Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...

SÖYLEŞİ | Kapitalist ideolojinin medyadaki altın çağı: Her zirvenin bir inişi vardır

Gazeteci yazar Çağdaş Gökbel'le 2020 yılında yayımlanan "Kapitalist İdeolojinin Medyadaki Altın Çağı" kitabı üzerine konuştuk.

Haber Merkezi

Yayın Tarihi: 05.12.2021 , 08:45 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54

Gazeteci yazar Çağdaş Gökbel'le 2020 yılında yayımlanan "Kapitalist İdeolojinin Medyadaki Altın Çağı" kitabı üzerine konuştuk. Gökbel bugün kitle iletişim araçlarının kitleleri etkileme, yönlendirme veya ‘algı yönetimi- mühendisliği’ olarak kabul ettiğimiz şeyi gerçekleştirme kabiliyetlerinin doruk noktasına ulaştığını söylerken "Zirveye çıktığımıza göre bir noktadan sonra oradan ineceğiz. Her altın çağın bir sonu vardır." diyor.

Yalnızca kültür endüstrisinin bir ürünü olan Westworld (Batı Dünyası) dizisinin ideolojik içerik analizini içermeyen bu kitap ideoloji nedir, kavramın Türkçeleştirilmesinde ne gibi uğraklardan geçilmiştir, ideoloji hangi tarihsel süreçlerden geçerek günümüzdeki anlamına kavuşmuştur gibi sorulara da yanıt arıyor.  

Kapitalist İdeolojinin Medyadaki Altın Çağı, sizce bu başlık çok iddialı ve kitle iletişim araçlarına haddinden fazla sınırsız bir güç atfetmiyor mu?

Bu güzel bir soru. İşaret ettiğin tartışma, iletişim bilimleri içinde ya da dışında yüzyıllardır yürütülen bir tartışma. Bu konuda net bir yanıta ulaşabildiğimizi düşünüyorum ama bilimsel üretimdeki kapitalist tahakküm bu alanda da kafaları karıştırmaya devam ediyor. Sosyal bilimleri ve genel olarak ifade edecek olursak üniversiteleri ‘ideoloji’ dışı mekanlar olarak görüyoruz, çok yanlış. Tam tersine ideolojin en yoğun yaşandığı, hatta üretildiği mekanlardan bahsediyoruz. Kitle iletişim araçlarının etkisi sınırsız diye bir şey yok. Ancak bugünden bakacaksak eğer gerçekten bu araçların kitleleri etkileme, yönlendirme veya ‘algı yönetimi- mühendisliği’ olarak kabul ettiğimiz şeyi gerçekleştirme kabiliyetleri doruk noktasına ulaşmış durumda. HBO, Netflix ya da diğer kültür üreticileri gerçekten bir altın çağ yaşıyor. Ben, tam bu noktada bizim alandaki bilim insanlarının dikkat etmediği bir noktaya işaret etmek isterim; Sovyetler Birliği’nin dağılması ve işçi sınıfının yeniden kölelik düzeninde yaşamaya zorlanması, onun boş ya da iş dışı zamanı üzerindeki kontrolünü de etkiledi. 8 saatin üzerinde çalışan birinin tek eğlence ya da bilgi alma aracı kitle iletişim araçları. Buna sosyal medyayı da eklediğimizde kitapları, tiyatroyu ya da aklınıza gelebilecek tüm kültür faaliyetlerini çöpe atabilirsiniz. Toplumun tamamı böyle yaşıyor demek istemiyorum. Kapitalist ideolojinin bize böyle bir yaşamı dayatmaya çalıştığını ifade ediyorum. Ayrıca okurlar dikkat etsin TV’ye sadece bir eğlendirme işlevi yüklemiyorum. İnsanlar bir yandan eğlenirken diğer yandan öğrenirler. Peki, neyi öğrenirler? Kapitalizmin ezeli ve ebedi bir düzen olduğunu ve bu toplumda ayakta kalabilmek için bencil olmak gerektiğini. Bizim çalışma alanının büyük handikaplarından biri ‘iletişim bilimleri’ hakkında en ufak fikri dahi olmayanların görüş bildirmesidir. Bu soru için son olarak şunu belirteyim, zirveye çıktığımıza göre bir noktadan sonra oradan ineceğiz. Her altın çağın bir sonu vardır. Propaganda, ekonomiyle birebir desteklenmedikçe işlevsizdir. Örneğin bugün kimse Türkiye’de insanları mükemmel bir hayat yaşadıklarına gerçekten inandıramaz. Denemezler demiyorum ama yalanın boyutları ve ölçüsü çok önemlidir. Kimse bu kadar büyük bir yalanı kitlelere kabul ettiremez.

Kitap, ‘ideoloji’ kavramının tarihçesine de ışık tutuyor. Doğan, gelişen ve sonunda ölen bir kavram var karşımızda. İdeoloji nedir ve gerçekten ölmüş müdür?

Sondan başlayalım, kitabımda ‘ideolojinin’ asla ölmediğini ve sömürüye dayalı toplumsal düzen devam ettikçe ölemeyeceğini kendi tezlerime dayanarak anlatmaya çalışıyorum. Tanımlama meselesine gelecek olursak o iş biraz çetrefilli. Çünkü, sosyal bilimler bu kavramı ‘tanımlanamaz’ olarak ilan etmiş, bu çok doğal bir reflekstir. Burjuvazi sınıf olarak da tanımlanamayan-görünmeyen bir sınıf olmak istemiştir. Onun bilimi de doğal olarak onun ideolojisini bir hayalet gibi göstermek istemiştir. İşte bakın tüm bunları konuşurken aslında ideolojiyi tanımladık bile. Fukuyama’nın kendisi bile yanlış anlaşıldığını ve aslında ideolojilerin ölmediğini söyledi. Kitapta okur bu güncel tartışmalara dair analizler de okuyabilecek. Sınıflı toplumlar var olduğundan beri ‘ideoloji’ sömürenler ve sömürülenlerin düşünce dünyalarına yön vermede en etkili fenomenlerden. Bu kavramın anlamına dair önemli uğrak noktaları var. Mesela ‘Jakobenlerin’ olmadığı, Marx ve Engels’in hiç yaşamadığı bir dünyayı hayal dahi edemiyorum. Marx, ideolojiyi analiz ederken metafizik kavramları yardıma çağırır, bu çok akıllıcadır. Benzer bir eğilime sahip olan Adorno için de aynı yönteme başvurduğunu söyleyebiliriz. Din, bir kast sistemi biçiminde düşünürsek ‘ideolojiyi’ o kast sisteminin en tepesine yerleştireceğimiz bir anlatı bütünlüğü. Onun kavramları ‘uygarlık’ denen şeyin başlangıç çizgisini temsil ediyor. Bu yüzden fetişizm ya da efsun gibi kavramları ideolojiyi tanımlarken yardıma çağırmak yapılacak en akıllıca şeydir. Nasıl ki sömürgenler kavramları oyun hamuru gibi oynuyor ve yeni bir şekil veriyor aynı şeyi işçi sınıfının devrimci ideolojisi neden yapmasın ki? Dilbilimsel açıdan kavramların zamanla zihnimizdeki çağrışımlarının değişken olmasını tamamen negatif açıdan yorumlamak her zaman doğru bir yaklaşım değil.

Westworld yani Batı Dünyası, bu dizi bize nasıl bir dünya sunuyor?

Bu sorulara kısa yanıtlar verebilmek çok zor. Okurların affına sığınmak zorundayız sanırım, onların kafalarında derin boşluklar bırakmak istemem. Batı Dünyası, hepimize dayatılan kapitalist ideolojinin fantastik bir izdüşümü. Tüm dünyaya kabul ettirilmeye çalışılan bir yaşam tarzı. Dizi, bilim kurgu ya da distopya olarak tanımlanabilecek bir noktaya denk geliyor. Bu işi yapabilmenin kuralları vardır, bu kurallar tıpkı yemek tarifi gibidir. Bu tarifi kitabımda okurlara verdim. Tabii umarım tarife bakarak böylesine korkunç işler yapmaya kalkışmazlar. Dizi, bir devam filmi yani özgün hiçbir şey yok ortada. 1973 yılında aynı adla çekilen filmin birebir aynısı. Özellikle bunu 1. ve 2. Sezon için söylüyorum. Kitabımda zaten bu sezonları analiz ettim. Bu satılık bir mal olarak kültür metasının, satılabilir ya da öngörülebilirliğini arttıran bir etken. George Ritzer, buna kapitalist rasyonalite diyor. Weber’den aşırılan bir kavramdır. Hesaplanabilirlik ve öngörülebilirlik. Taylorizmi de bunun içine eklemeyi unutmayalım. Tüm bunlar birleştiğinde ortaya dört başı mamur bir ‘Batı Dünyası’ çıkıyor. Vahşi batı, kadınların “fahişe" olarak konumlandırıldığı, insanların alabildiğine birbirlerini ezdikleri sosyal darwinist bir dünya. Engels, ‘İngiltere’de Emekçi Sınıfların Durumu’ adlı kitabında zaten böyle bir dünyanın tasvirini veriyor. Önümüzde iki seçenek var, ya bu azgın sömürüye boyun eğecek ve hayvanlaşacağız ya da başkaldıracak ve insan olacağız. Westworld dizisi izleyiciye bunun tam tersinin olduğu bir lunapark anlatısı sunuyor. Bastırdığımız tüm duygularımızı tatmin ettiğimiz vahşi bir dünya. Sizin aracılığınızla daha iddialı bir şey söylemek istiyorum. Normal bir düzende, yani insanın insanı sömürmediği ve gerçekten insanca yaşanılan bir toplumsal düzende, böyle bir dizi kesinlikle insanların erişimine açık olamazdı. Yani yasaklanırdı. Öyle bir düzende böyle bir işin zaten yapılamayacağı söylenebilir, elbette öyle ama o aşamaya bir anda sıçramayacağımız ve büyük mücadelelerle o aşamaya gelip ‘Kapitalist İdeolojinin’ zihinlerdeki kirini ancak atabileceğimiz de bir gerçek. Sadece çocuklar için değil, kafa kesme, tecavüz gibi korkunç suçların açıkça işlendiği bir dizinin yetişkinler için de tehlikeli olduğunu söyleyebilirim.

Öyleyse bir iletişim bilimci olarak sansürü savunmuş olmuyor musunuz? Ayrıca kitabınız İrlanda ulusal kütüphanesinin kataloğuna girdi. Hem bunu cevaplar, hem de kapitalist ideolojinin kitlelere hangi düşünceleri kabul ettirmek istediğini anlatır mısın?

Evet, kitap Tullamore’daki kütüphane aracılığıyla İrlanda’da ulusal çapta kataloğa girdi. Tullamore kasabasına gelip kütüphaneye giren biri raflarda kitabı görürse şaşırmasın. Kasabamızdaki dil çeşitliliğini arttıracak ve insanların Türkçe diye bir dil olduğunu bu sayede öğrenebilmelerini sağlayabiliriz diye düşündüm. İncelendi ve kabul edildi. Bu bir aydın için harika bir duygu. Salgın koşullarında küçükte olsa bir seremoni yapıldı ve Tullamore Tribune gazetesindeki meslektaşlarım bu güzel etkinliği haberleştirdi. Aynı şekilde SoL Haber. İrlanda ve Türkiye arasında gazetem aracılığıyla (SoL Haber) kültürel bir köprü kurmaya çalışıyoruz ve umarım başaracağız. Okurlar röportajlarımı takip ettiklerinde bu anlamlı çabamızı görecektir.

Gelelim sansür meselesine. Sansür, muhalif bir pencereden bakınca bize karşı kullanılan korkunç bir silah. Bu anlamda algılıyorsak eğer evet onunla mücadele ederiz. Kapitalist ideoloji, sansürü kendisinden ziyade Sovyetler Birliği ile ilişkilendirmiştir. Hep söylerim, bu sömürgenlerin düzeninde çift düşünüp, çift söylemek zorundayız. Kapitalizm bir şeyin adını ‘sevgi’ olarak belirlediyse orada tam tersi bir durum söz konusu olabilir. En büyük ideolojik metinlerden biri olan George Orwell’ın ‘1984’ kitabından öğreniriz bu tür cambazlıkları. Bir iletişim bilimcinin insanlığın yararınaysa eğer sansürü savunamayacağı büyük bir zırvalık. İnsanların kafa derilerinin yüzüldüğü, Kızılderililerin birer vahşi-barbar olarak temsil edildiği bir diziyi yani açık ırkçılığı insanlara izleterek neyi başarmış olacağız?

Hangi düşüncelerin inşa edildiği konusuna tam bu aşamada girebiliriz. Amerika kıtası, büyük bir batılı istilasıyla tarumar edildi. Gerçek anlamda böyle oldu.  Jean-Jacques Rousseau’nun metinlerine dikkatli bakalım, bu yiğit koca kalpli adamın yaşanan kıyımlardan derin acı duyduğu görülecektir. Esas barbar kimdir? Gerçek bir aydınlanma eleştirisi yapılacaksa eğer Adorno, Horkheimer gibi değil Rousseau gibi yapmak zorundayız. Aydınlanmanın sınıfsal karakteri onun en zayıf noktasıdır. Bu yüzden aydınlanma dediğiniz şeyin bir yüzü karanlık, diğer yüzü aydınlıktır. Gerçek bir antagonizmadan bahsediyoruz. Yine Rousseau gibi düşünürsek dizinin kitlelere sunduğu kocaman bir yalandır. Barbar olan Kızılderililer mi, yoksa onların topraklarını acımasızca yağmalayanlar mıdır? İşte siz, elinizde patlamış mısır karşınızda ışıklı ekran eğlenirken zihninizde gerçekleşen fırtınalar bunlardır. Kapitalist ideoloji, yeni bir tarih ve yeni bir doğa anlatısı inşa eder. İnsanın bencil olması, onun doğasına içkindir ve robotların alıp başını gittiği bundan bilmem kaç yüz yıl sonra bile kapitalist sömürü yaşamaya/ezeli ve ebedi olmaya devam edecektir. Bunun dini bir vaazdan en ufak farkı yoktur. Kitapta bu konulara girmedim ama psikanalitik açıdan bacak olursak bu vaazla ya da telkinle insanların iman etmeseler bile bu düzene inandırılmaları-rıza göstermeleri sağlanır. Sanırım bu konuda söyleyebileceklerim bu kadar, merak edenler zaten devamını kitaptan takip edebilirler. Ancak kendi çalışma alanıma dair şunu ekleyerek bitirmek isterim. Freud’un yeğeni Edward Bernays’ın ‘Propaganda’ isimli kitabını uzun bir açıklamayla Türkçe’ye çevirmeliyiz. Neden uzun bir açıklama ya da içerikte yazılacak uzun bir makaleyle? Çünkü, insanlar kendi uygarlıklarına, geleceklerine ve çocuklarına ihanet eden bu adamları ve onların fikirlerini tanımalılar. Ekmek kavgamız müsaade ettiğinde ben bu çalışmayı yapmak istiyorum. Tek işim bu olduğu ve para kazanmak için başka bir yol bilmediğim için bu ne zaman olur bilemiyorum. Zira Türkiye, yayıncılık krizinde ve bu düşünsel krizi beraberinde getiriyor. Birlik olursak aşacak ve aydınlığa çıkacağız.

soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.