Birleşmiş Milletler'in (BM) Batı Sahra'da bağımsızlık referandumunu hazırlamak ve ateşkesi izlemek üzere 1991'de kurduğu Batı Sahra Referandumu Misyonu (MINURSO), görev süresinin uzatılmaması üzerine 1 Kasım itibarıyla kapanış sürecine girdi. 

BM Güvenlik Konseyi'nin 30 Ekim'de yaptığı oylamalarda ABD ve Rusya'nın sunduğu iki ayrı tasarı da kabul edilmedi. 

Böylece 35 yıldır bölgede bulunan BM misyonunun geleceği belirsizliğe sürüklendi.

ABD'nin sunduğu tasarı, misyonun görev süresini bir yıl uzatmayı, adını değiştirmeyi ve askeri bileşenini küçültmeyi öngörüyordu. Tasarı ayrıca Fas'ın 2007'de sunduğu özerklik planını siyasi çözümün temel zemini haline getiriyordu. Rusya tasarıyı veto etti. Moskova'nın MINURSO'nun mevcut adı ve görev çerçevesiyle bir yıl daha uzatılmasını öngören karşı tasarısı ise ABD'nin karşı oyuyla reddedildi. Rusya'nın önerisi 3 kabul, 1 ret ve 11 çekimser oy aldı.

ABD'nin tasarısı 11 kabul, Rusya'nın vetosu ve Çin, Pakistan ile Somali'nin çekimser oylarıyla sonuçlandı. Fransa ve İngiltere, misyonun ani biçimde sona ermesinin bölgede yeniden tırmanan gerilim açısından risk oluşturacağı uyarısında bulundu. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres de misyonun düzenli biçimde geri çekilmesi için sürecin başlatılacağını bildirdi.

MINURSO'nun sona ermesi, yalnızca bir BM barış gücü misyonunun kapanması anlamına gelmiyor. Misyon, 1991'de Fas ile bağımsızlık yanlısı Polisario Cephesi arasında sağlanan ateşkesin ardından, Batı Sahra halkının bağımsızlık ya da Fas'a katılma seçenekleri arasında karar vereceği referandumu düzenlemek üzere kurulmuştu. Ancak seçmen listeleri üzerindeki anlaşmazlıklar nedeniyle referandum hiçbir zaman gerçekleştirilemedi.

İspanyol sömürgeciliğinden Fas'ın kontrolüne

Kuzeybatı Afrika'da Atlas Okyanusu kıyısında bulunan Batı Sahra, 19. yüzyılın sonlarından itibaren İspanya'nın sömürgesi oldu. Bölge, 1963 yılında BM'nin kendi kendini yönetmeyen bölgeler listesine alındı. İspanya'nın sömürge yönetimi boyunca Batı Sahra'nın bağımsızlığı için mücadele eden Sahravi halkının ulusal kurtuluş hareketi Polisario Cephesi, 1973'te kuruldu.

İspanya'nın sömürgeden çekilme sürecinde Fas ve Moritanya bölge üzerinde hak iddia etmeye başladı. Fas Kralı II. Hasan, 1975'te Yeşil Yürüyüş adı verilen kitlesel hareketi başlatarak Batı Sahra üzerindeki iddiasını güçlendirmeye çalıştı. İspanya, Fas ve Moritanya arasında 14 Kasım 1975'te imzalanan Madrid Anlaşması'yla bölgenin yönetimine ilişkin sorumluluklar bu iki ülkeye devredildi.

Ancak anlaşma, Batı Sahra üzerindeki egemenliği Fas'a devreden uluslararası bir karar niteliği taşımıyordu. Polisario Cephesi anlaşmayı reddederek Fas ve Moritanya güçlerine karşı silahlı mücadele başlattı. İspanya'nın 1976'da bölgeden çekilmesinin ardından Polisario, 27 Şubat 1976'da Sahravi Arap Demokratik Cumhuriyeti'ni ilan etti.

Moritanya 1979'da savaştan çekilerek bölge üzerindeki iddiasından vazgeçti. Fas ise Moritanya'nın çekildiği alanları da kontrolü altına aldı. Böylece Batı Sahra'nın büyük bölümü Fas yönetimine geçti.

Fas, 1980'lerde bölgenin kontrolünü korumak amacıyla yaklaşık 2 bin 700 kilometrelik bir savunma hattı inşa etti. Mayınlar ve askeri gözetleme noktalarıyla çevrili bu hat, Batı Sahra'yı fiilen ikiye böldü. Bölgenin batısı Fas'ın kontrolünde kalırken doğudaki bazı alanlar Polisario'nun denetimine girdi.

Uluslararası hukuk ne diyor?

Fas'ın Batı Sahra üzerindeki egemenlik iddiası, uluslararası hukukta tartışmalı olmaya devam ediyor.

Uluslararası Adalet Divanı, 16 Ekim 1975'te yayımladığı danışma görüşünde, Batı Sahra'nın İspanyol sömürge yönetimi öncesinde sahipsiz bir toprak olmadığını ve Fas Sultanı ile bölgedeki bazı kabileler arasında tarihsel bağlılık ilişkileri bulunduğunu kabul etti. Ancak mahkeme, bu ilişkilerin Fas'a bölge üzerinde egemenlik hakkı vermediğini ve Sahravi halkının kendi kaderini tayin hakkını ortadan kaldırmadığını ortaya koydu.

Batı Sahra, 1963'ten bu yana BM'nin kendi kendini yönetmeyen bölgeler listesinde bulunuyor. BM Genel Kurulu da 1990'da Batı Sahra meselesinin, halkın kendi kaderini tayin hakkını kullanmasıyla tamamlanması gereken bir dekolonizasyon sorunu olduğunu yeniden vurguladı.

Bu nedenle Fas'ın bölgeyi kendi toprağı olarak kabul eden yaklaşımı, uluslararası alanda tartışmasız biçimde tanınmış değil. Batı Sahra'nın statüsünün belirlenmesi, Sahravi halkının kendi geleceği hakkında karar vermesini gerektiren bir mesele olmayı sürdürüyor.

35 yıldır beklenen referandum

BM, 1991'de Fas ve Polisario arasında sağlanan ateşkesin ardından 690 sayılı kararla MINURSO'yu kurdu. Misyonun temel görevlerinden biri, Batı Sahra halkının bağımsızlık ya da Fas'a katılma seçenekleri arasında tercih yapacağı referandumu hazırlamak ve gerçekleştirmekti.

Ancak referandumda oy kullanacak kişilerin kimlerden oluşacağı konusunda taraflar anlaşamadı. Fas, bölgede yaşayan daha geniş bir nüfusun seçmen listesine dahil edilmesini savunurken Polisario, İspanyol sömürge yönetimi dönemindeki nüfus kayıtlarının esas alınmasını istedi. Seçmen belirleme süreci yıllar içinde çıkmaza girdi.

Böylece bağımsızlık referandumu 35 yıl boyunca gerçekleştirilemedi. BM misyonu ise ateşkesin izlenmesi ve askeri gelişmelerin gözlemlenmesi gibi görevlerini sürdürdü.

Fas'ın 2007'de sunduğu özerklik planı, Batı Sahra'nın Fas egemenliği altında kalmasını ve bölgeye iç yönetim konusunda belirli yetkiler tanınmasını öngörüyor. Polisario Cephesi ise bağımsızlık seçeneğini ortadan kaldırdığı gerekçesiyle bu plana karşı çıkıyor.

ABD ve Fransa Fas'ın yanında

Batı Sahra üzerindeki mücadelede ABD ve Fransa'nın Fas'a verdiği destek giderek belirginleşti.

ABD Başkanı Donald Trump, Aralık 2020'de Fas'ın İsrail'le ilişkilerini normalleştirmesi karşılığında Fas'ın Batı Sahra üzerindeki egemenliğini tanıdı. Bu karar, ABD'nin bölgedeki politikasında önemli bir değişiklik anlamına geliyordu. Biden yönetimi de kararı geri almadı.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Ekim 2024'te Fas Parlamentosu'nda yaptığı konuşmada Batı Sahra'nın bugünü ve geleceğinin Fas egemenliği altında olduğunu savundu. İspanya da 2022'de Fas'ın özerklik planını sorunun çözümü için en ciddi ve gerçekçi öneri olarak desteklediğini açıkladı.

İngiltere ve Almanya da Fas'ın özerklik önerisine destek veren ülkeler arasında yer aldı. Böylece Batı Sahra halkının bağımsızlık talebinin karşısında, Fas'ın egemenliği altında özerklik seçeneğini destekleyen uluslararası bir blok güç kazandı.

ABD'nin 30 Ekim'de Güvenlik Konseyi'ne sunduğu tasarı da bu yaklaşımın BM zemininde güçlendirilmesini amaçlıyordu. Tasarıda Fas'ın özerklik planı müzakerelerin temel çözüm seçeneği olarak öne çıkarılıyordu. Rusya'nın vetosu bu girişimin kabul edilmesini engelledi. Ancak Moskova'nın misyonu mevcut çerçevesiyle uzatma önerisinin de reddedilmesiyle BM'nin sahadaki varlığı sona erme sürecine girdi.

Rusya'nın vetosunu doğrudan Polisario'nun bağımsızlık mücadelesine destek olarak yorumlamak ise doğru olmayacak. Moskova'nın Kuzey Afrika'da kendi diplomatik ve stratejik çıkarları bulunuyor. Güvenlik Konseyi'ndeki karşılıklı hamleler, Batı Sahra halkının geleceğinin büyük güçlerin rekabetine sıkıştığını bir kez daha gösterdi.

Cezayir-Fas rekabeti

Batı Sahra meselesi, Kuzey Afrika'nın iki önemli gücü Fas ve Cezayir arasındaki rekabetin de merkezinde yer alıyor.

Cezayir, Polisario Cephesi'nin en önemli bölgesel destekçisi. Sahravi mültecilerinin önemli bölümü Cezayir'in güneybatısındaki Tinduf çevresinde bulunan kamplarda yaşıyor. Cezayir, Batı Sahra halkının kendi kaderini tayin hakkını savunurken Fas'ın bölgesel etkisinin genişlemesine de karşı çıkıyor.

Fas ise Batı Sahra'yı kendi topraklarının parçası olarak görüyor ve bölgedeki kontrolünü sürdürmek için diplomatik, ekonomik ve askeri araçlardan yararlanıyor. İki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler 2021'de kesildi.

Dolayısıyla Batı Sahra'nın bağımsızlık mücadelesi, bir yandan kendi kaderini tayin hakkı talebi, diğer yandan Fas ile Cezayir arasındaki bölgesel güç rekabeti içinde ilerliyor. Ancak bu rekabet, Sahravi halkının bağımsızlık talebinin yerine geçirilebilecek bir açıklama değil.

Çölün altındaki servet: Fosfat ticareti

Batı Sahra üzerindeki mücadelenin arkasında önemli ekonomik çıkarlar da bulunuyor. Bölge, zengin fosfat yatakları ve balıkçılık kaynaklarıyla uluslararası ticaret açısından stratejik öneme sahip.

Bölgenin en önemli fosfat madeni Bou Craa, Fas devletine ait OCP şirketi tarafından işletiliyor. Madenden çıkarılan fosfat, yaklaşık 100 kilometrelik dev taşıma bandıyla El Aaiún limanına götürülüyor ve buradan gemilerle yurt dışına taşınıyor.

Batı Sahra Kaynakları İzleme Örgütü'nün Mayıs 2026'da yayımladığı P for Plunder raporuna göre 2025 yılında işgal altındaki Batı Sahra'dan 36 gemiyle yaklaşık 2,02 milyon ton fosfat kayası ihraç edildi. Bu miktar 2024'teki 1,45 milyon tonluk ihracatın belirgin biçimde üzerinde. Kuruluş, 2025'teki ticaretin tahmini değerini 376,5 milyon dolar olarak hesapladı.

Rapora göre en büyük ithalatçı Hindistan oldu. Hindistan yaklaşık 1,34 milyon ton fosfat ithal ederken Meksika 508 bin ton, Yeni Zelanda ise 171 bin ton ithal etti.

Fosfat, gübre üretiminin temel hammaddelerinden biri. Dolayısıyla Batı Sahra'dan çıkarılan kaynaklar, farklı ülkelerin tarım ve gübre sanayilerinin tedarik zincirine dahil ediliyor. Ancak bu ticaretten Sahravi halkının nasıl yararlandığı ve kaynakların işletilmesine ilişkin halkın rızasının bulunup bulunmadığı temel bir sorun olmayı sürdürüyor.

Fas'ın bölgedeki ekonomik faaliyetleri fosfatla sınırlı değil. Batı Sahra'nın Atlantik kıyısı, balıkçılık açısından da önemli kaynaklara sahip.

Avrupa'nın ticareti, mahkemenin kararı

Avrupa Birliği'nin Fas'la yaptığı tarım ve balıkçılık anlaşmaları, Batı Sahra'nın doğal kaynakları üzerindeki tartışmanın önemli başlıklarından biri.

AB, Fas'la yaptığı ticaret ve balıkçılık anlaşmalarını Batı Sahra kıyılarını ve ürünlerini de kapsayacak şekilde uygulamıştı. Polisario Cephesi bu uygulamaya karşı hukuki mücadele başlattı.

AB Adalet Divanı 4 Ekim 2024'te verdiği kararlarda, Batı Sahra'nın Fas'tan ayrı bir bölge olduğunu ve Sahravi halkının kendi kaderini tayin hakkının dikkate alınması gerektiğini belirtti. Mahkeme, Batı Sahra'yı kapsayan anlaşmaların bölge halkının rızasını gerektirdiğine hükmetti. AB kurumlarının bölge halkı yerine mevcut nüfusa danışmasının yeterli olmadığına dikkat çekti.

Ancak AB, Fas'la ticari ilişkilerini sona erdirmek yerine yeni bir düzenlemeye gitti. 2 Ekim 2025'te kabul edilen yeni düzenleme, 3 Ekim'den itibaren geçici olarak uygulanmaya başladı. Böylece Batı Sahra menşeli ürünlerin Fas'ın gümrük makamlarınca kontrol edilmesi koşuluyla AB'nin ticari tercihleri kapsamında kalması sağlandı.

AB, yeni düzenlemenin mahkemenin kararında belirlenen koşulları karşılayacağını savunuyor. Ancak düzenleme, Avrupa'nın Fas'la ekonomik ilişkilerini sürdürme isteği ile Sahravi halkının rızası ilkesinin nasıl bağdaştırılacağı tartışmasını yeniden gündeme getirdi.

İşgalin yeni boyutu: Yeşil enerji yatırımları

Fas'ın Batı Sahra'daki ekonomik yatırımları fosfat ve balıkçılığın yanı sıra yenilenebilir enerji alanında da genişliyor.

Batı Sahra Kaynakları İzleme Örgütü'nün Aralık 2025'te yayımladığı İşgalin Yeşil Aklanması (Greenwashing Occupation) raporu, Fas'ın bölgede rüzgar ve güneş enerjisi projelerini genişlettiğini, yeşil hidrojen yatırımlarını da gündemine aldığını ortaya koyuyor.

Rapora göre bu projeler yalnızca enerji üretimiyle sınırlı değil. Yenilenebilir enerji yatırımları, fosfat gibi kaynakların işletilmesini destekliyor; tarımsal üretim ve su arıtma projelerine enerji sağlıyor. Bu yatırımların bir bölümü Fas'ın ulusal elektrik şebekesine bağlanıyor.

Raporda, Sahravi halkının rızası alınmadan yürütülen enerji projelerinin Fas'ın bölgedeki ekonomik ve siyasi kontrolünü kalıcılaştırma riski taşıdığı savunuluyor.

Bu açıdan Batı Sahra'daki enerji yatırımları, yalnızca bir yenilenebilir enerji dönüşümü meselesi değil. Bölgenin geleceği hakkında söz sahibi olması gereken halkın dışında alınan kararlarla ekonomik ve siyasi bağımlılığın derinleştirilmesi anlamına geliyor.

Elli yıllık sürgün: Tinduf kamplarında yaşam

Batı Sahra'daki mücadelenin en ağır sonuçlarından biri, on binlerce Sahravi'nin yarım asırdır mülteci olarak yaşamak zorunda kalması.

1975'te Fas'ın bölgeye girmesinin ardından Cezayir'e sığınan Sahravilerin önemli bölümü bugün Tinduf çevresindeki beş kampta yaşıyor. BM'nin 2026-2027 Sahravi Mülteci Müdahale Planı'na göre kamplarda yaklaşık 173 bin 600 mülteci bulunuyor.

Çöl koşullarında kurulan kamplarda yaz sıcaklıkları 50 dereceyi aşabiliyor. Sağlık, eğitim, barınma ve gıda ihtiyaçlarının karşılanması büyük ölçüde uluslararası yardımlara bağlı.

Dünya Gıda Programı'nın Şubat 2026 tarihli açıklamasına göre 133 binden fazla mülteci aylık gıda yardımına ihtiyaç duyuyor. Kamplardaki nüfusun yüzde 80'inden fazlası temel gıda gereksinimleri için tamamen insani yardıma bağımlı.

Buna rağmen Sahravi mülteci toplumu kamplarda kendi toplumsal örgütlenmesini ve temel hizmet yapılarını oluşturmuş durumda. Kadınlar, kamp yönetimi ve hizmetlerin sürdürülmesinde önemli roller üstleniyor. Ancak bu örgütlenme, yarım asırdır süren sürgünün yarattığı ekonomik ve toplumsal sorunları ortadan kaldırmıyor.

Tinduf'ta doğup büyüyen kuşaklar, ülkelerine dönme hakkını kullanamadan yaşamlarını sürdürüyor. Böylece Batı Sahra sorunu, yalnızca bir sınır ve egemenlik tartışması olmaktan çıkarak kuşaklar boyunca devam eden bir sürgün meselesine dönüşüyor.

İşgal altındaki bölgede baskılar

Fas kontrolündeki Batı Sahra'da bağımsızlık yanlısı siyasi faaliyetler ve insan hakları savunucularının çalışmaları da baskıyla karşılaşıyor.

Fas makamları, 2025 yılında da Batı Sahra'nın bağımsızlığını savunanlara yönelik baskıları sürdürüyor

Gdeim Izik protestolarının ardından tutuklanan Sahravilerin durumuna dikkat çekiliyor. 2010'da başlayan protestoların ardından yargılanan 19 Sahravi erkek, adil olmayan yargılamalar ve işkence iddialarıyla gündeme gelen davalar sonucunda cezaevinde bulunuyor.

Bölgedeki bağımsızlık yanlısı hareketin siyasi faaliyetleri üzerindeki kısıtlamalar, Sahravi halkının kendi geleceği hakkında özgürce söz söyleyebilmesi önündeki engellerden biri olmayı sürdürüyor.

BM'nin başarısızlığı, halkın hakkını ortadan kaldırmıyor

MINURSO'nun 35 yılın ardından kapanış sürecine girmesi, Batı Sahra'daki siyasi çıkmazın geldiği noktayı gösteriyor. Halkın kendi geleceğini belirlemesi için kurulan BM misyonu, temel görevini yerine getiremeden sona eriyor.

Üstelik 2020'de ateşkesin bozulmasının ardından Fas ile Polisario arasında düşük yoğunluklu çatışmalar yeniden başlamıştı. BM misyonunun bölgedeki askeri gelişmeleri izleme kapasitesinin ortadan kalkması, yeni gerilimlerin önünü açabilecek riskleri de beraberinde getiriyor.

Ancak MINURSO'nun görev süresinin uzatılmaması, Sahravi halkının bağımsızlık hakkının ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Batı Sahra hâlâ BM'nin kendi kendini yönetmeyen bölgeler listesinde bulunuyor ve dekolonizasyon süreci tamamlanmış değil.

Batı Sahra'da 35 yıl boyunca yapılamayan referandum, bugün yalnızca ertelenmiş bir seçim değil; bir halkın geleceğinin kendi iradesi dışında belirlenmesinin hikâyesi. Fosfatı, balığı ve enerji kaynakları uluslararası ticarete konu edilen bu topraklarda, kaynakların sahibi olması gereken halkın kendi geleceğine karar verme hakkı ise hâlâ bekliyor.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz.

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.