Kamu emekçilerinin 2026-2027 yıllarında ücretleri ve özlük haklarının belirlendiği 8. Toplu Sözleşme sürecinde 4 milyon kamu emekçisi, 2,5 milyon emekli ve aileleriyle birlikte yaklaşık 25 milyon kişi doğrudan etkilendi.

AKP hükümetinin 12 Ağustos 2025’te açıkladığı ve 2026 için yüzde 10 artı yüzde 6, 2027 için ise yüzde 4 artı yüzde 4 zam teklifi “sefalet teklifi” olarak adlandırıldı. Masada imza yetkisine sahip hükümete yakın Memur-Sen ve ikinci sırada yer alan Türkiye Kamu Sen dışında yer alan, Birleşik Kamu-İş gibi konfederasyonlar ortak bir tutumla iş bırakma ve eylem kararı aldı.1 Eylemler ve tepkiler sonrasında teklifte güncelleme yapılması üzerine süreç Hakem Kurulu’na taşındı. Sağlık iş kolu özelinde incelendiğinde, yandaş sendikaların dahi eyleme zorlandığı bir tabloda yoksullaştırmaya karşı güçlü bir örgütlü tepkinin ortaya konulabildiğini söylemek oldukça zor. Bu yazıda, sağlık emekçilerinin ücretlerinde önemli bir paya sahip olan performansa dayalı ödemelerin zaman içindeki ücretlerdeki payındaki değişiminin incelenmesi ve yoksullaşmaya karşı örgütlülüğe olan etkisinin tartışılması amaçlanmıştır.

Sağlıkta performansa dayalı ödemeler ve sınıf örgütlerinin dönüşümü

Türkiye’de performans sisteminin uygulaması, 1990’lı yıllarda Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası desteğiyle başlayan Sağlık Reformları tartışmalarıyla gündeme gelmiştir. Adalet ve Kalkınma Partisi hükümetlerinin ilk günlerinde acil eylem planına dahil edilen sağlık reformları Sağlıkta Dönüşüm Programı olarak hayata geçirilmiştir. Sağlıkta piyasalaşmanın parçası olarak sağlık emekçileri için esnek bir ödeme biçimi olan "performansa dayalı ödemeler" hayata geçirilmiştir.2, 3

2022 yılında yayınlanan ve günümüzde yürürlükte olan Sağlık Bakanlığı Ek Ödeme Yönetmeliği Türkiye ekonomisinde enflasyon ve reel ücretlerde düşüşün yıkıcı biçimde hissedildiği 2021 yılı ve sonrasında yapılan sağlık emekçileri eylemleri ardından sağlıkta dönüşümün bir devamı olarak performansa dayalı ücreti reforme etmiştir. Ek ödemelerin hesaplanmasında sağlık hizmeti parça başı iş ile eş tutularak, sağlığın bir meta ve sağlık kurumlarının işletme haline getirildiği açık biçimde görülmektedir.4

Sağlık emek ortamındaki bu dönüşüm, sağlık emekçilerinin piyasalaşmaya karşı direncinin de kırılmasına hizmet etti ve bununla birlikte mümkün oldu. Sağlık iş kolunda örgütlü sendikalar için performans sistemine karşı olmanın yerini, performans ödemelerinden farklı meslek grupları, branşlar ve kadrolar için daha fazla pay alma talebi belirleyici olmaya başladı. Buna rağmen yoksullaşmaya karşı öfkenin de sonucu olarak sistemin bir parçası olan, "siyaset üstü" olma iddiasında olup hükümet yani patronun siyasetinden yana olan sarı sendikalardan kaçış gözlenir oldu. Ancak tepkinin aktığı yeni arayışlar yine "siyaset üstü" olma iddiasında ve "meslek grubu" çıkarı gözettiğini gizlemeyen sendikalara yöneldi, sınıf mücadelesinin yerine dar grup çıkarı ve lobicilik konuldu. Bu durum yeni bir tür sarı sendikacılığı meydana getirdi, sağlık alanında emekçilerin örgütlülüğü dağıtılarak emekçiler bir kez daha teslim alındı.5

Son 3 yılda sağlık emekçilerinin ücretlerindeki değişim

Son 3 yılda kamuda maaş zam oranları yıllık resmi enflasyon oranlarının altında seyretti. Her yıl Ocak ve Temmuz aylarında toplu sözleşmeye bağlı olarak resmi enflasyon farkı da yansıtılarak belirlenen zam oranları ile her yıl emekçilerin ücretlerinin enflasyonun altında kaldığı görülüyor.

Sağlıkta 2022’de yürürlüğe giren Ek Ödeme Yönetmeliği ile birlikte emekliliğe yansıtılmayan temel ve teşvik ek ödemeleri emekçilerin ücretlerinin önemli bölümünü oluşturmaya başlamıştır. Temel ek ödeme sabit ve kadro ve kuruma göre belirlenen taban ek ödemeden oluşmakta, teşvik ek ödeme ise performansa bağlı olarak hesaplanan ek ödemeleri kapsamaktadır. Tavan ek ödemenin kurum, kadro ve teşvik ek ödemenin bu faktörlerin yanında çalışma günü, performans gibi faktörlerle hesaplanması sebebiyle ortalama hesaplaması yanıltıcı olacağından buradaki hesaplamaya dahil edilmemiştir. Maaş ödemesi içinde yer alan temel ek ödemeler üzerinden hekim ve hemşire kadroları için yapılan hesaplamaya göre, bu ödemelerin maaşa oranının hekimlerde %39-42 ve hemşirelerde %16-28 arasında değişkenlik göstermekte olduğu ve gittikçe payını artırdıkları görülmektedir.

Teşvik ek ödemelerin de payı eklendiğinde ana maaş dışında, emekliliğe yansımayan ek ödemelerin payı toplam ücretin yarısından fazlasına ulaşmaktadır.

Sonuç yerine

Kamuda emekçilerin ücretlerine yapılan zamlar resmi enflasyon oranlarının altında seyrederken, sağlık emekçileri için ayrıca ücretlerinin önemli bölümünü emekliliğe yansımayan "ek ödemelerin" oluşturması söz konusudur.

Performansa dayalı ödemeler, birçok faktörle birlikte sağlık emekçilerinin ücret güvencesini ortadan kaldırarak ve mesleki dayanışmasını bozarak sınıfın örgütlülüğünün dağıtılmasına hizmet etmektedir.

Kamudaki piyasacı dönüşüm sürerken sınıfın örgütlülüğünün, dolayısıyla direncinin kırılması sağlık iş kolunda yoksullaştırmanın temel mekanizmasıdır. Türk Tabipleri Birliği’nin Sağlıkta Dönüşüm Programı adı verilen sağlıkta piyasalaşma sürecinin başından itibaren performans sisteminin sağlık sisteminin geleceğini, hekimlerin ve tüm sağlık emekçilerinin özlük haklarını tehlikeye attığına yönelik uyarıları güncelliğini korumaktadır.7 Genel Sağlık-İş sendikasının 8. Dönem Toplu Sözleşme taleplerinde de yer alan, insanca yaşamaya yetecek emekliliğe yansıtılacak tek kalemde ücret talebinden geri adım atılmamalıdır.8

Holdinglere ait özel hastanelerin toplam hastane yataklarının genelde üçte birini, yenidoğan yoğunbakım gibi özellikli yataklarda yarıdan fazlasını oluşturduğu ülkemizde, devlet hastanelerinde hizmet alımı gibi gizli özelleştirmeler giderek yaygınlaşmaktadır.9, 10 

Bu sistemin sürdürülebilmesi emekçilerin bütününde olduğu gibi sağlık emekçilerinin de ücretlerinin baskılanması ile yoksullaştırma ve kamuda ek ödemeler gibi güvencesiz ödeme biçimlerinin yaygınlaşmasına ihtiyaç duymaktadır. Bu gerekçelerle, sağlık emekçilerinin emeklerine sahip çıkması için sağlıkta piyasalaşmaya son verilmesi yani sağlıkta devletleştirme şarttır.11
 

Paralı sağlık katmerleşti!