Dayanışma Forumu'nun Aralık 2021'de yayınlanan 3. sayısında Kadir Sev'in kaleme aldığı "Sermayenin hizmetinde 20 yıl" başlıklı yazıda AKP'nin sermayenin hizmetinde geçirdiği , 20 yıl ele alınıyor. AKP'nin son yıllara kadar da sermayeye hizmetten vazgeçmediğine işaret edilen yazıda, iktidarın bu konuda artık içte ve dışta itibar ve güven yitirdiği ve tükendiği vurgulanıyor.

Dayanışma Meclisi'nin internet sitesinden de erişilebilen yazıyı soL okurlarıyla paylaşıyoruz.

Türkiye, 2001-2002 yıllarında, Dünya Bankası Patentli “Güçlü Ekonomiye Geçiş” programının hedefi oldu. Kemal Derviş adıyla anılan bu kısacık dönemde, 1980’lerden beridir ağır aksak sürdürülen, devletin emperyalist isterler doğrultusunda dönüştürülmesi sürecine hız kazandıracak yasal ve yönetsel düzenlemeler yapıldı. 

Bayrağı 2002 yılında devralan AKP, masada, tekellerin kâr güdülerine duyarlı politikalar üretilmesini sağlamak üzere kurulmuş Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulu (YOİKK); Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) adlı bir satış ofisi; gelişkin bir teşvik mevzuatı ve kaynakların özel sermaye elinde çok daha etkin ve verimli kullanılacağına ikna edilmiş bir toplum buldu. 

Kapitalist düzende yatırım ortamının iyileştirilmesi iktidarların temel görevlerinden birisidir. Ortam iyileştirildikçe sermayenin “risk iştahının” açılacağı; daha çok yatırım yapacakları ve ülkenin daha hızlı kalkınacağı söylenir. 

AKP İktidarları, masalarına konulan fırsatları, alabildiğine zenginleştirip çeşitlendirerek kullandı. İkna ve baskı araçlarını güçlendirmeyi ihmal etmedi ve bu sayede hegemonyasını sürdürebildi, aşılmaz sorunlarla karşılaşmadı. Ve bugüne değin sermayenin iştahını doyurmayı başardı. 

Tekeller de desteğini esirgemedi, AKP kadrolarının acemiliklerini, aralarındaki çıkar yarışlarını ve yolsuzlukları görmezden geldi. 

Elini zayıflatacak eleştirilerden kaçındı.

Bu yazıda AKP’nin sermayenin hizmetindeki performansı; YOİKK, ÖİB ve yatırımların özendirilmesi başlıkları altında değerlendirilmeye çalışılmıştır. 

YOİKK: Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulu 

YOİKK, 2001 yılında, Bakanlar Kurulu Prensip Kararı adı verilen ve yasal bir yetkiye dayanmaksızın çıkarılan, üstelik resmi gazetede yayımlanmayıp gizli tutulan bir düzenlemeyle kurulmuştu. 

Ekonomiyle ilgili bakanlıkların müsteşarları ile üst düzey bürokratlarının, yerli ve yabancı tekellerin tepe yöneticileriyle karşılıklı oturup, yatırım ortamını iyileştirmek için yapılması gerekenlerin tartışıldığı, öneriler geliştirildiği bir platform olarak tasarlanmıştı. Çalışma gruplarında yasa ve ikincil düzenleme taslakları hazırlanıp bilgi ve gereği yapılmak üzere iktidarlara iletilecekti.

Kurulda kamu kesimini sadece bürokratların temsil etmesinin sakıncaları görülmüş olmalı ki 2012 yılında üyelik düzeyi müsteşarlıktan bakanlığa yükseltildi. Böylelikle tekellerin üst düzey yetkililerinin doğrudan siyasal kişiliklerle muhatap olacağı ortam sağlandı. 

Kurulun çalışma yöntemi, üyelerinin bileşimini düzenleyen kuralları, sermayenin taleplerine duyarlılığın artırılmasını sağlayacak anlayışlarla 2012, 2014, 2016 ve 2019 yıllarında değiştirildi.

YOİKK sayesinde bugün, tekellerin ve sermaye örgütlerinin taleplerinin alınması, işlenmesi; mevzuat taslakları hazırlanıp, ilgisine göre Cumhurbaşkanlığı (CB) Ofislerine, yasamaya ve bürokrasiye iletilmesi; talimatlara uyulup uyulmadığının izlenmesi, gibi bir dizi görev çok daha etkili biçimde yönetilebiliyor. 

Kurulun tepe noktasında “YOİKK Platformu” var. Platform, YOİKK Kurulu, Yatırım Danışma Konseyi, Yönlendirme Komitesi ve gerektiği sayıda kurulacak teknik komiteler ile çalışma gruplarından oluşuyor. Sekretarya hizmetlerini Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı örgüt yapısı içinde yer alan Teşvik Uygulama Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü ile CB Yatırım Ofisi ortaklaşa yürütüyor. 

YOİKK Kurulunun başkanı, Cumhurbaşkanı Yardımcısı. Üye bileşimi ise şöyle: CB Yatırım Ofisi ile CB Strateji ve Bütçe Başkanları; 8 Bakan; TOBB; TÜSİAD; MÜSİAD; YASED; DEİK; TİM başkanları. Kurula üye olma kapısı kapatılmamış; yerli ya da yabancı yatırımcıları yeterli ölçüde temsil eden STK’lar en az 20 yıl geçmişleri varsa Cumhurbaşkanı onayıyla üye yapılabiliyor. 

Yatırım Danışma Konseyi, YOİKK İnternet sitesinde şu sözlerle tanıtılıyor; “Türk Hükümeti ve Dünya Bankası işbirliğiyle ve dünyanın önde gelen çok uluslu şirket yöneticilerinin katılımıyla oluşturulan bir platformdur.” Platformdan, yatırımların önündeki engellerin temizlenmesi, Türkiye’nin uluslararası alanda imajının güçlendirilmesini sağlayacak ilişkilerin geliştirilmesi ve tekellerin taleplerinin alınması gibi hizmetler bekleniyor. 

YOİKK’e üye kurum ve kuruluşların ikinci derecedeki yetkililerinden oluşturulan Yönlendirme Komitesi; teknik komiteler ve çalışma gruplarının faaliyetlerini izliyor, raporlarını değerlendiriyor, yönlendiriyor, çalışmalarını hızlandıracak önlemler alıyor. 

YOİKK, 20 yıl Türkiye’de yatırım ortamının iyileştirilmesi için çalıştı. Çoğu yasa ya da yönetmeliğe dönüştürülen öneriler sundu. Plan, program ve bütçelerin hazırlanmasında kuluçka görevi yaptı. Bunların yanı sıra kardeş kuruluş olan Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı da “Türkiye’de yatırım yapmak için 10 neden” adlı tanıtım kampanyaları düzenledi. Yabancı yatırımcılara yıllarca, ucuz emek, yatırım yeri tahsisi, bürokratik işlemlerde hız ve kolaylık, bedava altyapı, finansmana ulaşma, ruhsat alma kolaylığı, kazandıklarını ülke dışına çıkarmalarının önünde hiçbir engel konulmayacağına dair güvenceler verildi.

Bunların yatırımlara katkı düzeyini ölçemeyiz. Ama iş yapma kolaylığı endeksindeki yerimizin yükseltilmesindeki başarısını görmezden gelmeyelim. İş Yapma Kolaylığı Endeksi’ni Dünya Bankası düzenliyor. Ülkelerin, yatırımcılara sağladığı olanaklar, fırsatlar, güvenceler, değerlendirilip notlar veriliyor. Türkiye 2006 yılında, 190 ülkenin yarıştırıldığı en kolay iş yapılan ülkeler arasında 93. sıradaydı, 2020 yılına gelindiğinde ise 60 ülkenin önüne geçmiş ve 33. olmuştu.

2018 sonrasında YOİKK ve Cumhurbaşkanlığı Ofisleri 

2018’de kurulan yeni düzende yukarıda sıralanan görevleri yapmak üzere Cumhurbaşkanına doğrudan bağlı ofisler kuruldu: Yatırım; Kalkınma; Finans; Dijital dönüşüm ve İnsan Kaynakları. AKP’li milletvekillerinin Meclise verdikleri yasa tekliflerinin çoğu artık bu ofislerde hazırlanıyor. 

Görevleri CB Ofislerine verildi ama yerliyabancı sermaye örgütleriyle, Devletin üst düzey yetkililerini bir platformda buluşturabilme yeteneği dikkate alınarak YOİKK kaldırılmadı. Cumhurbaşkanı yardımcısı YOİKK başkanı, CB Yatırım Ofisi ile Strateji ve Bütçe Başkanları da Kurul üyesi oldukları için yetki, eşgüdüm ve iletişim sorunları yaşanmıyor.  

Özelleştirme İdaresi 

Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) 1994 yılında 4046 sayılı Yasayla kurulmuştu. Görevi, kamu işletmelerini, taşınmazlarını ve imtiyazları satmaktı. AKP iktidar olduğunda ÖİB daha henüz çok az pratik yapabilmişti. Yıllar içinde deneyimi arttı, uzmanlaştı, yeni yetkilerle donatıldı ve güçlendirildi. Devredilen işletmelerin hazır olanlarını satıyor; olmayanları ise hazırlamak için yatırımlar yapıyor; CB onayıyla parçalayıp birkaç anonim şirkete dönüştürüyor. İmar yetkisi bile var. Kentlerde, kırlarda devredilen taşınmazları, park, bahçe, yeşil alan, otlak, mera demeksizin, imar durumlarını değiştirip satıyor. 

Özelleştirme İdaresi, günümüzdeki ününü, kamu varlıklarını yağmalatmaktaki rolüyle kazandı. Dillere destan ihalelerle 1986-2021 arasında 71 milyar dolar tutarında kamu varlığı satıldı. Bu paranın 50 milyar doları, karşılığı Türk lirası olarak, elde edildikleri yılların bütçelerine aktarıldı. 

Özelleştirme İdaresi’nin yukarıdaki hesabı kendi muhasebesine uygun. Ama bizim hesabımızla uyuşmuyor. Yıllar önce satılmış ya da satılmak üzere hazırlanan Kamu İşletmelerine milyarlarca lira yatırım harcaması yapıldı ve artarak sürdürülüyor. 2021 yatırım programından bu durumda olan işletmeler için 340 milyar liranın üzerinde proje stoku olduğu anlaşılıyor. 

Bunlar ÖİB’nin hesaplarında görünmüyor. Yatırım programlarında yer verildiği için kamu yatırımı sanıyoruz. Düzgün bir hesap yapmak istiyorsak eğer; muhasebe defteri edinmeli ve bütün bunları “sermayeye tanınan çıkarlar” hesabına “alacağımız” olarak işlemeliyiz. 

Şimdilik şu üç işletmenin hesabını tutsak yeter: 2021-2023 arasında Varlık Fonu’na devredilerek yağmaya verilen TPAO’nun projeleri için, 24 milyar; BOTAŞ’ın projeleri için, 17 milyar; parçalanıp üç anonim şirket olarak yeniden yapılandırılan TCDD’nin henüz özelleştirilemeyen birimleri için, 40 milyar lira harcanacak. Bunları topladığımızda 81 milyar lira ediyor. 

Yatırım Teşvikleri (Özendirme Önlemleri) 

Yatırımların özendirilmesine ilişkin düzenlemeler 2012 yılında, kamu-özel işbirliği uygulamalarından edinilen deneyimler ışığında elden geçirildi, yenilendi. Sisteme 2016 yılında yeni özendiriciler eklendi. Ve şirket yöneticileri ile devletin karşılıklı oturup ne tür destekler verileceğine birlikte karar verdikleri bir yöntem geliştirdiler. 

Yatırımlar “Genel, Bölgesel, Öncelikli ve Stratejik” adları altında gruplara ayrıldı. Her birinin özelliğine uygun özendiriciler öngörüldü. 2016 yılında ise çok daha kapsamlı bir biçime dönüştürüldü. Kimi yatırımların maliyeti sıfırlandı. 

Yatırımın niteliğine göre değişmekle birlikte esas olarak şu çıkarların sağlanacağı bir özendirme sistemi kuruldu. 49 yıla kadar ücretsiz Hazine taşınmazı tahsis edilecek; Kurumlar, Gümrük Vergileri, gelir vergisi stopajı ile KDV’den bağışık tutulacaklar; kredi faizleri ile işçi ve işveren sigorta primlerinin ya hepsi ya bir bölümü Devletçe karşılanacak. Proje bazlı yatırım yapanlar, izin, tahsis, ruhsat, lisans, tescil gibi “bürokratik işlerle” uğraştırılmayacak. Dahası var; kullandığı enerji faturasının belirli bir oranı devlet tarafından karşılanacak; yolunu, suyunu, enerji hattını devlet getirecek. Şirket, finans sorunuyla karşılaştığında projeye ortak olup katkı sunacak. Sıralamakla bitmez! 678 sayılı OHAL Kararnamesi ile proje bazlı yatırımlar için alım garantisi bile verildi. 

Özendiricilerin Bütçeye Maliyeti 

Özendiricilerin bütçeye yükünü, net olarak hesaplayacak bilgilere ulaşmak kolay değil. Verilere ulaşsak bile özendiricilerin bir bölümünün bütçe ile ilgisi olmadığı için hesap eksik kalır. 

Yalnızca belirli ipuçlarını yorumlayıp kabaca bir görüş oluşturabiliriz. Bütçe ile ilgi kurulamayacak özendiricilere bir örnek vereyim: tahsis edilen hazine taşınmazlarının tutarı bütçelerde yok. Ama CB 2020 ve 2021 yılı Programlarının 321.5 sayılı tedbirinde şunlar yazıyor: “Yatırım teşvik uygulamaları kapsamında yatırım teşvik belgesine sahip yatırımcılara arz edilmek üzere ilana çıkarılacak 20 milyon m² hazine taşınmazı için çalışmalar yapılacaktır.” Bütün bilgi bu kadar olsa işin boyutunu görebiliyoruz. 

Vergi Harcamaları 

Vergi harcaması terimi; “devletlerin ekonomik ve sosyal amaçlarla vazgeçtiği, gelir toplamını azaltan, standart vergi sisteminden ayrılan ayrıcalıklar veya istisna ve muafiyetler” olarak tanımlanıyor. 

Bütçe Yasalarına eklenen “Vergi Harcamaları” listelerini yorumladığımızda kabaca da olsa teşviklerin bütçelere olan yüküne ilişkin görüş oluşturabiliriz. 

2022 yılı Bütçe Yasa Teklifine ekli cetvellere göre 2022 yılında 336 milyar lira vergiden vazgeçilecek. Bu tutarın hepsini elbette patronlara destek hanesine yazamayız. Ama geçtiğimiz yıllar bütçe yasa tekliflerindeki şu tahminleri gözden kaçırmayalım. 2016 yılında tahmin edilen tutar 29 milyar lira. Teşvik sisteminin yürürlüğe girdiği 2017 yılında, 102 milyar liraya yükseltilmiş. 2020 ve 2021 yılı bütçelerindeki tutarlarda büyük ölçüde pandeminin payı vardır ama onları da yazalım: 2020 yılında 195 milyar; 2021 yılında 230 milyar lira. 

Kamu kurumlarının internet sitelerinde yayımlanan dokümanları gözden geçirildiğinde dağınık da olsa bilgilere rastlanabiliyor. Sözgelişi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 2019 ve 2020 yılı faaliyet raporlarında 2019’da 450 milyon, 2020’de 606 milyon lira faiz desteği verildiği ve SGK’na istihdam desteği olarak 2019’da 1 milyar 100 milyon, 2020’de ise 1 milyar 128 milyon lira aktarıldığı belirtiliyor. 

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nca yayımlanan Bütçe İstatistik Verileri’nden ise 2021 OcakHaziran arasında işverenlere prim teşvik karşılığı olarak bütçeden SGK’na 15 milyar lira ödendiğini öğreniyoruz. 

Cumhurbaşkanlığı yıllık programlarında ise prim teşvikleri kapsamında merkezi yönetim bütçesinden SGK’ya 2018 yılında 20,3 milyar; 2019’da 22,3 milyar lira aktarıldığı, 2020 yılında 22,9 milyar lira olabileceği bilgilerine rastlıyoruz. 

Yatırım teşvik belgelerinin yıllar içindeki seyri 

Aşağıdaki çizelgede 2017-2021/ Ağustos arasında verilen yatırım teşvik belgelerine ilişkin bilgiler verilmektedir. 

Çizelgedeki bilgilerden yola çıkarak kısa değerlendirmeler yapalım: 2017-2019 arasında verilen teşvik belgesi sayıları 5 bin ile 7 bin arasında salınıyor. 2020 yılında ise birdenbire 10 bin 450’ye yükselmiş. 2021 yılının ilk 8 ayında ise 7 bin 720 olduğuna bakılırsa yıl sonunda10 bin dolayında gerçekleşeceği düşünülebilir. Proje tutarlarında da benzer bir yükselme eğilimi dikkat çekiyor: Daha öncesinde 177-209 milyar lira arasında salınırken 2020 yılında 262 bin 666 liraya yükselmiş. 

Salgın etkisinin zirvede olduğu yıllarda proje sayısı ve yatırım tutarları artmış. Bu durumu ekonomik gelişmelerle açıklayamayız. AKP saltanatı sallanmaya başladı, ulufeler dağıtarak süre kazanmaya çalışıyor desek yanlış olmaz. 

Bu süre içinde, yabancı yatırımların tutarı ve yerli yatırımlara oranı da azalmış. 2017’deki 98 milyar lira, 2020’de 21 milyar liraya; 2017’deki %46,67 olan oranı, 2020’de %8’e düşmüş. 

Yatırım teşvik belgesi almak çok kolay. Öyle anlamlı, stratejik önemde projelere verildiğini düşünmeyin. Küçük bir örnek verelim, ulufe dağıtılıyor değerlendirmesine de güç katmış oluruz. 2020 yılının Temmuz ayında bir şirkete 1.250 ton çiğ köfte üretmesi için belge verildi. 24 milyon lira tutarında yatırım yapacak; üç yıl sigorta primi işveren payı devletçe karşılanacak; %55 vergi indirimi ile KDV bağışıklığından yararlandırılacak. 

Son sözler 

AKP, 20 yılını sermayenin hizmetinde geçirdi. Son yıllara değin de hizmette kusur etmedi. Ama artık tükendiği anlaşılıyor. İçte ve dışta itibar ve güven yitirdi. Yüksek seslerle Tayyip Erdoğan sonrası dillendiriliyor. TÜSİAD başkanı, açıkladıkları rapordan iki ay önce de “yeni hikâyelere ihtiyacımız var” demişti. 

AKP’nin kadrolu destekçisi TOBB Başkanı bile tedirgin olduğunu söylemekten çekinmiyor. 

AKP’nin son günlerinin yaklaştığını görüyoruz. Üzülmeyiz elbette. Ama ülkeyi kurtarmaya soyunanları boş bırakmasak; bir de AKP’den kurtulduğumuza çok sevinip bütün enerjimizi toprağa boşaltmasak iyi olur. Ne dersiniz? 

http://dayanismameclisi.org/

http://dayanismameclisi.org/index.php/dayanisma-forumu/

Haber

Rant kapitalizmi