İşçi sınıfı ve burjuvazi arasındaki suyu bulanıklaştırmak her zaman sermayenin lehine hareket eder. Bu durum teorik bir tartışmada da yasal bir düzenlemede de gündelik hayat pratiklerinde de böyledir. Sınıf tartışmalarında bu suyun bulanıklaşmasına sebep olacak birçok kavram hem literatüre hem de dilimize yerleşmiş durumdadır ve bu kavramlar çok da “iyi niyetli” olmadıkları için olsa gerek sınıflar arası ilişkinin üzerini örtmeye yaramaktadırlar.

İşçi sınıfının içinde bulunduğu emeğin hem üretim anını hem de gündelik hayatını kaplayan güvencesizlik ve buna bağlı oluşan iletişimsizlik hali sınıf tartışmalarına da zemin hazırlamış ve güvencesiz çalışanlara ilişkin farklı sınıfsal kavramlar ortaya çıkmıştır. Proletarya ve burjuva arasındaki sınıf/kategori/katmanların nasıl analiz edileceği güncel sınıf tahlillerinde sıklıkla irdelenmeye başlanmıştır.

Güvencesizlik tartışmaları ve orta sınıfın nüfus içinde büyüdüğü iddiaları, “beyaz yaka”, “prekarya”, “yeni orta sınıf”, “kent paryaları” gibi kavramların sıklıkla telaffuz edilmesini beraberinde getirmiştir. Bu tartışmaların ortaya çıkmasında Weberci yaklaşımların güncel literatürde egemenliğinin artmasının da büyük payı vardır. Bu yeni tartışmalar, Marksizm’e yöneltilen “işçi sınıfı öldü” argümanlarını da gündeme getirmekte hatta açıkça bu argümana hizmet etmektedirler. Özellikle Türkiye gibi sanayisizleştirme süreçlerinin yoğun yaşandığı ülkelerde sayıca azalan mavi yakalı işçilerin yerini hizmet sektöründe çalışan ve orta sınıf mensubu olarak kabul edilen “beyaz yakalı”ların aldığı iddia edilmektedir. Bu tartışmalar Marksist sınıf çözümlemesinin yetersiz kaldığını ve bugünü açıklamadığı iddiasını esas almaktadırlar. Dolayısıyla proletaryanın karşısına ya da yerine kullandıkları yeni kavramsallaştırmalarla karşımıza çıkarlar.

Yeni 'tehlikeli' kavramlar: Prekarya

Adını pandemi ile birlikte daha sık duymaya başladığımız prekarya kavramı literatürde güvencesiz ve geçici çalışan işçileri tanımlamak için kullanılmıştır. Kavramın bir sınıf olarak ele alınması Guy Standing’in “Prekarya: Yeni Tehlikeli Sınıf” kitabı ile ortaya çıkmıştır. Kısaca değinmek gerekirse Standing prekarya kavramını, esneklik ve güvencesizlik ile şekillenen yeni istihdam koşullarının ortaya çıkardığı bir aktör veya sınıf olarak ele almaktadır. Standing, güvencesiz çalışanların proletaryanın parçası olmadıklarını belirtmekte ve bu kesimi “yeni tehlikeli sınıf” şeklinde tanımlamaktadır. Yani en basit haliyle, güvencesizliğin yeni bir sınıf yarattığını vurgulamakta ve prekaryanın proletarya ile farkına odaklanmaktadır. Prekarya düşük ücretle ve güvencesiz şekilde çalışır. İşçi sınıfının bir parçası değildir çünkü işçi sınıfı güvenceli, sendikalı, uzun dönem çalışanlardan ibarettir.1

Peki öyleyse bu kavramların tehlikesi nerede? Öncelikle, kavram proletarya kavramını bulanıklaştırmak ya da proletarya kavramının yerine kullanılmak niyetine hizmet ediyor. Bu da durumu “sermaye lehine” çeviriyor. Nasıl mı?

Birincisi prekarya kavramsallaştırması ile proletaryanın hem zaman hem de nesnel koşullar açısından kapsayıcılığı yok sayılmaktadır. İşçi sınıfı, nesnel bir ilişkidir, dinamiktir ve toplumsal yapının ürünüdür. Prekarya ise sadece bir istihdam biçimidir. Yani kapsamı daha daraltılmış bir toplamı ifade eder. Proletarya ise kişinin bütün kapitalist üretim ilişkileri içerisindeki yerini sınıf tahlili açısından anlamlandırır.

Sınıflar, işçilerin istihdam ediliş biçimlerine göre, ırksal ya da kentsel özelliklere göre ya da çalışma sürecinin geçirdiği değişimlere göre değil, üretim ilişkilerine göre belirlenir. Dolayısıyla, üretim araçları üzerinde mülkiyeti olmayan ve emek gücünü kapitaliste satmak zorunda kalan proletarya, yapısı gereği zaten güvencesizdir. Esnek ve kuralsız piyasada güvencesiz biçimde çalışan emekçiler de proletaryadır. Tülin Öngen’e göre; “Sınıf içi katmanlaşma, sınıf mücadelesi açısından önemli sonuçlar doğurmakla birlikte, sınıfsal bir ayrıma denk düşmez. Örneğin, kişinin göreli geliri, onun yaşam standardı vb. hakkında fikir verebilir, ancak toplumsal üründen kendi payına düşen parçayı nasıl elde ettiğini hiçbir zaman açıklamaz.”2

Proletarya, tarihin tamamının açıklanmasına yarayan üretim ilişkilerinden hareketle tanımlanmıştır. Prekarya gibi kapitalizmin bir kesitini açıklamak yerine kapitalizmin tüm tarihsel sürecine ışık tutar. Kapitalist sistem var olduğu sürece proleterler de var olacaktır. Yani proletarya, prekarya gibi tarihin belli bir kesitini kapsamaz, kapitalist sistemin tamamında kendisi ve mücadelesi vardır.

Güvencesizlik kavramı çalışan kesimin bir kısmına atfedilecek kadar dar kapsamda var olan bir hal değildir. Güvencesizlik, bugün işçi sınıfının tamamı için geçerli en derin sorundur. Dolayısıyla güvencesizlik, borçluluk, sendikasızlık başlıklarıyla önceki yazılarda da aktarmaya çalıştığım bu süreç tüm ücretli çalışanlar için esastır ve geçerlidir.

Söz konusu kavramların belki de en önemli tehlikesi ise sınıf mücadelesinden kaçışı temsil etmelerinde gizlidir. Bu yeni tehlikeli kavramlar, sermayeyi dışlamakta ve sınıflar arası eşitsizliği “demokratik” bir çalışma yaşamı ile düzeltmeyi amaçlamaktadır. Demokratik çalışma hayatı ile çözülen sorunlar karşısında işçi sınıfının devrimci özne olmasına “gerek kalmayacaktır.”

İşçi sınıfı ve burjuvazi arasında farklı bölünmelerden söz edilebilir fakat şu önemli detay atlanmadan: İşçi sınıfı hala devrimci bir öznedir ve kapsayıcıdır. Sınıfı dilde dahi parçalamamak mücadelemiz açısından önemlidir. Nesnel koşulların netliği, sınıfsal olarak da kavramsal netliğin ihtiyacını göstermektedir. Proletarya kavramı bugünün emek sürecinde hala açıklayıcı, yeterli ve kapsayıcıdır. Patronlar olduğu sürece, işçiler de olacaktır. Mücadele fabrikada, tarlada, bir mühendisin masasında, bir doktorun odasında büyüyerek sürecektir!

Haber

Bir 'prekarya' tartışması: 'Freelance sınıfı'na dair 4 efsane