Türkiye'de yaşanan fon vurgunu, borsayı ve finans piyasalarını yeniden tartışmaya açtı.  

Herkesin aklına aynı sorular takıldı. Bu nasıl oldu? Sorumlular kim? Denetim neredeydi?

Bu sorular önemli. Ama düzenin verdiği yanıt hep aynı yere varıyor: "Bir aksilik oldu. Birkaç kötü niyetli kişi sistemi kötüye kullandı. Kuralları sıkılaştıralım, her şey yoluna girer."

Oysa bugün yaşananlar sistemin arızası değil. Sistemin çalışma biçimi bizzat böyle.

Bu gerçeğe işaret eden TKP Genel Sekreteri Kemal Okuyan, soLTV'de yayınlanan Komünist Bakış programında vurgunun bugüne özgü olmadığının altını çizdi ve Amsterdam Borsası örneğini hatırlattı. 

Bugüne nasıl gelindiğini anlamak için 400 yıl öncesinin Amsterdam'ına, dünyanın ilk düzenli borsalarından birinin kurulduğu şehre gitmekte fayda var.

Orada, daha ilk yıllarda, bugün tanıdığımız her şeyi göreceğiz. Hisse satışı, spekülasyon, fiyat oyunları, devletin yasakları ve o yasakların işe yaramaması…

Sermaye serpiliyor

16. yüzyılın sonunda İspanya Krallığından ayrılarak kurulan Hollanda Cumhuriyeti, oldukça küçüktü ve tarıma pek elverişli değildi. Ama denizi vardı.

Hollandalılar bu yüzden ağırlıklı olarak balık tutuyor ve gemi yapıyordu. Bu gemiler daha sonra aracılık için kullanılmaya başlandı. Malı bir yerden alıp başka yerde pahalıya satıyorlardı.

Hem İspanya’dan getirilen sermaye hem büyüyen gemicilik Amsterdam’ı kısa sürede büyük bir ticaret kenti haline getirdi.

O yıllarda baharat çok değerliydi. Karabiber, karanfil, hindistan cevizi, tarçın… Etleri saklamak, yemeğe tat vermek, ilaç yapmak için kullanılıyorlardı. Kendisi altın kadar değerliydi.

Doğu’dan baharat almak için 1595'te ilk Hollanda filosu yola çıktı. Sonra yenileri geldi. Ama bu iş kolay değildi.

Bir sefer yaklaşık iki yıl sürüyordu. Yolda fırtınalar, hastalıklar, korsanlar vardı. Gemilerin yarısı dönmeyebiliyordu. Ama dönerse kâr çok büyüktü.

Gemi almak, tayfa tutmak, silah ve mal almak için sermayedarlara para gerekiyordu. Hepsi peşin ödeniyordu. Getirisiyse iki yıl sonra belli oluyor, belki hiç gelmiyordu.

Devlet gibi şirket

Başta çözüm basitti. Birkaç tüccar bir araya geliyor, bir sefer için ortaklık kuruyor, gemiler dönünce kâr paylaşılıyor, ortaklık dağılıyordu. Sonraki sefer için yeni ortaklık kuruluyordu.

Ama bu düzen bir noktada tıkandı. Çünkü şirketler birbirine rakip olmaya başladı. 

1602'de hepsi Birleşik Doğu Hindistan Şirketi adı altında birleştirildi. Kısaca VOC.

Şirkete verilen yetkiler şaşırtıcıydı. Ümit Burnu'nun doğusundaki bütün ticarette 21 yıllık tekel olma hakkı. Savaş ilan etme hakkı. Barış anlaşması yapma hakkı. Kale kurma, asker besleme, yerel yöneticilerle anlaşma yapma hakkı.

Yani VOC yalnızca bir ticaret şirketi değildi. Yarı devletti.

İlk hisse piyasaya düştü

VOC'nin sermayesi yaklaşık 6,4 milyon florin oldu. Bu para hisse senedi satarak toplandı.

Hisse senedi ne demek? Şirketin küçük bir dilimi demek. Bir dilim alırsan şirketin ortağı olursun. Kâr olursa payını alırsın. 

Kâğıt üstünde herkes hisse alabiliyordu. Zengin tüccar da alıyordu, esnaf da. Yalnızca Amsterdam'da bin kadar kişi katıldı.

Ama işin asıl önemli kısmı şuydu, para verenlerin şirketi yönetme hakkı yoktu. Şirketi "17 Beyler" denen küçük bir yönetim kurulu yönetiyordu. Hisse sahibi hesap defterlerini göremiyordu. Kararlara karışamıyordu. Sadece para yatırıyor ve bekliyordu.

'Paramı geri istiyorum'

Derken yeni bir sorun çıktı.

Diyelim ki VOC'ye para yatırdın. Para şirkete gitti. Gemilere, kalelere, mallara dönüştü. Sonra bir gün paraya ihtiyacın oldu. Ya da ölmek üzeresin, çocuklarına nakit bırakmak istiyorsun. Ya da şirketin gidişatından kuşkulanıyorsun ve çıkmak istiyorsun.

Şirket paranı geri veremiyordu. Çünkü para çoktan harcanmış oluyordu.

Buna da “çözüm” bulundu. Hissenin kendisini başkasına satmak.

Böylece likidite ortaya çıktı. Yani elindeki bir varlığı hızlıca nakde çevirebilmek.

Bu ihtiyaç borsayı doğurdu. Daha ilk yıl VOC hisseleri el değiştirmeye başladı. Alıcılar ve satıcılar Amsterdam'da sokaklarda, köprü üstlerinde, pazar yerlerinde buluşuyordu. Kısa sürede işler o kadar arttı ki, 1611'de bu iş için özel bir bina yapıldı. Adı Beurs idi. Borsa kelimesi de 'kese, cüzdan' anlamına gelen bir sözcükten (Beurs) geliyor.

Hisselerin fiyatı da artık şirketin gerçek değerinden çok, beklentilere bağlıydı. Gemiler döndü mü? Battı mı? Savaş çıktı mı? Haber para etmeye başladı. Söylenti para etmeye başladı.

Borsa burada bir iş daha görüyordu, sorumluluğu ortadan kaldırıyordu. Hisse alan, işlerin nasıl yürüdüğünü bilmek zorunda değildi. Kâr geliyor, para kazanılıyor. Nereden geldiği önemli değildi.

Borsa oyunu: Kim kazanır, kim kaybeder?

Hisse alınıp satılmaya başlayınca ortaya çıkan fiyat farkı yeni bir kazanç kapısı açtı.

Basit bir örnek verelim. Bir hisseyi 100 liraya alıyorsun. Fiyat 150 oluyor. Satıyorsun. 50 lira kazandın.

Bu 50 lirayı kim üretti? Şirket üretmedi. Şirket aynı şirket, aynı gemi, aynı mal. O 50 lirayı senin hisseni 150'den alan kişi ödedi. Eğer o kişi sonra 80'e satmak zorunda kalırsa, 70 lira kaybeder.

Yani fiyat oyununda bir kişinin kazancı başka birinin kaybı. Ortada yeni bir zenginlik oluşmuyor. Sadece el değiştiriyor. Üstüne bir de komisyoncuların payı var. Yani oyun toplamda kaybettiriyor bile.

Amsterdam'da bu oyun hemen geliştirildi. Yeni araçlar ortaya çıktı. Vadeli satış, opsiyon vs…

Hollandalılar bu tür işlere windhandel dedi. Yani "rüzgar ticareti". Çünkü ortada gerçek bir mal yoktu. Bir söz vardı. Bir bahis vardı. Rüzgar satılıyordu.

En tehlikeli olanı ise şuydu, elinde olmayan hisseyi satmak. Buna bugün açığa satış diyoruz.

Nasıl çalışır? Hisse 100 lira. Sen "bir ay sonra 100'den vereceğim" diye satıyorsun. Ama elinde hisse yok. Bir ay sonra fiyat 70'e düşerse, gidip 70'ten alıyorsun. 100'den teslim ediyorsun. 30 lira kazanıyorsun.

Yani şirketin değer kaybetmesine bahis oynuyorsun. Şirket ne kadar kötü giderse sen o kadar kazanıyorsun.

İlk büyük vuruş: Isaac le Maire

Bu oyunun en ünlü oyuncusu Isaac le Maire'dir.

Le Maire, VOC'nin kurucu ortaklarından biriydi. Şirkete büyük para yatırdı ve Amsterdam yönetim kurulunda görev aldı.

Sonra şirket yöneticileriyle kavga etti. Yöneticiler onu şirket kaynaklarını kendi çıkarına kullanmakla suçladı. Le Maire bunu reddetti. 1605 civarında yönetimden ayrılmak zorunda kaldı.

Yaklaşık 1609'da Le Maire ve birkaç ortağı VOC hisselerini açığa satmaya başladı. Hem de büyük ölçüde. Fiyatı düşürmek istiyorlardı. Çöküşü hızlandırmak için şirket hakkında olumsuz söylentiler yaydılar. Gemilerin dönmediğini, kârın azalacağını uydurdular.

Le Maire'in gerçek niyeti hâlâ tartışılıyor. Kimi tarihçi intikam diyor. Kimi para kazanmak diyor. Belki ikisi birden. Girişiminin ne kadar işe yaradığı da belirsiz.

Ama şu kesin, tarihin kayda geçen ilk büyük borsa saldırısı buydu.

Bu hikayeden ne çıkarıyoruz?

Birincisi, Le Maire kahraman değil. Bu kavga zenginlerin kavgası. Bir yanda VOC'nin yöneticileri, öbür yanda eski ortakları.

İkincisi, bu kavgada bedeli ödeyen küçük yatırımcı oldu. Fiyat oyunlarında sıradan hisse sahibinin bilgisi de yoktu, gücü de.

Üçüncüsü, borsa daha ilk on yılında manipülasyonla tanıştı. Yani hile, sonradan gelen bir bozulma değil. Oyunun ilk günden beri içinde.

İlk yasak

Le Maire'in vuruşundan sonra devlet devreye girdi.

1610'da Hollanda yönetimi hisselerin açığa satışını yasakladı. Halkı koruyor gibi görünen karar aslında şirketi koruyordu.

Zaten yasağı çıkaranlarla hisse sahipleri aynı çevreden geliyordu. Şehri ve devleti yöneten zengin tüccar aileler, aynı zamanda VOC'nin yöneticileri ve büyük hissedarlarıydı. Yasayı yapan da yasadan etkilenen de aynı masadaydı.

Yasak işe yaramadı. Çoğu tarihçi böyle söylüyor. 1621'de, 1623'te, 1630'da tekrar tekrar çıkarıldı. Oyuncular yasağı deldi. 

Bu döngü tanıdık geliyor mu? Kriz çıkıyor. Yasak geliyor. Kısa sürede unutuluyor. Yeni yollar bulunuyor. Sonra bir başka kriz.

Fon doğdu, kriz perçinlendi

Bugünkü konumuza en yakın hikaye ise 1770'lerde yaşandı.

1772-1773'te Amsterdam'da büyük bir kredi krizi patlamıştı. Spekülatörler iflas etmişti. 

İşte tam bu sırada, 1774'te, Abraham van Ketwich adında bir komisyoncu yeni bir ürün çıkardı. Adı Eendragt Maakt Magt. Yani "Birlik Güç Verir".

Fikir şuydu: Birçok kişinin parasını topla. Hepsini tek bir sepete koy. Bu parayı farklı yerlere dağıt. Yabancı devlet tahvillerine. Karayipler'deki plantasyonlara verilen kredilere. Biri batarsa diğerleri ayakta kalır. Yatırımcılar için daha güvenli olur.

Bu, tarihin bilinen ilk yatırım fonlarından biri. Bugünkü fonların atası.

Peki gerçekte ne oluyordu? Küçük tasarrufçu parasını veriyordu. Paranın nereye gittiğini gerçekten denetleyemiyordu. Komisyoncu yönetim ücretini alıyordu. Paralar, uzak bir kıtada köle emeğiyle işleyen plantasyonlara kredi olarak gidiyordu. Savaşlar ve temerrütler patlayınca fon getirileri düştü. 1780'lerde, İngiltere ile savaş ve arkasından gelen krizlerle bu fonlar zor günler yaşadı.

Kısacası "güvenli fon" fikri, krizlerden çıkmıyordu. Krizlerden doğuyordu.

VOC'nin sonu: Kâr özelleşti, zarar toplumsallaştı

VOC yaklaşık iki yüzyıl yaşadı. 18. yüzyılın sonunda çöktü.

1796'da Hollanda devleti şirketin borçlarını ve mallarını devraldı. 1799'un sonunda VOC'nin imtiyaz süresi doldu. Şirket kapandı.

Bu ne demek? Şirket iyi giderken kâr payını hissedarlar aldı. Şirket batınca borcu devlet üstlendi. Yani vergi veren halk.

Kâr özel. Zarar kamusal. Bu düzeni bugün de çok iyi tanıyoruz.

Amsterdam bize ne bıraktı?

Bugünkü finans piyasalarının DNA'sını Amsterdam'da görüyoruz.

İkincil piyasa: Üretimden kopuk fiyat oyunu. Yeni bir şey üretilmiyor. Kâğıtlar el değiştiriyor.

Türev ürünler: Vadeli işlemler, opsiyonlar. Bugün bunlar trilyonlarca dolarlık bir devasa kumar alanı.

Açığa satış: Bir şirketin batmasına bahis. Hâlâ tartışılıyor. 2008 krizinde ve 2020 pandemisinde Türkiye dahil birçok ülke geçici olarak yasakladı. Tıpkı 1610'da olduğu gibi.

Yatırım fonu: Küçük tasarrufçuyu büyük piyasaya bağlayan boru hattı. Güven satıyor. Riski,satan tarafta değil, alan tarafta kalıyor.

Bugüne dönelim: Fon vurgunu bir anomali mi?

Bugünkü fon vurgununu 1774'teki fonla kıyaslayabilir miyiz? Elbette farklar var. Sistem farklı. Yasalar farklı. Ülke farklı. Ama mantık aynı.

Çok sayıda insanın parası toplanıyor. Karar birkaç kişide kalıyor. Bilgi de onlarda kalıyor. Hiçbir değer üretilmiyor. Halka "güven" satılıyor. "Sen anlamazsın, uzmanlar yönetiyor" deniyor. Gün gelince balon patlıyor. Zararı küçük oyuncu karşılıyor.

Bugün Türkiye'de birçok insan enflasyon karşısında birikimini korumak için fonlara yöneliyor. Eğer bu sistem gerçekten güvenli olsaydı, o zaman fon vurgunu istisna olurdu. Ama Amsterdam'dan bu yana her dönemde aynı şeyi görüyoruz. İstisna sanılan şey, kuralın kendisi.

Çünkü sorun kötü insanlar değil. Sorun, finans piyasalarının yapısı. 

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.