Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE), Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü’nden (OPEC) ve OPEC+ mekanizmasından 1 Mayıs itibarıyla ayrılacağını açıklaması, küresel enerji piyasasında dikkat çekici bir kırılma yarattı. 

Abu Dabi yönetimi kararı “ulusal çıkarlar” ve uzun vadeli enerji stratejisiyle gerekçelendirirken, Batı basınında yer alan analizlerde bu adımın BAE’nin Suudi Arabistan’dan giderek daha bağımsız bir çizgi izleme arayışının sonucu olduğu belirtiliyor. Reuters, kararın OPEC’in küresel petrol piyasası üzerindeki etkisini zayıflatacağını, ancak grubun kısa vadede dağılmasının beklenmediğini aktardı.

BAE’nin kararı, petrol fiyatlarının savaş koşullarında dalgalandığı bir döneme denk geldi. ABD-İsrail’in İran’a yönelik saldırıları ve İran’ın misillemeleri Körfez’de enerji akışını kırılgan hale getirirken, Hürmüz Boğazı çevresindeki gerilim petrol piyasalarında arz kaygısını artırdı. Bu koşullarda BAE’nin OPEC dışına çıkarak üretimini artırma seçeneğini öne alması, hem enerji piyasası hem de Ortadoğu’daki güç dengeleri açısından önemli görülüyor.

OPEC nedir, neden kuruldu?

OPEC, 1960 yılında Bağdat’ta İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela tarafından kuruldu. Örgütün temel amacı, petrol üreticisi ülkelerin Batılı petrol tekelleri karşısında kendi doğal kaynakları üzerinde daha fazla söz sahibi olması, üretim politikalarını koordine etmesi ve petrol fiyatlarında istikrar sağlamasıydı. O dönemde küresel petrol piyasasına “Yedi Kız Kardeş” olarak bilinen büyük Batılı petrol şirketleri hâkimdi.

Bugün OPEC, üye ülkeler arasında üretim kotaları belirleyerek küresel arzı etkilemeye çalışıyor. 2016’dan bu yana Rusya, Kazakistan, Umman, Meksika ve bazı başka üreticilerin de dahil olduğu OPEC+ formatı üzerinden daha geniş bir koordinasyon yürütülüyor. OPEC yaklaşık küresel petrol arzının yüzde 30’unu, OPEC+ ise yaklaşık yüzde 41’ini temsil ediyor.

Bu nedenle BAE’nin ayrılığı, sıradan bir üyelik değişikliği olarak görülmüyor. BAE, OPEC içinde hem yüksek üretim kapasitesi hem de yedek kapasitesiyle önemli bir ülkeydi.

Kota kavgası: Abu Dabi daha fazla üretmek istiyor

BAE’nin temel rahatsızlığı uzun süredir OPEC’in üretim kotalarıydı. Abu Dabi yönetimi son yıllarda petrol üretim kapasitesini artırmak için ciddi yatırımlar yaptı. Buna karşın OPEC+ kararları, ülkenin fiilen ne kadar petrol pompalayabileceğini sınırlıyordu.

BAE’nin mevcut üretimi yaklaşık 3,4 milyon varil/gün düzeyinde aktarılırken, ülkenin 2027’ye kadar üretim kapasitesini yaklaşık 5 milyon varil/gün seviyesine çıkarmayı hedeflediği belirtiliyor. Reuters’a göre BAE’nin ayrılık kararı, ülkenin kapasite artışını OPEC kotası dışında daha serbest biçimde kullanma isteğiyle bağlantılı.

Bu durum OPEC içindeki temel çelişkiyi de açığa çıkarıyor. Suudi Arabistan, daha yüksek petrol fiyatlarını korumak için üretim kısıtlamalarına ağırlık verirken, BAE daha fazla üretim ve daha fazla pazar payı istiyor. Başka bir ifadeyle Riyad fiyat disiplinini, Abu Dabi ise üretim esnekliğini öne çıkarıyor.

Suudi Arabistan’la ayrışma derinleşiyor

BAE’nin hamlesi, OPEC’in fiili lideri sayılan Suudi Arabistan açısından da önemli bir darbe niteliğinde. Riyad, uzun yıllardır OPEC ve OPEC+ içinde üretim kesintileri yoluyla petrol fiyatlarını dengeleme stratejisinin merkezinde yer aldı. Ancak BAE’nin kararı, Suudi Arabistan’ın bu dengeleyici rolünün sorgulanmasına yol açıyor.

İki ülke arasındaki ayrışma yalnızca enerji politikasıyla sınırlı değil. Yemen, Sudan, İsrail’le ilişkiler ve İran’a karşı tutum gibi birçok başlıkta BAE ile Suudi Arabistan farklı pozisyonlar aldı. BAE, Yemen’de Suudi Arabistan’ın desteklediği Aden merkezli hükümete karşı kimi silahlı gruplarla yakın ilişkiler geliştirirken, Sudan’daki iç savaşta da Riyad’dan farklı olarak Hızlı Destek Kuvvetleri’ne yakın duran bir çizgi izledi.

Bu ayrışmanın ekonomik temeli de var. Suudi Arabistan, daha büyük nüfusu ve Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın devasa kamu yatırımları nedeniyle yüksek petrol gelirlerine daha fazla ihtiyaç duyuyor. BAE ise Dubai merkezli finans, ticaret, lojistik ve hizmet ekonomisi sayesinde petrol fiyatlarındaki düşüşe karşı görece daha dayanıklı bir pozisyonda. Bu nedenle Riyad için yüksek fiyat, Abu Dabi için ise üretim serbestliği daha kritik hale geliyor.

İran savaşı ve BAE’nin İsrail hattı

BAE’nin OPEC’ten ayrılma kararı, ABD-İsrail’in İran’a yönelik saldırılarıyla bölgede gerilimin tırmandığı bir dönemde geldi. ABD basınında yer alan değerlendirmelerde, İran’ın misillemelerinin Körfez’in karşı kıyısındaki BAE’yi doğrudan etkilediği ve Abu Dabi’nin bu süreçte Suudi Arabistan’dan daha sert bir İran karşıtı tutum beklediği ileri sürülüyor.

Savaşın ardından BAE, İran’la ekonomik ve kültürel bağlarını zayıflatmaya dönük adımlar atarken, Suudi Arabistan diplomatik çözüm arayışlarını daha fazla öne çıkardı. Abu Dabi yönetiminin Arap ve İslam örgütlerinin İran’a karşı yeterince güçlü bir tutum almadığını düşündüğü belirtiliyor. Bu tablo, BAE’nin yalnızca enerji politikasında değil, savaş ve güvenlik başlıklarında da Suudi Arabistan’dan farklılaşan bir çizgi izlediğini gösteriyor.

BAE’nin İran’a karşı İsrail’le yakınlaşması ise yeni değil. 2010’da WikiLeaks tarafından yayımlanan ABD diplomatik belgeleri, BAE yöneticilerinin İran’ın nükleer programını bölgesel bir tehdit olarak gördüğünü ve Washington’la bu konuda yakın temas yürüttüğünü ortaya koymuştu. WikiLeaks’te yer alan 2009 tarihli bir ABD diplomatik yazışmasında, Muhammed bin Zayed’in İsrail’in İran’a karşı önleyici saldırı ihtimalini ciddiye aldığı ve İran’ın olası misillemesinin başlıca hedeflerinden birinin BAE olabileceğini söylediği aktarılıyordu.

Aynı dönemde sızdırılan belgeler, ABD’nin bölgedeki müttefiklerinin İran’a karşı daha sert önlemler istediğini de gösterdi. WikiLeaks belgeleri, Körfez’deki ABD müttefiklerinin İran’ın nükleer programına karşı sert tutum talep ettiğini ortaya koymuştu.

Bu gizli stratejik yakınlaşma, on yıl sonra 2020’de imzalanan İbrahim Anlaşmaları’yla resmiyet kazandı. BAE, İsrail’le ilişkileri normalleştirerek İsrail’in bölgedeki en önemli Arap ortaklarından biri haline geldi. Bu nedenle bugünkü OPEC kararı da yalnızca petrol kotası üzerinden değil, Abu Dabi’nin ABD-İsrail hattına daha yakın, Suudi Arabistan’dan ise daha özerk bir bölgesel pozisyon alma arayışı üzerinden okunuyor.

ABD açısından 'iyi haber' mi?

BAE’nin OPEC’ten ayrılmasının petrol fiyatlarını orta vadede aşağı çekebileceği beklentisi, Washington açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendiriliyor. ABD yönetimleri uzun süredir OPEC’i petrol fiyatlarını yüksek tutmakla suçluyor. Özellikle benzin fiyatlarının Amerikan iç siyasetindeki etkisi nedeniyle Washington, Körfez üreticilerinden daha fazla üretim ve daha düşük fiyat talep ediyor.

BAE’nin OPEC dışına çıkması, ABD açısından iki nedenle avantajlı olabilir. Birincisi, OPEC’in kolektif fiyat belirleme kapasitesi zayıflar. İkincisi, Washington tek tek Körfez ülkeleri üzerinde daha fazla baskı kurabilir. BAE’nin ayrılığı, OPEC+’ın petrol piyasası üzerindeki gücünü zayıflatabilir; grup ise üretim disiplini açısından yeni bir sınavla karşı karşıya kalabilir.

Ancak bu denklem çelişkisiz değil. Petrol fiyatlarının çok düşmesi Amerikan tüketicileri için olumlu görünse de ABD kaya petrolü üreticileri açısından risk yaratabilir. Washington, bir yandan düşük benzin fiyatı isterken diğer yandan kendi enerji şirketlerinin kârlılığını korumak zorunda. Bu nedenle ABD açısından ideal olan, petrolün ne çok yükseldiği ne de Amerikan üreticilerini zorlayacak kadar düştüğü bir denge.

Fiyatlar düşer mi?

BAE’nin OPEC dışına çıkması teorik olarak piyasaya daha fazla petrol sürülmesi anlamına gelebilir. Bu da orta vadede fiyatları aşağı çekebilir. Ancak kısa vadede tablo daha karmaşık. Çünkü İran savaşı, Hürmüz Boğazı çevresindeki sevkiyat riski ve yaptırımlar petrol fiyatlarını yukarı çeken unsurlar olarak duruyor.

Bu nedenle analistler, BAE’nin kararının hemen büyük bir fiyat düşüşü yaratmasından çok, piyasalarda oynaklığı artırmasını bekliyor. Savaş koşullarında arz güvenliği belirleyici olmaya devam ederken, kriz sonrası dönemde BAE’nin üretimi artırması OPEC’in fiyatları üretim kısıntılarıyla dengeleme kapasitesini azaltabilir.

Başka bir ifadeyle, bugünkü savaş koşulları fiyatları yukarı iterken, BAE’nin OPEC dışına çıkması gelecekte fiyatları aşağı çekebilecek bir arz baskısı yaratıyor. Bu ikili etki, petrol piyasasını daha öngörülemez hale getiriyor.

OPEC zayıflarsa ne olur?

OPEC’in gücü, üretici ülkelerin tek tek değil birlikte hareket etmesinden geliyordu. Üyeler üretimi sınırladığında fiyatlar destekleniyor; üretim artırıldığında piyasaya arz baskısı oluşuyordu. BAE’nin ayrılığı bu ortak hareket disiplinini zayıflatıyor.

Daha önce Katar, Angola, Ekvador ve Endonezya gibi ülkeler de örgütten ayrılmıştı. Ancak BAE’nin çıkışı daha önemli görülüyor. Çünkü ülke hem yüksek üretim kapasitesine sahip hem de Körfez’de Suudi Arabistan’la birlikte OPEC’in merkezinde yer alan üreticilerden biriydi.

Batı basınındaki bazı analizlerde, BAE’nin gelecekte Arap Birliği, Körfez İşbirliği Konseyi veya İslam İşbirliği Teşkilatı gibi bölgesel yapılardaki konumunun da tartışmaya açılabileceği yorumları yer alıyor. Bu olasılık henüz somut bir karar değil; ancak BAE’nin son yıllarda çok taraflı Arap ve İslam kurumlarından çok, ABD, İsrail ve kendi bölgesel nüfuz ağları üzerinden hareket etmeyi tercih ettiğini gösteren işaretler artıyor.