Ge&ccedilen hafta, reklam vasfı ağır basan iki Ofer haberi basına yansıdı.
&nbsp
İlk haber, daha doğrusu iddia, kriz-mriz demeden aslanlar gibi &ccedilalışan Ofer'in, Kuşadası'na gelen gemi sayısını, 2009 sezonunda 650'den 700'e y&uumlkselteceği idi. İşsiz yuppilerin bar-disko alemlerine para harcamaktansa, &quotprezervatif daha ucuz&quot deyip evde takılmayı yeğlediği (Vatan, 14.12.08) tam 4,5 milyon İngiliz'in ge&ccedilen Noel'den kalma kredi kartı bor&ccedillarını bile h&acircl&acirc &oumldeyemediği, turizm satışlarının y&uumlzde 25'e varan d&uumlş&uumlşler yaşadığı (Avrupa Turizm İş Konseyi Başkanı &oumlyle diyor) bir d&uumlnyada, Ofer'in bol gemi beklentisi, herhalde, hissedarların ve kamuoyunun g&oumlz&uumlnde, karizmayı fazla &ccedilizdirmemeye y&oumlnelik bir bilan&ccedilo makyajı olmalıdır. (&quotBu yıl armut rekoltesi &ccedilok y&uumlksek olacak&quot iddiasını ortaya atıp &quotneden&quot diye soranlara &quotben &oumlyle istiyorum da ondan&quot yanıtını veren -armudun iyisini yeme becerisiyle &uumlnl&uuml- malum canlının iyimserliğini &ccedilağrıştırıyor.) &nbsp
&nbsp
Ancak, aşırı iyimser tahminlerin, moral motivasyondan &oumlte getirileri de bulunuyor:
&nbsp
Herşeyden &oumlnce, AVM kiracılarının &uumllke &ccedilapında başlattığı &quotbiz bu kazık kiraları krizde &oumldeyecek kadar keriz değiliz&quot isyanının, Ofer limanındaki ka&ccedilak mağazalara da sı&ccedilramaması i&ccedilin, &quot&ccedilok turist gelecek&quot balonunun şişik vaziyette muhafaza edilmesi zorunluluğu var. (Bu arada, yerel esnaf sohbetlerinde dile getirilen &quottamam, ka&ccedilak inşaat falan yaptılar ama, Allahları var, &ccedilok da gemi getirdiler be abi&quot izlenimi, tamamen hurafe. Gemi sayısındaki &quotartış&quot, nedense hep 2003 yılı -zengin turistlerin, değil gemiye, &oumlzel otolarına bile binmeye korktuğu, 11 Eyl&uumll sonrasına ve tam da Irak'ın işgaline denk gelen yıl- baz alınarak hesaplanıyor halbuki, Ofer'in istatistiklerini 11 Eyl&uumll &oumlncesindeki &quotolağan&quot d&oumlnemle karşılaştırmak gerek, mesela 2000 yılında -kamu işletmeciliği esnasında- gelen gemi sayısı 679 olarak g&oumlr&uumln&uumlyor. İsrail monopol&uumln&uumln &quot&oumlzelleştirme mucizesi&quot ambalajıyla sunduğu, adeta bir d&uumlnya rekoru saydığı 650'lik 2008 rakamı bile, tam 8 yıl &oumlnceki &quothantal, beceriksiz, b&uumlrokratik&quot kamu limanının performansını yakalayamıyor, artış falan değil, d&uumlş&uumlş var. İşin ilginci, 2000 rakamları, &quotkenti gemi manyağı yaptık&quot yollu hava basan &oumlzel limanın bizzat kendi web sitesinde de yer alıyor.)
&nbsp
Kış ayları, kruvaziyercilerin yerel acentelerle -acentelerin de yerel shoppingcenter'larla- yeni sezonun hanut kontratlarını bağladığı bir ihale d&oumlnemi oluyor. Bu d&oumlnemde, gemi sahibi, yerel acenteleri tek tek sorgu odasına alıp &quotbana ait olan hanut toplama hakkını sana devretmem i&ccedilin peşin ka&ccedil milyon dalırs verirsin&quot sorusuyla imtihan ederken, bir yandan da, rakip acentelerin tekliflerini anımsatıp &quothani, siz Turkler nasil diyor, Hasan degil basan alir&quot s&oumlzleriyle ince ince m&uumlşteri kızıştırıyor. Miami ofislerindeki mezatlarda, yerel acentelerin gaza gelip u&ccediluk rakamlar &uumlflemesi i&ccedilin, gemi ve turist sayısı beklentilerinin iştah a&ccedilıcı bir d&uumlzeyde abartılması gerekiyor.
&nbsp
Kış ayları, ayrıyeten, kruvaziyer tekellerinin yeni sezonun &quotreklam broş&uumlr&uuml&quotn&uuml hazırladıkları d&oumlnem oluyor. Broş&uumlr dediysem, &oumlyle minik bir el kitabı sanılmasın, reklam veren işyeri sayısı bayağı y&uumlksek tutulduğu i&ccedilin, bir ansiklopedi c&uumlssesinde basılıyor. Reklam veren dediysem de, g&oumln&uumlll&uuml reklam vermekten s&oumlz ettiğim sanılmasın, gemilerde beleş dağıtılan reklam broş&uumlr&uumln&uumln yolcular tarafından doğru d&uumlr&uumlst okunmadığını, broş&uumlr &uumlzerinden pek m&uumlşteri kazanılmayacağını her reklam verici biliyor reklam vermenin tek amacı, broş&uumlr&uuml bastıran Big-Brother kruvaziyer şirketinin &quotrica&quotsını kırmamak -daha doğru bir s&oumlyleyişle, şimşeklerini &ccedilekmemek- oluyor. Tamamen &quotduygusal&quot, tamamen mecburiyetten ve tamamen &quotsorma-ver parası&quot yani. Tek kuruş getirisi olmayan tek sayfalık ilan mukabili binlerce doları peşin peşin bastıran her işyeri, bu mecburi reklam işine dahil olmadığı taktirde, kruvaziyer yolcularının y&uumlz&uumln&uuml dahi g&oumlremeyeceğini -unvanının &quottavsiye edilmeyen mağazalar&quot listesine kara harflerle yazılacağını- iyi biliyor.
Yeni sezon i&ccedilin gemi sayısı tahminlerini y&uumlksekten sallamak, bu reklam broş&uumlr&uumln&uumln ballı kaymaklı gelirini de y&uumlkseltmeye yarıyor. (&Oumlyle ya, &ccedilok gemi getirmeyen gemi şirketine, hangi enayi hava parası, pardon, reklam parası &oumlder ki?)
&nbsp
İkinci haber, Ofer'in, kruvaziyerlerinde, namıdiğer &quotAşk Gemileri&quotnde, istihdam etmek &uumlzere T&uumlrk personel (de) aramakta olduğuydu.
&nbsp
İstihdamı bir l&uumltuf gibi yansıtan, &quotgaribanlara ekmek kapısı&quot ekseninde verilen bu haber, Sammy'nin T&uumlrkofil imajını pekiştirmiş oluyor. Gene de, &quotneden T&uumlrk&quot sorusunun, kısaca yanıtlanması gerekiyor.
&nbsp
Yanıtla ilgili bir ipucu, İsrail'den veriliyor.
&quotSea Transport &amp Trading&quot adlı İsrailli denizcilik şirketinin &quot2002-02-24 Bulletin&quoti, Ofer'in 80. yaşg&uumln&uuml şerefine bir anı defteri şeklinde yazılmış, &quotOfer marks 80th birthday&quot başlığını taşıyor. B&uumlltende, bir eski iş arkadaşının ağzından, &quotmean=varyemez&quot Ofer'in T&uumlrk iş&ccedilileri (de) neden tercih ettiği, hayli laubali bir lisanla, adeta kabak gibi (İngilizce &quotmean&quot i&ccedilin, cimri'den &ccedilok daha &ccedilirkin karşılıklar da var) ifade ediliyor:
&nbsp
&quotSaid one old business associate: 'He made his fortune by being meaner on costs than anybody else.' Ofer built up a reputation for using cheap crews, including Turks, whom he expected to handle much of the on-board repair work but paid little...&quot (Bu c&uumlmleleri, Kuşadası'nın Ofer ismiyle m&uumlşerref olduğu 2005 yılında &quothttp://www.seatransport.co.il/index.php?2&ampsub=4&ampnid=17&quot web sayfasından copy-paste yapıp kendi bilgisayar arşivime atmıştım, fakat bug&uumln aynı sayfada şirketin m&uumlzikli reklamından başka bir şey g&oumlr&uumlnm&uumlyor cimrilikten &oumlte, a&ccedilık a&ccedilık emek istismarından s&oumlzeden arkadaş esprisinin, Ofer ailesinin ricası &uumlzerine kaldırılmış olması m&uumlmk&uumln.) T&uumlrkler, &ccedilok kaba işlerde, &ccedilok &ccedilalışıp az aşındıkları ve az &uumlcret aldıkları i&ccedilin istihdam ediliyor, Ofer'in gemilerinde, Mehmet'lerin, Ali'lerin ve Mustafa'ların &ccedilokluğu, kendisini pohpohlamak &uumlzere yazılmış bir yaşg&uumln&uuml makalesinde -yani, şecaat arzederken- b&oumlyle izah ediliyor.
&nbsp
Bu arada, &quotcheap crew Turk&quot kategorisindeki Mustafa'lardan birinin de Tayyip Erdoğan'ın &oumlz kardeşi olduğunu Sammy'nin mahdumu Eyal Ofer'den &oumlğreniyoruz. Yavuz Semerci'nin 16.9.05 tarihli yazısına g&oumlre, Ofer'le Tayyip Erdoğan tanıştırıldıklarında, Ofer Başbakan'a &quotHow is Mustafa?&quot -belki de &quothow is Musti&quot- sualini damdan d&uumlşer gibi y&oumlneltiyor, Egemen Bağış her zamanki gibi bila&uumlcret terc&uumlmanlık yapıyor, Erdoğan'ın &quothangi Musti?&quot diye anlamadığını, Ofer'in &quotkardeşiniz Mustafa Erdoğan'ı soruyorum, kendisi bizim gemilerimizde uzun yıllar &ccedilalıştı&quot a&ccedilıklamasını okuyoruz. (Mamafih, Semerci'nin istihbaratının &quotters&quot olması, yani, Ofer'in Erdoğan'a değil, Erdoğan'ın Ofer'e &quotbenim brother sizde &ccedilalıştı&quot demiş olması -bunu bir ailevi iftihar vesilesi sayacağı varsayımıyla- daha y&uumlksek bir ihtimal ve nitekim, Tayyip Erdoğan'ın kendi iddiası da bu y&oumlndedir: www.milliyet.com.tr/2005/09/26/siyaset/siy00.html) &Uumlstelik, Semerci, Ofer'in &quotBaşbakan'ın akrabalarından pek &ccedilok isim saymış&quot olduğunu ekliyor ki, Erdoğan familyasının daha başka mensuplarının da Ofer gemilerinde cheap-crew'luk yaptığını d&uumlş&uumlnebiliriz.
&nbsp
Ofer'in iş&ccedili arama haberinde, mevcut T&uumlrk personelin gemilerde epey iyi para kazandığı yazılıyor.
Lakin, iyi para, iyi &quotmaaş&quot anlamına gelmiyor.
Yery&uumlz&uumlndeki herhangi bir kruvaziyer personeline maaşını sorarsanız, yanıtın &quotbahşişlerle beraber...&quot şeklinde başlaması kuvvetle muhtemel zira, bu alemde maaş sıfıra yakındır, &uumlcret yerine bahşiş konuşulur. Bahşiş havuzundan pay alamayan mutfak, g&uumlvenlik vb. işlerde ortalama 500 dolar civarında olan aylık &uumlcret, garsonluk, komilik, oda servisi gibi bahşişli işlerde 50 -evet, resmen elli- dolara kadar d&uumlş&uumlveriyor. (Asgari &uumlcret mi dediniz maalesef o tip b&uumlrokratik kısıtlamalar limanda bırakılıyor, karada yazılmış yasa maddeleri a&ccedilık denizde yoruma &quota&ccedilık&quot oluyor.) İş&ccedililerin sabit &uumlcret yerine, belirsiz m&uumlşteri bahşişlerine bağımlı kılınması, haftada 80, g&uumlnde ise 16 saati aşan &ccedilalışma s&uumlrelerine ses &ccedilıkarmamalarını, k&oumllelik koşullarına (misal, 6 iş&ccedilinin daracık bir kabini, tam 100 iş&ccedilininse 2 duş ve 1 tuvaleti paylaşma mecburiyetine, The Observer, 8.9.02) g&oumln&uumlll&uuml -hatta bazen keyifli- bir uyum g&oumlstermelerini sağlıyor. (*)
&nbsp
Ama g&oumln&uumlll&uuml de yapılsa, k&oumllelik k&oumlleliktir.
&nbsp
K&oumlle'nin meşru yaşam sahası efendi'nin &ccediliftliği ile sınırlıdır, &ccediliftliğin dışındaki her santimetrekarede, her k&oumlle bir &quotka&ccedilak&quot sayılıyor benzer şekilde, Amerikan kruvaziyerlerinde legal &ccedilalışan her azgelişmiş &uumllke yurttaşı, ABD kara topraklarına ayak basar basmaz illegal m&uumllteci pozisyonuna d&uumlş&uumlyor.
&nbsp
1981'de Carnival şirketinin bir kruvaziyerinde, 240 Honduraslı, iki arkadaşlarının atılmasını protesto amacıyla greve gidiyor. Carnival, hem ABD Yabancılar B&uumlrosuna ihbarda bulunuyor, hem de &oumlzel hapishaneleri işleten Wackenhut adlı bir şirketin eski askerlerini &quotkiralıyor&quot polis ve paralı askerler gemiye ortak &quotaskeri&quot baskın d&uumlzenliyor, grevciler &quotka&ccedilak m&uumllteci&quot ilan ediliyorlar ve &oumlnce otob&uumlse, oradan da u&ccedilaklara bindirilip Honduras'a işsiz d&oumlnmek zorunda bırakılıyorlar. (Hukuk karada başka, denizde başka işlediğinden, kimse, kruvaziyerciye &quotmadem bunlar ka&ccedilak, sen bu ka&ccedilakları nasıl &ccedilalıştırdın arkadaş&quot diye soramıyor.)
&nbsp
1981 isyanı, kayda değer son toplu iş&ccedili hareketi oluyor tam 28 yıldır g&uumlverteler alabildiğine sessiz ve alabildiğine uysal g&oumlr&uumln&uumlyor. Zira 28 yıldır, ne Honduras'lılar ne de başkaları &oumlyle 240 kişilik homojen topluluk oluşturamıyor, bir b&oumll-y&oumlnet klasiği sayabiliriz, hi&ccedil bir etnik grubun y&uumlzde 15'ten y&uumlksek orana ulaşmasına izin verilmiyor. Emek&ccedilileri 80-90 farklı &uumllkeden toplama stratejisi, dil, din, ırk ve k&uumllt&uumlr ayrılıkları &uumlzerinden dayanışma g&uumld&uumls&uumln&uuml sınırlamaya yarıyor.
&nbsp
Kruvaziyer, aslında, bir nevi y&uumlzer m&uumllteci kampıdır.
&nbsp
Ve kruvaziyer, bir nevi otonom y&uumlzer devlet'tir.
&nbsp
&quotSularımızın i&ccedilindeler, ama yasalarımızın dışındalar&quot, kruvaziyerler, yery&uumlz&uumlndeki t&uumlm kamu g&oumlrevlileri tarafından b&oumlyle tanımlanmaktadır. (&quotDerya i&ccedilre olup, derya'yı iplemeyen balıklar&quot da diyebiliriz.)
Bir işyeri d&uumlş&uumln&uumln ki, idari merkezi, lojistik merkezi, mali merkezi ve bilumum karargahları Miami'de olsun, ama bu işyeri Miami kentinin de, Florida eyaletinin de, ABD devletinin de yasalarını takmasın bu hukuksal muafiyet, kruvaziyer'i, patron i&ccedilin bir Dingo'nun/Gringo'nun Ahırı'na, iş&ccedili i&ccedilinse bir emek cehennemine d&oumln&uumlşt&uumlr&uumlyor. Hani bırakın gemi y&oumlnetiminin istediği iş&ccediliyi istediği an işten &ccedilıkarmasını, istediği iş&ccediliyi okyanusun istediği noktasında k&oumlpekbalıklarına atma hakkından bile s&oumlzetmek m&uumlmk&uumln! (İstatistikler, bir kruvaziyer iş&ccedilisinin ortalama istihdam s&uumlresinin altı aydan bile az olduğuna işaret ediyor.)
&nbsp
Nasıl mı hem Amerikan gemisi olup hem de Amerikan yasalarını by-pass etmek i&ccedilin, k&uuml&ccedil&uumlk bir kumaş par&ccedilası değiştirme operasyonu (Amerikan gemisini Panama bandıralı yapıvermek) yeterli oluyor. Hemen hemen t&uumlm b&uumly&uumlk şirketler, gemilerini Panama, Liberya, Bahamalar gibi, yasaların patrondan daha patroncu bir hukuk mantığıyla yaz(dır)ıldığı &uumllkelerde tescil ettiriyorlar ki, (**) buralarda da g&oumlzlerinden ka&ccedilan aleyhlerine ayrıntılar varsa, derhal gerekli &quotd&uumlzeltme&quotleri dayatabiliyorlar. Misal, Panama yasalarındaki hafta sonu tatil hakkı maddesinin satır aralarına, kısa bir lobi (r&uumlşvet olarak anlayınız) faaliyeti sonrasında &quotkruvaziyer sekt&oumlr&uuml hari&ccedil&quot s&oumlzc&uumlklerini sıkıştırıverdikleri biliniyor. (2001'de yapılmış bir ITF -International Transport Workers' Federation- araştırmasına g&oumlre, gemi iş&ccedililerinin y&uumlzde 95'i haftada 7 g&uumln &ccedilalışmak zorunda.)
&nbsp
Bir &quotAşk Gemisi&quotnde &ccedilalışmakla, hem para kazanıp hem de maceralı bir tatil yaşayacağını hayal eden gen&ccedil işsizlerin sayısı &ccedilok olabilir, fakat, bu aşk gemisi'nde, aşk'ın yalnızca zengin yolculara tahsis edildiğini, iş&ccedililere ise demir yığını bir y&uumlzen m&uumllteci kampından &oumltesinin kalmadığını bilmeleri gerekiyor.
&nbsp
Bir de, bilhassa kriz d&oumlnemlerinde, &quottip box&quota fazla g&uumlvenilemeyeceğini...
&nbsp
---------------------------------------------------
(*) Maaş'ın bahşiş'le ikame edilmesinin, kruvaziyerlere pek &ccedilok pratik faydası var. Mesela: Ofer'in gemilerinden birinde &ccedilalışan Romanya vatandaşı Christina Gheorghita, 1998'de hastalanıp işi bırakmak zorunda kaldığı ana kadar, g&uumlnde 80 dolar bahşiş kazanıyordu, ancak Ofer'in &oumldemesi gereken &quothastalık tazminatı&quot -bahşiş &uumlzerinden değil, bordro &uumlzerinden hesaplandığı i&ccedilin- sadece g&uumlnl&uumlk 12,5 dolardı, o da -6 aylık iş akdi olmasına rağmen- hastalandığı gemi seferinin sonuna kadar, yani topu topu 7 g&uumln!
Kara'daki yasal iş&ccedili hakları arasında, a&ccedilık denizde de az &ccedilok ge&ccedilerli sayılan yegane madde, Christina'nın da yararlandığı işte bu &quotsick pay&quot (87,5 doları hastanede bozdura bozdura harcama hakkı!) oluyor ki, şirketin usta avukatları i&ccedilin, yarım yamalak bir hakkı k&uumllliyen anlamsız kılmak &ccedilocuk oyuncağı.
&nbsp
(**) Bayrak değiştirme kurnazlığı, deniz korsanlarının, karşılaştıkları potansiyel av'ı &uumlrk&uumltmemek amacıyla kurukafalı bayraklarını indirip yerine &ccedilabucak meşru bir &uumllke bayrağı &ccedilekmelerinden esinlenmiş olabilir Kanadalı profes&oumlr Ross Klein'ın, &uumlnl&uuml kitabında, The New Pirates of the Seven Seas, kruvaziyerleri modern korsan saymasını da, bu &oumlyk&uumlnmeye bağlayabiliriz!