15 Ağustos 2021 tarihinde Afganistan'da iktidara gelen Taliban hakkında bugüne kadar birçok haber yayınlandı. Özellikle Taliban'ın gerici uygulamaları, kültür sanat alanında getirdiği yasaklar ve kadınların toplumsal alandaki özgürlüklerine dair getirdikleri kısıtlamalar ve yasaklar uzunca bir süredir kamuoyunun gündeminde. Taliban'ın getirdiği yasaklar ve uygulamaları arasında kadınların eğitimden mahrum kalması, tek başlarına sokağa çıkamamaları ya da seyahat edememeleri gibi örnekler de vardı.

Ancak son günlerde uluslararası basına yansıyan gündemler arasında Afganistan'da Taliban yönetiminin Peştun olmayan etnik gruplar üzerinde baskı kurduğu hatta birçok örnekte etnik temizlik yaptığına dair iddialar yer alıyor.

Peştunlar ve Taliban yönetimi

Afganistan etnik olarak iki ana bölümden oluşuyor. Peştunlar ve Tacikler. Bu iki etnik grup sayıca birbirine çok yakın olmakla birlikte aynı zamanda nüfusun da önemli bir çoğunluğunu oluşturuyor. Güncel verilere göre Peştunlar nüfusun yaklaşık yüzde 42'isini, Tacikler de yüzde 35'ini oluşturuyor. 

Afganistan'da modern manada bir burjuva devrimi olmadığı için bağlantılı olarak bir "ulus devlet" oluşma süreci de yaşanmadı. Dolayısıyla Afganistan'daki etnik sorunların kökeni sadece Taliban ile sınırlı değil. Belli bir geçmişe dayanıyor. Bununla birlikte Taliban yönetiminin ezici çoğunluğunun Peştunlardan oluşması ve son zamanlarda Afganistan'da Peştunlar lehine bazı yaptırımların gündeme gelmesi "Afganistan'da etnik bir temizlik mi yaşanıyor?" sorusunu akıllara getirdi. 

Bir yandan dünyadaki diğer iktidarların Taliban'ı resmi olarak tanımaması ama bir yandan da ilişkilerin ve diplomatik temasların devam etmesi yaşanacak kimi sorunlara uluslararası arenada meşruiyet tanıyacak bir kapıyı da açık tutuyor. Yani bu etnik müdahaleler yolundan çıkacak olursa dünyanın geri kalan kısmı bugün olduğu gibi sadece seyretmeye ya da görmezden gelmeye devam edebilir. 

Oysa bugün Taliban'ın Peştun olmayan nüfusa karşı uyguladığı gayri resmi politikalar artık daha görünür hale geliyor. Taliban Peştunlara bazı haklar ve imtiyazlar tanımanın dışında, Pakistan üzerinden göç eden Peştunlara da bedelsiz bir şekilde araziler, verimli tarım alanları ve ekonomik ayrıcalıklar tanıyor. Peştun olmayan grupların mallarına el konulduğu örneklerde yerlerinden edilen aileler de mevcut. 

Afganistan'ı Peştunlaştırmak

Bugün Peştun olmayan halklardan Tacikleri, Özbekleri ve Hazaraların yanı sıra sayıca az olan Afganistan'daki çingene toplulukları olarak bilinen Jogileri yerlerinden göç ettiren ve buralardan boşalan yerlere de Peştunları yerleştiren Taliban'ın bu uygulamaları diğer etnik grupların demografik yapısını seyreltmek ve Afganistan'ı Peştunlaştırmak olarak yorumlanıyor. 

Üstelik bu uygulamaların geçmişi, Afganistan'ın krallık ile yönetildiği dönemlere kadar da uzanıyor. Dolayısı ile Afganlar için yeni bir gündem de değil. Geçmişte yaşanan örnekleri hatırlatan güncel uygulamalar aynı zamanda toplumdaki kaygıları da arttırıyor. Zira bu örnekler geçmişte birçok insanı yerinden etmiş, birçok insanın da hayatını kaybettiği sonuçlara vesile olmuştu.

Bugün Birleşmiş Milletler'in raporlarına göre Haziran 2022 yılına kadar, Afganistan'da bugüne değin yaşanan toplam göç deviniminin 820 milyon kişiyi etkilediği tahmin ediliyor. Ve bu devinim Taliban yönetiminde hızla arttı ve katlanarak devam etti. Uluslararası gözlemciler ve insan hakları konusunda çalışmalar yapan kişiler ise yaşanan sorunlara ve baskılara karşı dünyanın sessiz kaldığını, durup seyretmekle yetindiğini ifade ediyor. 

Göç ettirilen aileler açlıkla karşı karşıya

Bugün yerlerinden göç ettirilen Tacik, Özbek ya da Hazaralar uzun süren sorunlarla karşı karşıya kalıyor. Bir yandan Taliban yönetimine yakalanmamaya çalışmak bir yandan da geriye dönüşün mümkün olmadığı örneklerde birçok ailenin Afganistan'ın sarp dağlarında aylarca aç ve susuz kaldığı ifade ediliyor. Özellikle kış aylarının başlaması ve çetin geçen soğuk günlerde dağlarda yaşamaya çalışan aileler büyük şehirlerdeki yakınlarıyla temaslar kurarak kalacak yerler ayarlamaya çalışıyor. Bu ailelerden boşalan köylere ve yerleşkelere ise daha çok Pakistan'dan gelen Peştunlar yerleştiriliyor. Özellikle Pakistan'daki Veziristan bölgesinden getirilen Peştunlar, Afganistan'daki Tahar bölgesine yerleştiriliyor. Afganistan'ın bazı bölgelerinde yoğunluk arz eden Peştun olamayan halkların bu vesile ile demografik yapılarının seyreldiği bir planlama yürürlükte gibi duruyor. 

Taliban etnik müdahale ile neyi amaçlıyor?

Taliban iktidara geldiği ilk günden bu yana iktidarda kalmak için elinden gelen her şeyi yapıyor. Taliban iktidarının ilk günlerinde Batılı kimi ülkelerin ya da uzmanların beklentisi Taliban'ın ülkeyi yönetemeyip her şeyi eline yüzüne bulaştıracak olmasıydı. Ancak süreç farklı şekilde gelişti. Beklentilerin aksine Taliban kurduğu diplomatik temaslar, uluslararası ilişkiler ve şeriat kurallarını yumuşatarak hayata getirmesiyle bugüne kadar geldi. Özellikle Afganistan'ın sahip olduğu yeraltı zenginlikleri ve ucuz emek gücünü lehine çevirmeye çalışan Taliban, Rusya, Çin ve Türkiye başta olmak üzere birçok ülke ile temaslar kurdu ve kurmaya devam ediyor. 

Bugün Taliban'ın kimsenin resmi olarak tanımak istemediği ama herkesin bir şekilde ilişki kurmaya çalıştığı "defacto" bir iktidar olarak yoluna devam ediyor. 

Peki Taliban yönetimi etnik temizlik ya da farklı bir deyişle etnik müdahaleler ve nüfus politikaları ile neyi amaçlıyor?

Esasen yönetimdeki gerici rejim bu pratik adımlar ile birden fazla kazanım elde etmeye çalışıyor. Tüm bu çalışmalar ise kendi iktidarını pekiştirmeye yönelik adımlar olarak okunuyor.. 

Afganistan'daki bugün mevcut olan etnik harita aynı zamanda bir tür inanç ve dini kimlikler haritası. Yani Peştunların Taliban'ı desteklemesi ya da Taliban'ın Peştunların ezici çoğunluğunun desteğini alması böyle bir sonuca tekabül ediyor. Bu aynı zamanda yaklaşık 200 yıla kadar uzanan bir sorunun günümüzdeki izdüşümlerini de kapsıyor. 

Taliban, öncelikle kendisi karşısında konumlanacak etnik grupların olası bir direnişe ya da muhalefete geçmesini engellemeye çalışıyor. Örnek olsun Taliban'ın iktidara geldiği ilk günlerde gündeme gelen Pençşir'deki bazı direnişlerin ya da ismi öne çıkan liderlerin aynı zamanda Tacik toplumunun üyelerinden meydana gelmesi Taliban'ın bu tür politikalarını kendi tabanında meşru hale getiriyor. Taliban yönetimi ülkedeki  Peştun olmayan halkları ilk olarak yerinden ediyor ve buralara kendi destekçilerini yerleştiriyor. İkinci adım ise yine Peştun olmayan halkları "kendi rızaları" ile ülkeyi terk etmeye zorlamak. Taliban Peştun olmayan halklara "henüz başlarına bir şey gelmeden" kapıyı gösteriyor. Taliban'ın iktidara gelmesinden sonra yaşanan göçlerin ağırlığını bu halkların oluşturduğu gözlemleniyor

Diğer adım ise Peştun nüfusunun sayısını arttırmak. 

Taliban bunun için hem doğum kontrol yöntemlerini dini gerekçeler ile yasaklıyor hem de Pakistan'dan ülkeye Peştun toplulukların gelişini hızlandırıyor. Bu göçlerile gelen Peştunlar Afganistan'daki boşalan bölgelerdeki yerlere iskan ediliyor. 

Göçler aynı zamanda Pakistan'ın da güncel olarak işine geliyor. Zira Pakistan'ın göç bölgelerindeki Peştunlar, çoğunlukla Taliban yer yer de IŞİD destekçisi radikal islamcılardan meydana geliyor. Üstelik önemli bir kısmı da silahlı gruplardan oluşuyor. Örnek olsun Pakistan'ın Veziristan bölgesi olarak bilinen yerde Peştun gruplar bundan yaklaşık 10 yıl öncesine kadar Pakistan ordusu ile silahlı çatışmalara neden oluyordu. Dolayısıyla Pakistan yönetimi de buradaki Peştun grupların Afganistan'a göç etmesini görmezden geliyor. Taliban ise bir süreliğine kendi iktidarını sağlamlaştırmak için Pakistan içine müdahale edebileceği imkanlardan biri olan Peştun nüfusundan bir süreliğine feragat ederek yanına çekmeye çalışıyor. 

Tüm bu yaşananlar ise kapitalist dünyanın gözü önünde meydana gelirken Afganistan'daki emekçileri ilerleyen zamanlarda daha zorlu günler bekliyor.