litreye geriledi.

Adana’nın Kozan ilçesinde limon üreticileri, geçen yıl 30 liraya sattıkları limonun bu yıl 7,5 liraya kadar gerilediğini, elde ettikleri gelirin ilaç masraflarını dahi karşılamadığını belirterek yetkililerden destek istedi. Bir üretici, “Ağaçları dibinden kesmekten başka yol kalmadı” dedi. Fotoğraf: ANKA Haber Ajansı

Yasa var, destek yok

2006 yılında AKP tarafından çıkarılan 5488 sayılı Tarım Kanunu'nun 21. maddesine göre tarımsal destekler için bütçeden ayrılacak kaynak gayrisafi millî hasılanın yüzde 1'inden az olamaz. 

Öte yandan bu hükmün uygulandığı tek bir yıl olmadı. Destekler yıllardır millî gelirin binde 2'si civarında kaldı.

Hesaplamalara göre 2006-2025 arasında kanuna göre çiftçiye 1 trilyon 899 milyar lira destek verilmesi gerekiyordu. Bu dönemde verilen destek 523,7 milyar lirada kaldı. 2026'da kanuna göre 772 milyar lira olması gereken destek için bütçeden yalnızca 168 milyar lira ayrıldı. Bu tabloyla, kanun çıktığından bu yana çiftçiye verilmesi gerekenle verilen arasındaki farkı yaklaşık 2 trilyon liraya ulaştı.

2027 bütçesinde de tablo değişmiyor. Kanun uygulansaydı, çiftçiye 1 trilyon 112 milyar lira destek verilmesi gerekirken bütçede 235 milyar lira öngörülüyor. Gelecek yılla birlikte çiftçiden esirgenen destek 2,8 trilyon lirayı bulacak.

Desteksiz bırakılan çiftçi bankaya bağlandı. 2002'de 2,4 milyar lira olan çiftçinin banka borcu bugün 1 trilyon lirayı aşmış durumda. CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer'e göre çiftçinin bankalara borcu 1 trilyon 100 milyar lirayı buldu, depodaki buğdaya kadar haciz geliyor. Bağ-Kur prim borcu olan üretici sübvansiyonlu krediye de erişemiyor. Fotoğraf: ANKA Haber Ajansı

Devletin tarımdan adım adım çekilen eli

Bugünkü tablo bir anda ortaya çıkmadı. 

soL'da daha önce "Toprak kavgası" haberinde anlatmıştık, IMF ve Dünya Bankası'nın 2000'de başlattığı tarım programının en sadık uygulayıcısı AKP oldu. Kamu, tohumdan gübreye, alımdan pazarlamaya kadar tarımdan adım adım çekildi.

  • TEKEL kapatıldı, tütün üreticisinin alım garantisi kalktı.
  • Şeker fabrikaları satıldı. AKP döneminde 10 şeker fabrikası 682 milyon dolara özelleştirildi, pancar üreticisi sayısı 500 bin civarından 105 bine indi.
  • Tarım Satış Kooperatif Birlikleri küçültülüp işlevsizleştirildi.
  • TMO çiftçiden alım yapmak yerine adeta bir ithalat ofisine dönüştü.

Sonuçları resmi rakamlar gösteriyor. 

Mayıs ayında paylaşılan verilere göre, 2002'de 26 milyon 579 bin hektar olan tarım alanı 2024'te 24 milyon 24 bin hektara düştü. Ankara büyüklüğünde bir alan üretim dışı kaldı, kişi başına düşen tarım toprağı 4,9 dönümden 2,79 dönüme geriledi. 3 milyonu aşkın çiftçi üretimi bıraktı, tarımda çalışanların yaş ortalaması 57'yi geçti. Bir zamanlar kendine yeten Türkiye, buğdaydan nohuda, samandan canlı hayvana pek çok ürünü yurtdışından alır hale geldi.

Tarladaki kriz sofrada: Çiftçi ucuza satıyor, halk pahalıya alıyor

Çiftçinin ekemediği her dönüm, sofraya daha pahalı ekmek, sebze ve meyve olarak dönüyor. TÜİK verilerine göre, Ekim'de gıda ve alkolsüz içecek fiyatları aylık yüzde 3,50 arttı. Bu, genel enflasyonun (yüzde 2,58) üzerinde. Gıdadaki yıllık artış yüzde 27,73 oldu, yıllık enflasyona en büyük katkıyı 6,81 puanla yine gıda yaptı.

TÜRK-İŞ'in hesabına göre dört kişilik bir ailenin aylık gıda harcaması anlamına gelen açlık sınırı Ekim'de 38 bin 24 liraya çıktı. Bir yıl önce bu rakam 28 bin 412 liraydı. Mutfak enflasyonu yıllık yüzde 33,83'ü buldu, açlık sınırı asgari ücretin yüzde 35 üzerine çıktı.

Çiftçinin tarlada kaybettiği ile halkın markette fazladan ödediği arasındaki fark ne üreticinin ne de emekçinin cebine giriyor. Tarımdan çekilen kamunun bıraktığı boşluğu aracılar, zincir marketler ve ithalatçılar dolduruyor. 

Son sözü yine üretici söylesin:

Biz bu şartlarda nasıl üretim yapacağız? Bu seneye kadar hiç böyle bir durum yaşamadık. Her şey bitik, hiçbir şey para etmiyor. Para veren yok, almıyorlar. Bizim suçumuz ne, günahımız ne? Herkesin meyvesi dalında kaldı. Köylü çok perişan halde...


soL'un beş kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz.

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.

soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.