90. yılında bir 'Hawar' ve Kürt Dil Bayramı
Yayın Tarihi: 15.05.2022 , 10:10 Güncelleme Tarihi: 29.09.2025 , 22:10
Kürt kültürü ve dili üzerinde yaşanan baskılar ya da inkar edildiği örnekleri, Kürtçenin aynı zamanda bir varlık mücadelesini de beraberinde getirmişti doğal olarak. Yani Kürtçe ile ilgili yapılan çalışmalar hem bu dilin varlığını "ispatını" hem de Kürtçe için yapılacak akademik çalışmaların bir arada ilerlemesini şart koşuyordu.
Kürtçe, tarih boyunca birden çok alfabe ile yaşamını sürdürdü. Hint-Avrupa dil ailesinin İrani diller kategorisinde yer alan Kürtçe, Arap ve Fars alfabelerinin yanı sıra bir dönem Kiril alfabesini de kullandı. Aynı zamanda "Masi Surati" ve "Bin u Şad" gibi sadece Kürtlere has olan çeşitli alfabelerin de kullanıldığı dönemlerden geçti tarihi boyunca. Ancak Kürtçenin Latin Harfleri ile ilgili serüveni hem bir aydınlanma mücadelesine hem de tarihteki en zorlu dönemlerine denk düşer.
1917 Ekim Devrimi ve yeni alfabe
1917 Ekim Devrimi ile birlikte Kafkasya yaşayan ve artık Sovyetler Birliği'nde sosyalizm bayrağı altında olan Kürtler için yeni bir sayfa açılıyordu. Sovyetler Birliği, Çarlık Rusya'nın "ezilen halklar hapishanesini" yaşattığı emekçiler için artık eşit ve özgür bir dünya kuruyordu.
İşte bu dönem Kürtler için yeni bir alfabe çalışması da başlamıştı. Buradaki temel esas Latif grafikli bir alfabe oluşturmaktı. Bu sayede hem Kürtler arasındaki iletişimi ve etkileşimi arttırmak hem de modern dünyanın yazınsal üretimi ile temas kurmak kolaylaşacaktı.
Sovyet kadroları hemen işe koyuldu ve İsahak Maragulov ve ilk Kürtçe romanın yazarı olan Erebê Şemo sorumluluğunda yeni bir alfabe hazırlandı. Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin aldığı kararla 1928 yılında hazırlanan Alfabe bugün kullandığımız Latin grafikli Kürtçe alfabeye en yakın alfabedir.
Bu alfabe ile SSCB'de binlerce kitap, dergi, gazete ve broşür hayata geçirildi. Özellikle de 1930 yılında yayına başlayan ve 2000'li yılların başına kadar yayın hayatına devam eden Riya Teze gazetesi, hazırlanan bu yeni alfabe ile üretilmişti. Gazetenin ilk sayısının başlığı bu konuyu işlemiş ve yeni bir alfabe ile Ekim devrimi arasındaki bağı ele almıştır. Seçilecek baz dil için ise Sovyet Kürdologları çok net bir tavır içindeydi: Kürtler için üretilecek tüm materyallerin Kürtçe biçimini, fabrikalardaki ve maden ocaklarındaki çalışan Kürt emekçilerin günlük hayatta kullandıkları Kürtçe belirleyecekti.
Celadet Alî Bedirxan, Hawar Dergisi ve Kürt Dil Bayramı
1932 yılı Kürt dili için bir dönüm noktasına denk düşer. Geç kalmış aydınlanma mücadelesinin hemen hemen tüm örneklerinde olduğu gibi alfabe ve dil çalışmaları Kürt aydınlarının da gündemindedir. Celadet Alî bu dönem hem Avrupa hem Türkiye'deki konuyla ilgili tüm çalışmaları takip eder. Kürt dilinin gramer ve alfabe çalışmalarını deyim yerindeyse artık limana yanaştırmak için kolları sıvayan Celadet Alî Bedirxan, Fransız dil bilimci Roger Lescot ile Kürt dili üzerine çalışmalar yürütür.
Ancak Celadet Alî'nin en büyük sorunu imkansızlıklar olur. Aklındaki fikir artık şekillenmiştir ve nettir. Ancak kendisi sürgündedir. Almanya dönemini geride bırakan yazar artık Suriye'nin kalbi Şam'dadır. Kürt mahallesindeki eşrafı bir araya getirerek bir dergi çıkarmak için çabalarını yoğunlaştırır. Hem maddi zorluklar, hem teknik imkansızlıklar hem de Kürtçenin dört ülkede üç farklı alfabe ile yaşadığı bölünmüşlük Celadet Alî için büyük engeller oluşturur.
Aydınlanma mücadelesinin olmazsa olmazı olarak Latin harflerine geçmeyi ve tüm üretimlerin bu şekilde ilerlemesi gerektiğini düşünür Celadet Alî. Sovyetler Birliği'nin hazırladığı alfabeyi elden geçirir ve küçük eksiklerini tamamlar. Yaklaşık on tane ses için modern Latin harflerindeki karşılıkları günceller ve 15 Mayıs 1932 tarihinde, tarihin tamamı Latin harflerinden oluşan ilk Kürtçe üretimi olan Hawar dergisini okuyucuya ulaştırır.
Toplamda 57 sayı çıkan ve 1943 yılına kadar devam eden dergi hem Fransızca hem de Kürtçe olarak yayınlanır. İlk 23 sayısında okuyucuya ulaşmak ve derdini anlatmak için yarısı Latin yarısı da Arap alfabesi ile çıkar. Bir dergi ile, evet sadece bir dergi ile tüm Kürtlerin Latin harflerine geçmesi için mücadele eden Celadet Alî Bedirxan'ın yayınladığı dergide Osman Sabri, Nurettin Zaza, Cegerxwîn gibi isimler de yer alıyordu.
Kürt dilinin varlık mücadelesi son zamanlara damgasını vuran bir konu oldu. Kürtçe üzerinde yaşanan baskılar, inkar edildiği örnekler ve yasaklamalar arttıkça Kürt emekçiler de diline daha fazla sarıldı. Kürtçe üretti, Kürtçe söyledi ve Kürtçe'ye dünya dillerinden çeviriler yaptı.
İşte bu ilerlemenin, aydınlanmanın ve varlık mücadelesinin bir etabı, uzunca bir süredir Kürt Dil Bayramı olarak kutlanıyor. Özellikle Kürt Dili için mücadele veren enstitüler ve aydınların katkısıyla bugüne gelen Kürt Dil Bayramı kendisine referans olarak 15 Mayıs 1932 tarihini seçti. Çünkü bugün hem Kürt halkının ilerleme ve aydınlanma yolundaki kritik bir gün hem de bunun inatla yoğrulduğu gündü.
90. yılında, emeğin ve ekmeğin özgürleştiği günler için hepimizin Kürt Dili Bayramı kutlu olsun.
Cejna zimanê Kurdî pîroz be
soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.
