Kamera bir masaya çevrili. Masada rengârenk yiyecekler, bardaklarda içecekler, tabaklarda taze meyveler var. Etrafında oturan genç Afganların yüzleri kameraya dönük. Çoğu yirmili yaşlarında. Birkaç saat sonra, belki birkaç gün sonra başlayacak bir yolculuğun öncesinde, belki de hayatlarının son sofrasında oturuyorlar.

Kameranın arkasından bir ses geliyor: “Kardeşler, size yolculuk için bolca yiyecek ve fazladan ekmek verdik. Meyve, sebze, içecekler... Her şeyi aldınız mı?”

Hep bir ağızdan cevap veriyorlar: “Evet.”

“Doydunuz mu?”

“Evet.”

Ses, “Lütfen yiyin. Afiyet olsun” diyerek konuşmayı sonlandırıyor.

Video, Instagram'da 31 binden fazla takipçisi olan bir sayfada paylaşılıyor. Benzer bir video en az 2,2 milyon kez izlenmiş. Ekranın öbür ucunda, Kabil'de, Herat'ta ya da bir başka Afgan kentinde, işsizlikten ve Taliban yasaklarından bunalmış biri o sofraya bakıyor.

Bu sofranın bir fiyatı var. Bir de videonun hiç göstermediği sonu...

Sofradan sınıra

Yolculuk ekranda başlıyor. Bir mesaj, bir telefon numarası, bir WhatsApp yazışması. Sonra bir sınır. Ardından bir başka sınır.

Afghanistan International'a konuşan mültecilerin aktardıkları, yolun reklamlarda anlatıldığı gibi geçmediğini gösteriyor. Gazetenin en az 40 mülteciyle yaptığı görüşmelere göre Afgan göçmenler yol boyunca kaçakçıların gaspına, İranlı sınır muhafızlarının ve Türk güvenlik güçlerinin şiddetine maruz kalıyor. Bazı durumlarda bu şiddetin ölüm ve kayıplarla sonuçlandığı belirtiliyor. Kaç kişinin bu şekilde hayatını kaybettiği ise bilinmiyor.

Kesin bir rakam yok. Çünkü çoğu kişi sığınma başvurusu yapma şansı bulamadan geri çevriliyor.

Sınır boylarından gelen videolar, bu yolculuğun başka bir yüzünü gösteriyor. İran'ın Maku kentinden ve Van'ın Çaldıran ilçesinden gönderilen görüntülerde çıplak, yaralı, bedenleri morluklarla dolu gençler görülüyor. Çadırların altında yüzleri ve vücutları kanlı genç erkekler var. Göçmenler haftalarca tutulduklarını, yeterli yemek verilmediğini ve sınır duvarı boyunca zorla çalıştırıldıklarını söylüyor. Bu iddialar bağımsız kaynaklarca doğrulanmış değil. Türk polisi ise geçmişte benzer suçlamaları reddederek göçmenlere yemek, su ve sağlık hizmeti verildiğini belirtmişti.

Sınıra üç kilometre

Özalp'ta bulunan sekiz genç, İran sınırına yaklaşık üç kilometre uzaklıktaydı. Bir yol kenarında, gün doğmadan hemen önce...

Üç kilometre, normal bir günde yaklaşık bir saatte yürünebilecek bir mesafe. Kışa girerken dondurucu soğukta, belki aç, belki yaralı, belki de elleri ve ayakları bağlıyken çok daha uzun bir yol olabilir.

Ancak bu iddiaların hiçbiri şu an için doğrulanmış bilgi değil. Bilinen şu: Sekiz cansız beden bulundu, ölüm nedeni açıklanmadı, soruşturma dosyasına gizlilik kararı getirildi ve hayatını kaybedenlerin kimlikleri kamuoyuyla paylaşılmadı.

Bu sırada Van'da yaşayan Afganlar, Afgan Mülteci Derneği'nin Afgan gazetesine aktardığı bilgiye göre, cenazeleri görmek için hastaneye gitmek istedi ancak izin verilmedi.

Resmi kaynaklar: Soğuk ihtimali

Haberlere göre, arazide bulunan kişilerin Türkiye'ye yasa dışı yollarla girmiş düzensiz göçmenler olduğu değerlendiriliyor. İlk incelemelerde, yaşları 20 ile 25 arasında olduğu belirtilen gençlerin vücut bütünlüklerinin korunduğu, cesetlerde kesici veya delici alet ya da ateşli silah yaralanmasına rastlanmadığı bildirildi.

Göçmenlerin dondurucu soğuk nedeniyle hayatını kaybetmiş olabileceği ihtimali üzerinde duruluyor. Olayla ilgili Van Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından inceleme başlatıldı. Ancak hayatını kaybedenlerin kimlikleri açıklanmadı.

Afgan kaynaklar ne diyor?

soL'a konuşan bir Afgan gazeteciye göre, Afganistan'a yakın haber kaynaklarında olay çok farklı anlatılıyor: Ölümlerin nedeni soğuk değil, bir saldırı.

Londra merkezli Afghanistan International, Türkiye'deki Afgan Mülteci Derneği'ne dayandırdığı haberinde sekiz gencin ölümünü ele aldı. Haberde dolaşıma giren bir videoda, boğazları iple bağlanmış sekiz genç erkeğin cesedi görülüyor. Videoyu çeken kişi, Afgan aksanıyla Farsça, “Merhaba kardeşim! İşte yolcular bunlar” diyor.

Gazete, olayın ayrıntılarını ikinci bir kaynaktan doğrulayamadığını da belirtiyor.

Haberde öne sürülen bir diğer iddia ise grupta yaklaşık 40 kişinin bulunduğu ve bunlardan sekizinin öldüğü. İddiaya göre göçmenler sınıra ulaşmadan önce sınır muhafızları tarafından durduruldu ve kötü muameleye maruz kaldı. Bazılarının ellerinin veya ayaklarının bağlı olduğu öne sürülüyor. 

Siyasetten ve barodan açıklama

Van'ın Özalp ilçesinde yaşanan olay Meclis gündemine taşındı. DEM Parti Van Milletvekili Gülcan Kaçmaz Sayyiğit, İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi'nin yanıtlaması istemiyle yazılı soru önergesi verdi. Sayyiğit, hayatını kaybedenlerin kimliklerinin ve ölüm nedenlerinin açıklanmasını istedi.

CHP Van İl Başkanı Seraceddin Badirhanoğlu, X hesabından yaptığı açıklamada olayın yalnızca bir sınır felaketi olmadığını; göçün düzenli ve güvenli yönetilememesinin, sınır gözetimindeki eksikliklerin ve insan hayatını öncelemeyen politikaların sonucu olduğunu söyledi. Aynı güzergâhta son yıllarda benzer olayların tekrarlanmasının yapısal bir soruna işaret ettiğini belirten Badirhanoğlu, ölüm nedeninin en kısa sürede aydınlatılmasını ve olası sorumluların belirlenmesini istedi. Sınır güvenliğinin insani yardım mekanizmalarıyla birlikte ele alınması gerektiğini de vurguladı.

soL'un ulaştığı Van Barosu Göç Komisyonu ise soruşturma dosyasında gizlilik kararı bulunduğunu, bu nedenle konuya ilişkin ayrıntıların paylaşılamayacağını belirtti.

Vitrin ve yol: İnsan tacirlerinin sistemi nasıl işliyor?

Afghanistan International'ın aktardığına göre, ölümlerin arka planında bir sektör var ve bu sektör kendisini sosyal medyada pazarlıyor.

İncelenen Instagram sayfalarından birinin 31 binden fazla takipçisi var. Sayfadaki videolardan biri en az 2,2 milyon kez izlenmiş. İçeriklerin ortak mesajı şu: Taliban'ın kısıtlamalarından, yoksulluktan ve işsizlikten bunalmış gençler, bilmedikleri bir yolculuğa çıkmaya ikna ediliyor.

Kaçakçılar TikTok, Instagram, Facebook ve WhatsApp üzerinden hizmetlerini pazarlıyor. Bir yandan para karşılığında sınırdan geçirme sözü veriyor, diğer yandan “müşterilerine” iyi baktıklarını gösteren görüntüler paylaşıyorlar. Bu videoların izleyici kitlesi de dar bir çevreden ibaret değil: Uluslararası izleyicilerden başka ülkelerde yaşam kurma hayali taşıyan çaresiz insanlara kadar geniş bir kitleye ulaşıyorlar.

Gerçek yolculuk ise reklamlardaki gibi geçmiyor.

Afghanistan International'ın en az 40 mülteci ve dört Afgan diplomatla yaptığı görüşmelere; belgelere, fotoğraflara, videolara, tıbbi kayıtlara, Taliban Dışişleri Bakanlığı yazışmalarına ve ses kayıtlarına dayanan incelemesi, Ağustos 2021'den bu yana Türkiye'ye ulaşmaya çalışan Afganların yalnızca kaçakçıların değil, İranlı ve Türk sınır güçlerinin de şiddet ve gaspına maruz kaldığını öne sürüyor.

Bazı durumlarda yaşanan şiddetin ölüm ve kayıplara yol açtığı belirtiliyor.

İran-Türkiye sınırında ölümcül şiddete maruz kalanların sayısına ilişkin kesin bir rakam yok. Çoğu kişi sığınma başvurusu yapma şansı bulamadan geri çevriliyor. Türkiye'nin Ağustos 2021'den bu yana kara sınırlarından geri çevirdiği Afgan göçmenlerin sayısı da bilinmiyor. Ancak bu sayının yüz binlere ulaşabileceği tahmin ediliyor.

Göç İdaresi Başkanlığı, 20 Ekim 2022 itibarıyla 238 binden fazla kişinin gerekli izinlere sahip olmadığı gerekçesiyle Türkiye'ye girişinin engellendiğini, bunların çoğunun Afgan olduğunu açıklamıştı. İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) de Türkiye'nin göçmenleri toplu olarak sınır dışı etmeye ve geri itmeye devam ettiğini, Afganların sığınma başvurusu yapmasının son derece zorlaştırıldığını belirtiyor.

Yani sofra kuruluyor, kamera açılıyor, yolculuk başlıyor.

Yolun sonunda kimin ne gördüğü ise bugün iki ayrı anlatıya ve bir gizlilik kararına sığdırılmaya çalışılıyor.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.