Bir çocuğun beslenme çantasında ne var? 

Bir sandviç, bir yumurta, belki bir parça peynir... 

Peki ya evdeki akşam sofrasında? Et, tavuk ya da balık kaç günde bir pişiyor? 

Bugün Türkiye'de milyonlarca emekçi aile için bu sorular, mutfak alışverişinin sıradan ayrıntıları olmaktan çıktı. Çocukların sağlıklı büyüyebilmesi için ihtiyaç duyduğu besinlere erişip erişemediğini belirleyen bir yoksulluk göstergesine dönüştü.

Eğitim-İş'in yayımladığı “Öğrencinin Yemeği Kamunun Sorumluluğu” başlıklı raporda yer alan TÜİK verileri, Türkiye'de çocukların yalnızca yüzde 12,7'sinin her gün et, tavuk ya da balık tüketebildiğini ortaya koyuyor. Başka bir ifadeyle her 10 çocuktan yaklaşık 9'u bu gıdalara her gün erişemiyor. Çocukların büyüme ve gelişme döneminde olduğu, beslenme ihtiyaçlarının arttığı düşünüldüğünde bu oran yalnızca mutfak bütçelerindeki daralmayı değil, çocukların yaşam koşullarındaki eşitsizliği de gösteriyor.

Üstelik mesele yalnızca etin sofradan eksilmesi değil. 

Bir öğün ücretsiz ve sağlıklı yemek talebi, yıllardır eğitim politikalarının gündeminde olmasına rağmen karşılanmazken, çocukların beslenmesi giderek ailelerin gelirine ve satın alma gücüne terk ediliyor.

Yoksulluk çocukların sofrasında büyüyor

Eğitim-İş Genel Başkanı Kadem Özbay, soL'a yaptığı değerlendirmede ücretsiz okul yemeği sağlanmamasının bir kaynak yetersizliğinden çok siyasi tercih olduğunu vurguluyor. 

Özbay'a göre iktidar, çocukların beslenmesini kamusal bir sorumluluk olarak üstlenmek yerine ailelerin alım gücüne bırakıyor. Bunun sonucunda gelir eşitsizliği çocukların sağlığına, gelişimine ve eğitimine taşınıyor. Özbay, “Mesele iktidarın çocukların açlığından haberdar olmaması değil. Bu gerçek bilindiği hâlde bütün çocukların beslenmesini güvence altına alacak kamusal düzenin kurulmaması” diyor.

Ücretsiz okul yemeğinin bir yardım ya da lütuf değil, çocukların hakkı olduğunu vurgulayan Özbay, Finlandiya'da 1948'den bu yana sürdürülen ücretsiz okul yemeği uygulamasını ve Hindistan'da 112 milyona yakın çocuğu kapsayan programı örnek gösteriyor. Türkiye'de de bütün öğrencilerin aynı sofrada buluşabileceği bir sistemin kurulabileceğini belirten Özbay, bunun için bütçe ayrılması, mutfak ve yemekhane altyapısının oluşturulması, kadrolu personel istihdam edilmesi ve menülerin beslenme uzmanlarınca hazırlanması gerektiğini söylüyor.

Bir öğün eksik protein, gelişimden öğrenmeye kadar pek çok alanı etkiliyor

Dr. Ruken Gizem Yavuz da, çocukların yeterli protein alamamasının yalnızca günlük açlıkla sınırlı kalmadığını, büyüme ve gelişim süreçlerini doğrudan etkileyebileceğini belirtiyor. 

Dünya Sağlık Örgütü'nün okul çağı çocukları için günlük protein ihtiyacını yaklaşık kilogram başına 1 gram olarak tanımladığını aktaran Yavuz, büyüme döneminde yeni dokuların oluşması nedeniyle enerji, protein ve mineral ihtiyacının arttığına dikkat çekiyor.

Proteinlerin kas, kemik ve organ dokularının temel yapı taşlarından olduğunu vurgulayan Yavuz, yetersiz alımın doku gelişiminde gerilik ve boy uzamasında sorunlara yol açabileceğini belirtiyor. Proteinler aynı zamanda bağışıklık sisteminin çalışması, hormonların ve sindirim enzimlerinin üretimi açısından da önemli. Yeterli ve dengeli beslenme, çocukların enfeksiyonlara karşı direncini ve okul devamlılığını da etkiliyor.

Yavuz, protein açısından yetersiz beslenen çocukların kalori ihtiyaçlarını karşılamak için yağ ve şeker ağırlıklı gıdalara yönelebildiğini, bunun da obezite, metabolik sorunlar ve diş çürükleri gibi başka sağlık sorunlarını beraberinde getirebildiğini söylüyor. Yetersiz beslenmenin dikkat ve odaklanmayı da olumsuz etkileyebileceğini belirten Yavuz, çocukların sağlık koşulları ile öğrenme başarılarının birbirinden ayrı düşünülemeyeceğinin altını çiziyor.

Türkiye'nin tablosu Avrupa'dan ve dünyadan nasıl ayrışıyor?

Türkiye'deki yüzde 12,7'lik oranı uluslararası verilerle değerlendirirken yaş grubu ve ölçüm yöntemine dikkat etmek gerekiyor. Ancak karşılaştırılabilir başka göstergeler de Türkiye'deki tablonun ağırlığını ortaya koyuyor.

OECD'nin PISA 2022 araştırmasına göre Türkiye'de 15 yaşındaki öğrencilerin yüzde 19,3'ü, son bir ay içinde parasızlık nedeniyle haftada en az bir kez yemek yiyemediğini bildirdi. 

Bu oranın OECD ortalaması yüzde 8,2. 

Finlandiya'da bu oran yüzde 2,7, Hollanda'da yüzde 2,8, Portekiz'de yüzde 2,6. Türkiye, OECD ülkeleri arasında bu göstergede en yüksek oranlardan birine sahip.

Türkiye açısından bir başka çarpıcı nokta ise okul yemeği uygulaması. Eğitim-İş'in raporuna göre dünyada en az 460 milyon çocuk okul yemeği programlarından yararlanıyor. Bu programların finansmanının yüzde 99'u ulusal bütçelerden karşılanıyor. Avrupa Birliği'nin 27 üyesinden 26'sında evrensel ya da hedefli okul yemeği programı bulunuyor. 

Eğitim-İş'in hesaplamasına göre Türkiye'de okul öncesi ve zorunlu eğitimdeki 15,2 milyon öğrencinin tamamına bir yıl boyunca her okul günü bir öğün ücretsiz yemek vermenin maliyeti merkezi yönetim bütçesinin yüzde 1,36'sı.

Bu veriler, okul yemeğinin yalnızca ekonomik gücü yüksek ülkelerin karşılayabileceği bir uygulama olmadığını gösteriyor. Tartışmanın merkezinde, kamusal kaynakların çocukların beslenmesi için kullanılıp kullanılmayacağı bulunuyor.

Emekçiler bir tabak tavuk için merdiven siliyor, son kullanma tarihi gelen ürünleri satın alıyor

İstatistiklerin anlattığı yoksulluğun gündelik hayattaki karşılığını ise Ankara'nın Mamak ilçesinde yaşayan Zeynep Hanım anlatıyor. Bir emekçi mahallesinde yaşayan Zeynep'in komşularından biri, çocuklarına bir öğün tavuk yedirebilmek ve beslenme çantalarına yiyecek koyabilmek için merdiven siliyor. 

Bir başka komşusu ise bir zincir markette çalışıyor. Son tüketim tarihi yaklaşan köfte, salam ve sucuk gibi ürünleri, çocukları okula giden komşularıyla paylaşıyor.

soL'a konuşan Zeynep, mahallede yaşananları şu sözlerle aktarıyor:

Düşünün, insanlar çocuklarına bir öğün et ürünü yedirebilmek için birbirine muhtaç kalıyor. Bir anne merdiven siliyor, bir komşu elindeki imkânı paylaşıyor. Bizim yaşadığımız gerçek bu.

Yoksulluk karşısında ailelerin kendi içinde geliştirdiği dayanışma, bir yandan ayakta kalmanın yolu olurken diğer yandan kamusal sorumluluğun nasıl ailelerin ve komşuların omuzlarına bırakıldığını gösteriyor. Üstelik her ailenin böyle bir dayanışma ağına ulaşma imkânı da yok. Zeynep, çocuklarına bir öğün et yediremeyen annelerin çoğu zaman kendi yediklerinden kıstığını, etin yerine makarna, patates ve bulgur koyduğunu anlatıyor.

Zeynep'in dikkat çektiği bir başka mesele de bu yoksulluğun yıl boyunca sürmesi. Ramazan ayında iftar çadırlarına giden, belediyelerin aşevlerinden yararlanan ailelerin Ramazan sonrasında ne yapacağını soruyor: “Peki Ramazan bitince ne olacak? Bu insanlar yılın geri kalanında ne yiyecek? Çocuklarını nasıl doyuracak?”

Mamak'ta Semt Evleri'nde bir araya gelerek konuya dair çözüm aradıklarını ve mücade ettiklerini ifade eden Zeynep Hanım, mahalledeki dayanışmanın önemini vurguluyor. Her şeye rağmen dayanışmanın temel bir ihtiyacın karşılanmasında kalıcı çözüm olamayacağını söylüyor. Taleplerinin lüks olmadığını özellikle belirtiyor:

Biz çocuklarımıza zengin sofralar istemiyoruz. Bir tabak et, bir yumurta, dolu bir beslenme çantası istiyoruz. Çocuklarımız sağlıklı büyüsün, okulda açlıkla değil dersleriyle uğraşsın istiyoruz.

Bir annenin çocuğuna bir öğün tavuk yedirebilmek için merdiven silmek zorunda kalmasının normalleştirilemeyeceğini söyleyen Zeynep, çocukların beslenmesinin bir lütuf değil hak olduğunu vurguluyor.

Çocukların sofrasının zenginleşmesi kamusal sorumluluktur

Bir tarafta çocukların sağlıklı gelişimi için gerekli besinlere erişemeyen aileler, diğer tarafta çocuklara ücretsiz bir öğün yemek verilmesinin bütçeye getireceği yük tartışması var. 

Mesele yalnızca bir öğün yemeğin maliyeti de değil. Çocukların beslenme hakkının ailelerin gelirine, annelerin ek iş bulabilmesine ya da komşuların dayanışmasına bırakılıp bırakılmayacağı.

Bir çocuğun okulda açlıkla mücadele etmek zorunda kalmadığı, beslenme çantasının evdeki yoksulluğun göstergesine dönüşmediği bir eğitim ortamı mümkün. Bunun için gereken, çocukların sofrasını kamusal bir sorumluluk olarak görmek.

Çünkü çocukların sofrasından eksilen yalnızca et, tavuk ya da balık değil; sağlıklı büyüme, eşit eğitim ve insanca yaşam hakkı.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.