Tacikistan’ın başkenti Duşanbe’de 9–10 Ekim’de Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) Devlet Başkanları Konseyi ve Dışişleri Bakanları Konseyi toplantılarına ev sahipliği yapıyor. 

Bu zirve, yalnızca ekonomik ve teknik gündemlerle sınırlı değil; aynı zamanda küresel güç dengeleri açısından da dikkat çekici.

Orta Asya ekonomileri küresel ortalamanın üzerinde büyürken, petrol, gaz, uranyum ve nadir mineraller rezervi nedeniyle stratejik açından önem kazanmış durumda. Kuzey-Güney, Doğu-Batı tedarik-ticaret yollarının üzerinde olması da bölgenin önemini ayrıca arttırıyor.

Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından oluşturulan BDT, Batıda çoğu kez etkisiz bir yapı gibi görülse de son yıllarda Rusya ve Çin’in bölgesel iş birliği girişimleriyle yeniden önem kazanıyor. Özellikle enerji güvenliği, sanayi politikaları ve dijitalleşme başlıklarının Duşanbe’de öne çıkması, bölgenin bir yandan dengeleri gözetirken bir yandan da kendi bağımsız kalkınma yolunu aradığını gösteriyor.

ABD ve AB'nin gözünü diktiği Orta Asya

Orta Asya, uzun yıllar boyunca AB-ABD’nin hammadde ve enerji iştahının, askeri üs planlarının ve “demokrasi ihracı” projelerinin odağı oldu. AB açısından, Çin’in küresel ticaretteki ulaşım ve tedarik gücünü arttıracak olan Kuşak-Yol Projesine karşı geliştirdiği Küresel Geçit Projesi için Orta Asya ülkeleri önemli hale gelmiş durumda. Ayrıca Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle uranyum, gaz ve değerli madenlerin tedariği açısından Orta Asya ülkelerinin AB açısından önemi artmış durumda. Küresel Geçit girişimi kapsamında bu yılın Nisan ayında düzenlenen ilk AB-Orta Asya zirvesinin ardından Brüksel, "ticaret bağlarını derinleştirmek ve ulaşım, kritik hammaddeler, dijital iletişim, su ve enerji alanlarındaki iş birliğini genişletmek" amacıyla 12 milyar avroluk (13,2 milyar dolar eşdeğeri) bir yatırım paketi açıkladı.

ABD açısından ise Orta Asya, başta Çin’in stratejik olarak kuşatılması ve nadir element tedariğinde Çin’e olan bağımlılığının azaltılması için önemli. ABD ile Orta Asya ülkeleri arasında 2015 yılında kurulan “C5+1” adlı çok taraflı platform ile bölgesel ekonomi, çevre, enerji ve güvenlik konularında işbirliği yürütülüyor.

Rusya için neden kritik?

Rusya için ise özellikle 2022 sonrası uluslararası yaptırımların etkisini azaltmak, AB pazarına dolaylı yoldan ticarete devam edebilmek, uluslararası izolasyonu kırmak vb. açılardan Orta Asya’nın önemi artmış durumda. Rusya, yaptırımlar nedeniyle alamadığı kimi ürünleri (Elektronik ve çipler, tıbbi ekipman, endüstriyel makine ve pompalar vb.) Orta Asya ülkeleri üzerinden alabildiği gibi, AB’nin kendisinden almadığı enerji ve doğal kaynaklar için Orta Asya ülkelerine yönelmesi üzerine bölge ülkeleri ve kaynakları üzerindeki kontrolünü arttırma ihtiyacı duyuyor. Örneğin, AB’nin Uranyum tedariği için Kazakistan’a yönelmesi üzerine Rus madencilik şirketleri Kazakistan’da sektörün ağırlıklı oyuncuları durumuna gelmiş durumdalar. Yine Rus Rostom şirketi Özbekistan ve Kazakistan’da ilk nükleer santralleri inşa etme hakkını elde etti. Yine yaptırımlar nedeniyle uluslararası ulaşım sektörünün dışında kalmamak için Orta Asya’dan geçen yolların Rusya açısından önemi artmış durumda. Afganistan’ı resmen tanıyan ilk ülke olarak Rusya, Pakistan-Afganistan-Özbekistan-Kazakistan’ı birbirine bağlayacak Trans-Afgan koridoru gibi projelerle Orta Asya üzerinden ulaşım sektöründeki konumunu korumaya çalışmakta. Bu çok yönlü demiryolu projesi Pakistan Limanlarına gelen ürünlerin Afganistan üzerinden Özbekistan, Kazakistan, Belarus, Rusya kanalıyla AB'ye ulaşımını sağlayacak.

Rusya açısından Orta Asya sadece ekonomik çıkarlar anlamına gelmiyor. Askeri açıdan hala büyük oranda eski Sovyet altyapısı ve teknolojisi kullanan Orta Asya ülkeleri bu açıdan Rusya’ya bağımlılığı sürdürüyorlar. ABD’nin yeni üsler kurabilmek için fırsat kolladığı bölge ülkelerinin silah ve savunma sanayinde Rusya’ya olan bağımlığı Rusya’nın güvenliği için de önem taşıyor. Bu anlamda geçen ay yapılan türden ortak tatbikatlar Rusya ve bölge ülkeleri için hala önemini koruyor. Son olarak Rusya hala işgücü açığını büyük oranda Orta Asya ülkelerinden gelen göçmen işçiler yoluyla kapatmaya devam ediyor.

Öte yandan SSCB’nin dağılması sonrası bağımsızlığını ilan eden bölge ülkeleri kurtlar sofrasında yem olmamak için bir denge politikası uyguluyor olsalar da tarihsel ve altyapısal bağlar taşıdıkları Rusya ile ilişkilerini önemsiyorlar.