Dayanışma Forumu'nun Aralık 2021'de yayınlanan 3. sayısında Hüseyin ÖzelYaptıkları yorum, öneri ve düzeltmeler için Suat Özeren, Sinan Sönmez ve Aziz Konukman hocalarıma çok teşekkür ederim. 'in kaleme aldığı "Rant kapitalizmi" başlıklı yazıda 12 Eylül'den itibaren başlayan neoliberal dönüşümün Türkiye’deki gerçekleşme biçimi ve yansımaları ele alınıyor.

Dayanışma Meclisi'nin internet sitesinden de erişilebilen yazıyı soL okurlarıyla paylaşıyoruz.

Prolog

Sabri Ülgener, Osmanlıda 17 – 19. yüzyıllar arasında geçerli olduğunu ileri sürdüğü “Rant Kapitalizmi” kavramını, “Ortaçağ zihniyetini” temel alan, taşrada “valisinden defterdarına ve türlü tarikatlara kadar maddi, manevi nüfuz sahiplerinin, geniş bir yanaşma halkası ile çevrelenmiş olarak, yörenin rant ve gelir kaynakları üzerine abandıkları yarı asiatik – feodal bir konak ve malikane düzeni” ile nitelenen, buna karşılık merkezde de bürokratik yönetici sınıfın etrafında kümelenip iktisadi etkinliklerini siyasi otoritenin kaprislerine bağlayan üreticiler sınıfından oluşan bir düzen olarak tanımlıyor.Sabri Ülgener, Makaleler¸ Yay. Haz.: Ahmet Güner Sayar, İstanbul, Der’in Yayınları, 2006, s. 36. Bu tanımlamanın Osmanlıyı anlatıp anlatmadığı bir yana, bugünlerde, AKP’nin yürüttüğü sermaye birikimi “modelini” andırdığı çok açık. Özellikle son birkaç yıldan beri, siyasi otoritenin “kaprislerinin” hala üretim, ticaret ve bölüşüm süreçlerini etkilediğini, bu “modelin” esas olarak kamu kaynaklarının yağmalanması ile sürdürülebildiğini gözlemek ilginç. Aslında AKP döneminin, bu bakımdan önceki dönemlerden çok da farklı olmadığını söyleyebiliriz, çünkü Cumhuriyet tarihinin her döneminde, sermaye birikiminin temel kaynaklarından birisi, devletin kendisi olmuştur. Devlet aygıtının (ya da kimi kesim ya da kurumlarının) kontrol edilmesi yoluyla sermaye birikim sürecinde köşebaşlarının tutulması çabaları, ülkemizin birikim sürecinin önemli bir özelliği. AKP iktidarının bu bakımdan önemli bir farkı, bu süreci sürdürebilmek için gerekli kaynakların dışarıdan ucuz bir biçimde sağlandığı, genişleyen bir küresel ekonomik konjonktür içinde gerçekleşmiş olması. Kamu kurumlarının ve özellikle yerel yönetimlerin kontrol edilmesi, özellikle kamu kaynakların dağıtımı bakımından temel bir öneme sahip görünmektedir. Bu nedenle, 2008’den itibaren dünya ekonomisinde kendisini gösteren durgunluk, dış kaynaklara erişimi giderek daha maliyetli hale getirmiş, bu da bölüşüm süreçlerinin kontrolünü giderek zorlaştırmış ve AKP’nin altını oyan bir sürecin önünü açmıştır. Daralan finansman olanakları, “özelleştirme” adı altında kamu girişimlerinin haraç mezat satılmasını da hızlandırdı. Bu yüzden artık AKP iktidarının sonunun geldiğini söylemek de mümkün görünüyor. 

Yine de böyle bir öykü tek başına, ülkemizdeki kapitalist sermaye birikim sürecinin temel yapısal özelliklerini bir bütün olarak tanımlamakta yetersizdir. Bu yüzden, AKP’nin sermaye birikim modelini el alırken aslında dünya ekonomisinin 90’lardan bu yana yaşadığı “neoliberal dönüşümü” de dikkate almak gereklidir. AKP iktidarı, bu dönüşümün dışında kalmamış, aslında 12 Eylül’den başlayarak Türkiye’de de uygulamaya konan bu dönüşümün en son ve en önemli aktörlerinden birisi olmuştur. Son yıllarda giderek daha otoriter hale gelmiş görünmesine karşın, Türkiye’de politik süreçlerin de neoliberal dönüşüme uygun bir olarak biçimlendiği, temel neoliberal politikaların, İslamcı bir “sos” eklenerek uygulandığını görmek önemlidir. Bu yüzden dünya ekonomisindeki bu neoliberal dönüşümü anlamadan AKP sermaye birikim “modelini” değerlendirmek mümkün görünmemektedir. Bu yazıda da önce bu dönüşüm ele alınacak, sonra bu dönüşümün Türkiye’deki gerçekleşme biçimi ve yansımaları değerlendirilecektir. 

Neoliberal 'Küresel' Düzen 

1980’lerden başlayarak kendini gösteren neoliberal dönemdeki temel çabanın, toplumun kendisinin “piyasanın içine yerleştirilmesi”Hüseyin Özel, “Toplumu Piyasaya Yerleştirmek,” Burak Gürbüz, Hüseyin Özel ve Metin Sarfati (ed.), Liberalizmi Yeniden Düşünmek, Ankara: Efil Yayınevi, içinde, s. 17-48 ya da toplumun bir bütün olarak sermayenin boyunduruğun altına alınması çabası olduğunu söylemek yanlış olmaz. Kapitalizmin 19. yüzyıldaki liberal dönemi ile 20. yüzyıl başındaki Refah Devleti dönemlerinin ikisinde de sistemin işleyebilmesi için ekonomik (piyasa) alan ile politik alan (“toplumun geri kalanı”) arasındaki kurumsal ayrılığın, ne pahasına olursa olsun korunması gerektiği düşüncesi temel bir ilke olduğu halde, bu iki alan arasındaki gerilim ile bunların sınıf mücadeleleri biçimindeki yansımaları, iki “çözüm” ya da “düzenleme”nin de “Düzenleme” (regülasyon) terimi burada, Fransız “Düzenleme” okulunun görüşlerinin benimsendiğini göstermemekte, daha çok bir eğretileme olarak kullanılmaktadır başarısızlığına yol açmıştı. Bu durumda en radikal “çözüm”, toplumun her alanının piyasa tarafından kontrolünün sağlanması, böylelikle de sermayenin dikte ettiği ilkelerin insan varoluşunu belirlemesi sürecinin daha da ilerletilmesi (“yönetişim” ilkesiyle tutarlı biçimde) olacaktı. Bunun için de insanların, Aristoteles’in deyişiyle “politik hayvan” ya da sosyal varlıklar olma özellikleri yerini, iktisatçıların ünlü homo oeconomicus’una, yani çıkar güdüsüyle davranan, kendi çıkarlarını maksimize etmeye çalışan bireye bırakmak zorundaydı. Hem “eğitim” ya da ideolojik dönüşüm,Örneğin, Bayan Thatcher’ın ünlü “TINA -There Is No Alternative”, (“Başka bir Alternatif Yok”) ilkesinin neoliberal “motto” haline getirilmesi gibi. hem de örtük ya da açık şiddete başvurmak, Bu konuda bkz. Hüseyin Özel, “‘Neoliberal Violence’ – An Attempt to Embed Society in the Market,” Karl Polanyi’s Vision of a Socialist Transformation, Michael Brie and Claus Thomasberger (ed.), Black Rose Books, 2018 içinde, s. 110-24. neoliberalizmin topluma yerleştirilmesi bakımından oldukça önemli olmuştur. 

1970’lerde, Bretton Woods sisteminin çöküşüyle hızlanan uluslararası sermaye akımları ve ticaret, giderek artan bir ivme kazanarak “küreselleşme”nin ikinci dalgasına19. yüzyıldaki “birinci” dalgaya atfen.  ya da daha iyi bir adlandırmayla, “neoliberal küreselleşmeye”Fikret Şenses, “Neoliberal Küreselleşme Kalkınma İçin Bir Fırsat mı, Engel mi?”,ERC Working Paper in Economics 04/09, https://erc.metu.edu.tr/en/system/files/menu/series04/0409.pdf. yol açtı. Bu küreselleşmenin altyapısı, 1989’da John Williamson tarafından adı konan ünlü “Washington Uzlaşısı” ile oluşturulmuştu. Bu “Uzlaşıda” öngörülen, bütçe açıklarının azaltılması, politik gerekçelerle yapılan harcamaların kısıtlanması, vergi sisteminin reformu, finansal kesimin faiz oranlarının belirlenmesini tümüyle piyasaya bırakacak biçimde liberalleştirilmesi, “rekabetçi” döviz kurlarının benimsenmesi, yabancı doğrudan yatırımların önündeki engellerin kaldırılması, uluslararası ticaret kısıtlamalarının azaltılması, özelleştirme, rekabeti engelleyen politikaların terkedilmesi, mülkiyet haklarının korunması önlemleri, yeni bir birikim rejiminin kurulduğu anlamına geliyordu. Douglas A. Irwin ve Oliver Ward, “What is the “Washington Consensus?” https://www.piie.com/blogs/realtime-economic-issues-watch/what-washingt…. Refah Devletinin çöküşünü niteleyen bu yeni, “Post-Fordist” birikim rejiminin kuruluşunun tamamlanması, “Genişletilmiş Washington Uzlaşısı” ile biçimlendirilen “yönetişim” ilkesinin yerleştirilmesi ve merkezi planlamaya dayanan ekonomilerin çöküşüyle tamamlanacaktı.Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz. Aziz Konukman, “Türkiye’de Sermaye Birikimi Çerçevesinde Yeni Rejim’in İnşa Süreci”, H. T. Benli, E. Hacısalihoğlu, D. Kutlu ve G. Savul (ed.), Sosyal Politika ve İktisat Yazıları: Prof. Dr. Seyhan Erdoğdu’ya Armağan, Ankara: Mülkiyeliler Birliği Yayınları, 2020 içinde. 

Refah Devletinin yokoluşuyla elele giden bir başka süreç de, fiber-optik ve bilgi işlem gibi enformasyon teknolojilerinde ‘70lerde ortaya çıkmaya başlayan yenilikler sonucunda kolaylaşan kısa ve orta vadeli fon akımlarındaki hızlanmanın, artık tam anlamıyla küresel ölçekte bir para ve sermaye piyasaları ağının varlığından sözetmeyi de olanaklı kılmaya başlamasıdır. Bütün bu eğilimler, ekonominin işleyişinde bilgiişlem ve enformasyon teknolojilerinin ağırlığının arttığı, devletlerin tümüyle küresel fon akımlarının gerekleri doğrultusunda davranmak zorunda kaldığı, bu yüzden de kendi iktisat politikalarını belirleme güçlerinin büyük ölçüde aşındığı, hatta kimilerine göre ulus-devlet çağının sonunun geldiğini gösteren bir “sanayi-sonrası”, “Post-Fordist” distopyayı niteliyordu. Bu distopyada, özellikle emeçilerle (ve genel olarak toplumun daha yoksul kesimleriyle) yapılan, tam istihdam ve kapsamlı bir toplumsal güvenlik biçimindeki “toplumsal sözleşme”ye de artık yer yoktu.Ethan B.Kaptstein, “Workers and The World Economy,” Foreign Affairs, cilt 75, sayı 3, Mayıs-Haziran, 1996 Bu koşullar altında ulus-devlet, çalışanları tam da dünya ekonomisinin küreselleşme döneminde bir korunak olarak devlete en çok gereksindikleri bir zamanda terketmiş görünmektedir. Bu “toplumsal sözleşme”nin bozulmasıyla, “sanayi sonrası” bir toplumda yaşama olanağına ilişkin iyimserlik artık yerini, sıradan insanların iktisadi ve toplumsal güvencelerine ilişkin giderek artan bir kötümserliğe bırakmıştır. Özellikle “esnek üretim ve istihdam”ın yaygınlaşmasıyla, güvencesiz bir yaşam toplumun daha geniş kesimlerini tehdit eder hale gelmiştir.Bugünlerde, Pandeminin ortaya çıkışının bu süreci daha da hızlandırdığına tanık oluyoruz.

Uluslararası düzeyde ise, bu yeni küresel kurumsal matrisin ilk göze çarpan özelliği, “sistemsizliğin” ya da uluslararası düzeyde de tıpkı ulusal düzeyde olduğu gibi, “deregülasyonun” yaygınlığıdır. Şu anda ne uluslararası finansal sermaye akımlarının ne de uluslararası politik ilişkilerin, gözetim ve kontrol altında tutulduğu sistemler sözkonusudur. ‘70’lerdeki Bretton Woods sisteminin, ‘90’lardaki Soğuk Savaş “sisteminin” çöküşünden bu yana, her iki alandaki yeniden yapılanma girişimleri, uluslararası işbirliğinin olanaklı olmaması yüzünden başarısızlığa uğramış görünmektedir. Bu “düzenlemede”, ulusal düzeyde “neoliberal devlet” piyasaya müdahale etmeden, onun işlemesi için gerekli çerçeveyi çizmekte (rekabetin korunması, deregülasyon, özelleştirme vs.), uluslararası düzeyde de sınırlanmamış finansal sermaye akımlarının işleyişi bakımından özellikle Uluslararası Para Fonu, Dünya Bankası ve Dünya Ticaret Örgütü, iktisadi ve politik kurumlar arasındaki aracılık yoluyla “küreselleşme” sürecinin sorunsuz biçimde sürdürülmesini sağlamaya çalışmaktadır. Ancak bu tabloya ilişkin olarak dikkat edilmesi gereken ilk nokta, uluslararası düzeyde yerleşmiş bir sistemin bulunmadığı, yakın gelecekte de böyle bir sistemin kurulmasının çok güç olacağıdır. Politik alanda, “Doğu”nun çöküşü, önemli bir boşluk yaratmıştır; bu boşluk A.B.D. ile, özellikle bugünlerde Rusya ve Çin tarafından doldurulmaya çalışılıyor ise de Ortadoğu’nun son durumu da dikkate alındığında, bunun gerçekleşmesinin zor olduğu söylenebilir. Dolayısıyla şu andaki temel sorunlardan birisi, uluslararası düzeyde yaşayabilir, istikrarlı bir politik sistemin oluşturulmasıdır. Böyle bir sistem kurulmadan, etkin bir uluslararası para sisteminin oluşturulması da pek olanaklı görünmemektedir. İkinci olarak, böylesi bir “sistemsizlik” durumunda da, kurumsal alanlar içerisinde ve arasındaki gerilimler kendini göstermektedir. Piyasa kurumunu niteleyen en önemli gerilim, periyodik kriz yaratma eğilimi bir yana bırakılsa bile, hem ulusal düzeyde hem de uluslararası düzeyde kendisini duyuran ve giderek ağırlaşan yoksulluk sorunudur. Neoliberal saldırının sonucu olan ve tümüyle “hayırseverlik” duyguları ile çözülmesi beklenen yoksulluk sorununun piyasanın istikrarını bozma potansiyeli her zaman vardır. Bunun nedeni, yoksulluğun, yaratılmasında etkili olduğu bir başka tür “meşruiyet krizinin” ortaya çıkmasında etkili olduğudur.Charles Taylor, “Legitimation Crisis?”in Philosophy and the Human Sciences, (vol. 2 of) Philosophical Papers, Cambridge: Cambridge University Press, 1985, s. 248-288. Piyasa sisteminin bireyin öteki bireylerle eşit olması ve kendi “gücüne” dayanması gerektiğini vurgulayan modern kimlik kavramına karşın, sistemin işleyişi sonucunda kişi kendisini giderek daha güçsüz bulmakta ve piyasa alanındaki öteki bireylerle eşit olmadığını (özellikle yoksulluk bakımından) görmektedir; bu da sistemin kendisini yeniden üretirken meşruiyetini sağlama konusunda sıkıntılar ortaya çıkarmaktadır, çünkü sistem artık kendi koyduğu idealleri yerine getirememektedir. Özellikle bir ideal olarak eşitlik düşüncesi ile piyasadan kaynaklanan gerçek eşitsizlikler arasındaki gerilimler, sistemin istikrarını tehlikeye atan temel bir eğilim olarak ortaya çıkmaktadır. Bu durum, bireylerin olduğu kadar ülkelerin ve halkların yaşadığı bir sorun da olduğundan, uluslararası iktisadi sistemin ve giderek politik sistemin de meşruiyetinin korunmasını güçleştiren bir rol oynayabilir 

Politik düzlemde, bir yandan ulus-devletin gücündeki aşınma, öte yandan da “yerellikler” üzerindeki vurguyla birlikte ortaya çıkan “çokkültürlülük”, “cemaatçilik” ya da “kimlik siyaseti” yaklaşımlarının, Aydınlanmanın “insanlığın birliği” düşüncesini ortadan kaldıracak biçimde yerleşmesi bir başka çelişkili eğilimi ortaya çıkarmaktadır. Piyasa sisteminde bireyler, giderek artan biçimde parçalanmış, yalıtılmış ve “post-modern” atomlar haline geliyorlar. Böyle bir durumda belki de insanların aynı zamanda toplumsal varlıklar oldukları gerçeğinin doğal bir sonucu, refah devletinin yerine geçirilmeye çalışılan, yeni türden “kalpsiz dünyadaki sığınaklar”Ya da, çeviriye bağlı olarak, “kalpsiz dünyadaki “kalpler”. Karl Marx, Early Writings, R. Livingstone (çev.), Harmondsworth: Penguin, 1975, s. 244. oluşturulmaya çalışılmasıydı; insanlar yaşadıkları parçalanmışlık ve yalıtılmışlıkla başedebilmek için, hala kendi insanlıklarını, Gemeinscaft-benzeri “topluluklar” oluşturarak hem kendi kimliklerini tanımlamaya hem de bir “toplumsal” varlık olarak kendi bağlanmışlıklarını duyumsama yoluyla öne çıkarmaya çalışmaktadırlar. Azınlıklar ve hatta dinsel topluluklar üzerinde giderek artan vurgu, böylesine bir çabayı, “güvenli sığınaklar” bulma çabasını en azından kısmen yansıtıyor diye değerlendirilebilir. Özellikle piyasa içerisinde kendisini çaresiz hisseden insanların kendi insanlıklarını, kimi etnik, dinsel ya da başka türden “cemaatler” oluşturarak duyumsamaya çalışmaları doğal görünmelidir. Böyle bir çaba, hem kişilerin kendi kimliklerini tanımlamalarında hem de bir “toplumsal” varlık olarak kendi bağlanmışlıklarını duyumsamalarını sağlamada ideal bir yol gibi görünmektedir. Etnik ya da başka türden azınlıklar ve hatta dinsel cemaatler üzerinde giderek artan vurgu, böylesine bir çabayı, “güvenli sığınaklar” bulma çabasını en azından kısmen yansıtıyor diye görülebilir. Bunun da önemli bir sonucu giderek artan “çokkültürlülük” ya da “çokkültürcülük” (ya da “tanınma politikası – recognition politics) vurgusudur. 

Yine de, bu türden cemaatlerin ikili bir işlevi olduğu, unutulmamalıdır; bir yandan bunlar, insanların piyasa ilişkileri arasında aşınmaya uğradığını düşündükleri kimi “insani” ve ahlaki değerlerini (özellikle toplumsal varlıklar olarak) yeniden duyumsama ve ifade yollarını açarken öte yandan da belirli cemaatlerin, piyasaya giriş engelleri yaratmak yoluyla, piyasa güçlerini artırabilmektedir. Bu eğilim, 90’lardan bu yana, yalnızca Türkiye’de değil, bütün dünyada daha çok görünür hale gelmiştir. Bu eğilim ilk bakışta, daha çok Weberci anlayışların vurguladığı, kapitalizmin “rasyonel” boyutuna, yani kapitalist ilişkilerin geleneksel toplumsal yapıların çözülmesine yol açarak, “cemaat” tipi bir toplumsal organizasyondan “cemiyet” tipi bir organizasyona geçileceği anlayışına ters görünse de, aslında kapitalizmin farklı sosyal ve kültürel artalanlarda işleyebilecek esnekliğe sahip olduğunu göstermektedir. Sermaye birikimi, geçmişten devraldığı “kapitalizm-öncesi” yapıları da kullanmaktan kaçınmamaktadır. “Küresel” ekonomi içerisindeki “modernite” öncesi yapıların piyasa ilişkilerine eklemlenmesi, aslında sermayenin “gerçek boyunduruğunun”,Sermayenin “formel” boyunduruğuna karşı olarak, “gerçek boyunduruk” (real subsumption) kavramı, Marx’ın bir elyazmasında kullandığı kavramdır. Bkz. Karl Marx, “The Process of Production of Capital,” Draft Chapter 6 of Capital Results of the Direct Production Process,” https://www.marxists.org/archive/marx/works/1864/economic/introduction…. daha önceki dönemlere kıyasla hiç olmadığı kadar arttığının da göstergesidir. Öyle ki artık, daha önceleri kapitalizmle eşleşmesi mümkün olmayan ilişkilerin de piyasanın yerleşmesi, genişlemesi ve derinleşmesini taşıyan araçlar haline gelmiş olması kimseyi şaşırtmıyor. Dolayısıyla, “yerelliğe” ağırlık veren ilişki ve kurumların küreselleşme eğilimiyle çatışma içinde olması gerekmez çünkü̈ küreselleşme giderek farklı türden (farklı bakış açılarına, geleneklere vs. sahip olan) insanları daha fazla bir araya getiriyor. Bu tür etkileşimler yeni kazanç fırsatları açmakta, hatta yerel sermaye odaklarının (ya da “sosyal ağların”) uluslararası, küresel kapitalizme eklemlenmesi sonucunu da vermektedir. 

Kuşkusuz, yerel eğilimlerin küresel kapitalizme eklemlenmesinin önemli bir boyutu, finansallaşma süreci. Bu süreç, görece ucuz fonların kullanımını kolaylaştırmakta, böylelikle de sermaye birikiminin itici güçlerinden birisi haline gelmektedir. Bu yüzden, kapitalizmin neoliberal dönüşümünün, birbirinin içine geçmiş üç ayağından, yani finansal, ideolojik ve toplumsal boyutlarından sözetmeden “küreselleşme” sürecinin ve krizinin tam bir açıklamasını yapmak mümkün görünmemektedir. Her üç boyut birlikte ele alındığında, bu sürecin ilk göze çarpan özelliği, yeni bir kurumsal dönüşümün önünü açacak yeni bir “tekno-ekonomik paradigma”nın,Yenilik biçimleri ile “tekno-ekonomik paradigma kavramı için bkz. Dosi G., C. Freeman, R. Nelson, G. Silverberg ve L. Soete (ed.) Technical Change and Economic Theory, London: Francis Pinter and New York: Columbia University Press, 1988, s. 45-47 özellikle finansal fon akımlarının artışına olanak vermesiyle birlikte “sermayenin gerçek boyunduruğunun” yerkürenin geneline yayılmasının artık önceki dönemlere göre çok kolaylaştırmış olmasıdır. Bu genişleme ve derinleşme, varoluşunu artık ulus-devlete göre değil, daha çok küresel finans akımlarına göre biçimlendirmeye çalışan “yerel” eğilimlerin ya da “cemaatlerin”, buna bağlı olarak da “post-modern” anlayışlar ile “kimlik siyasetlerinin” ağırlık kazanmasını da kolaylaştırmış görünüyor. Bu yeni yapılanmada, ulus devletin yerini giderek, herbirisi kendi egemenlik alanına sahip ve politik merkezden büyük ölçüde bağımsız politik birliklerden oluşan bir yeni “Ortaçağcılığa” bırakacağı, zaman zaman dile getirilmektedir. Bkz. Philip Cerny, “Neomedievalism, Civil War, and the New Security Dilemma: Globalization as Durable Disorder.” Civil Wars, cilt 1, no. 1, 1998, s. 36-64. Yine de bu yapılanmada bile anahtar unsur, kendi egemenlik alanı ve hukuku olsa bile, bu türden yerel cemaatlerin de küresel ekonomiye eklemlenme zorunluluğudur. 

“Neoliberal” organizasyonun, iktisadi ilkeleri bütün topluma yayması, hatta toplumun ya da politik alanın bütünüyle iktisadi ilkelere göre organizasyonu olabilir. Başka deyişle, kabaca, kendi kendini düzenleyen piyasa, “yapısal reformlar” ve deregülasyon, “STK”ların ön plana olması, yani liberalizmin öngördüğü politik ve iktisadi yapıların yerleştirilmesi az çok tamamlanmış görünmektedir. 

Bununla birlikte, daha yerel düzeyde, 2008 krizinin ardından, 2008 krizinin iktisadi ve sosyal boyutuna ilişkin bir analiz için, bkz. Gökçer Özgür and Hüseyin Özel, “Double Movement, Globalization, and the Crisis,” American Journal of Economics and Sociology, cilt 72, no. 4, Ekim 2013, s. 892–916. ağırlığını daha fazla hissettiren önemli bir gelişme, dünyanın çeşitli ülkelerinde, hatta Batı “demokrasilerinde” bile, yitirdiği gücü geri kazanmak için, özellikle bu türden “cemaatçilik” akımlarını kullanan ve popülizme yaslanan ulus devletlerin ya da en azından hükümetlerin yaygınlaşmasıdır. Bu tür (çoğunlukla sağ) popülist hükümetler, genel olarak “iş alemi” ile sıkı bir ilişki içinde olduklarından Popülizm ile özellikle sağ ve sol popülizm ayrımı konusunda önemli bir kaynak için bkz. Mustafa Kutlay ve Ziya Öniş, “Sağ Popülizmin Ekonomi Politiği Üzerine,” İktisat ve Toplum Mayıs 2020, sayı: 115, s. 34-40. Daha kapsamlı bir biçimi için bkz. Ziya Öniş ve Mustafa Kutlay, “The Global Political Economy of Right-Wing Populism: Deconstruction the Paradox,” The International Spectator, cilt 55, 2020 - Issue 2: Special Issue: The GCC in Crisis: Explorations of ‘Normlessness’ in Gulf Regionalism. Guest Editors: Larbi Sadiki and Layla Saleh, genellikle neoliberal politikalara yönelik bir muhalefet sergilemeleri beklenmemekte, tam tersine bu politikaların uygulanmasının vazgeçilmez araçları olma rolünü yüklenmektedir. Bu özellikle ilginç, çünkü genelde popülist bir hükümetten beklenen, en azından piyasanın yıkıcı etkilerine karşı toplumu korumak olmalıdır. Bunun temel nedeni, ünlü “meşruiyet” krizi” tartışmasında bulunabilir.Jürgen Habermas, Legitimation Crisis, Boston: Beacon Press, 1975. Bu yaklaşıma göre, kapitalist bir toplumda devletin, iki önemli işlevi, “sermaye birikimi” ve “meşruiyet” işlevleri arasında, özellikle Refah Devleti düzenlemesi sırasında giderek artan bir gerilimin varolduğu söylenebilir. Kapitalist devlet, hem sermaye birikimini hem de toplumsal uyumu gerçekleştirmek zorundadır. Bir yandan sermaye birikimini gerçekleştirmek için kapitalist üretim ilişkilerini özendirir ve desteklerken, öte yandan da toplumun gözündeki meşruiyetinin bu önlemler tarafından aşınmasını engellemek, devletin temel sorunlarından birisidir.James O’Connor, The Fiscal Crisis of the State, New York: St. Martin’s Press, 1973, s. 6.

Bir başka deyişle, kapitalizmde devlet ya da genel olarak bürokrasi ikili bir rol oynar. Bir yandan yönetici ya da egemen sınıf ve kesimlerin isteklerini gerçekleştirirken, öte yandan da bütün toplumu temsil etme savında olduğundan, bütün vatandaşlarının refahını dikkate almak zorundadır. Bu durumda toplumsal “çıkarları” gözetmek, yani toplumu piyasanın yıkıcı etkilerinden korumak için devlet gelir dağılımına ilişkin sosyal güvenlik gibi konularda piyasaya müdahale ederken, aynı zamanda da kendi varlığının piyasaya bağımlı olması yüzünden piyasanın işlemesi ve sermaye birikiminin kesintisiz sürdürülebilmesi için gerekli önlemleri de almak durumundadır; bu ise bu iki hedef arasında gerilim ve çatışmaların olması sonucunu doğurmaktadır.Claus Offe, Contradictions of the Welfare State, edited by John Keane, Cambridge, Mass.: The MIT Press. 1984. Refah devletinin sonunu getiren de işte bu “meşruiyet krizi” olmuştur. 

Buna karşılık refah devletinin çöküşü ardından gelen “küresel” çağda ise, artık temel amaç, ne pahasına olursa olsun sermaye birikim sürecinin kesintisiz olarak sürmesini sağlamak ve, ünlü “Washington Uzlaşısının” benimsediği gibi, sermaye birikiminin yoksulluğu da azaltacağını varsaymaktır. Ancak yoksulluğun kendiliğinden, piyasa müdahalesi olmadan azalmıyor olduğu gerçeği, bir kez daha sözkonusu meşruiyet krizinin şiddetlenmesine yol açabilmektedir. Bu meşruiyet krizinin çözümü ise neoliberal politikalardan vazgeçmeden, çoğunlukla “ideolojik” eğitim, gerekli olduğunda da “şiddet” kullanımı ya da tehdidi yoluyla neoliberalizmini “doğallaştırılmasıdır” 

Neoliberalizmin başlangıcındaki “demokratik” ve “özgürlükçü” eğilimleri vurgulayan Kuşkusuz, “Özgür Dünyaya” karşı “Demirperde” biçiminde sunulan bu vurgunun, Soğuk Savaşın bir aracı olarak kullanıldığını unutmamak gerekir. “Washington Uzlaşısı’nın” ardından, “PostWashington Uzlaşısı” ve bugünlerde özellikle Çin örneği gözönüne alınarak ortaya atılan “Beijing Uzlaşısı”, Bu konuda bkz. Ziya Öniş, “Turkey under the challenge of state capitalism: the political economy of the late AKP era,” Southeast European and Black Sea Studies, 2019, s. 1-25; ayrıca, Ziya Öniş ve Alper Şükrü Gençer, “Democratic BRICS as role models in a shifting global order: inherent dilemmas and the challenges ahead,” Third World Quarterly, 2018, cilt 39, no. 9, 2018, s. 1-21. daha az demokratik, hatta tümüyle otoriter bir politik sistem altında da inovasyonların sürdürülebileceğini, başka deyişle, kapitalist birikimin ille de Batı tipi geleneksel parlementer demokrasiyi gerektirmeyebileceğini göstermektedir. 

Bu durumda hem otoriter hem de sağ popülist hükümetler, neoliberal politikaların yürütülmesi için ideal bir pozisyonda olacaktır. Popülizm özellikle yoksulların ve neoliberal politikalardan olumsuz yönde etkilenen kesimlerin politik muhalefetini, “rıza” üretme yoluyla engelleyebilirken, gerektiğinde her türlü muhalefetin önünü kesebilecek ve neoliberal politikaların sorunsuzca uygulanmasını sağlayacak araçları sağlayacaktır. Bu yüzden pandeminin hemen öncesinde giderek yaygınlaşan, hatta pandemiyi bu tür uygulamalar için bir fırsat diye gören, eğilimlerin daha da yaygınlaşması beklenebilir. Tarihin de gösterdiği gibi, faşizm, kapitalizmin işleyişinin garanti altına alınmasını sağlayan “çözümlerden” birisi olduğundan,Örneğin Nasyonal Sosyalizmin kapitalist sermaye birikimi bakımından oynadığı rol için, bkz. Franz Neumann, Behemoth: The Structure and Practice of National Socialism, 1933-1944, New York: Octagon Books, 1944, 1963 (2. Baskı). neoliberalizm için de otoriterlik ve faşizmin, en azından toplumsal muhalefetin baskı altına alınabilmesi için her zaman el altında tutulması gereken bir “seçenek” olduğu söylenebilir. Özellikle cemaatçi eğilimlerin yaygınlaşması ve sağ popülist politika ve eğilimlerin giderek daha fazla vurgulanması, faşizmin artık geride kaldığı anlamına gelmeyebilir; Batı dünyası için bile. 

Aslında şiddet, faşizme kadar varmasa da, kapitalist sistemin her zaman başvurduğu kullanışlı bir araç olmuştur.Bkz. Hüseyin Özel, “‘Neoliberal Violence’ – An Attempt to Embed Society in the Market,” a.g.e. Her şeyden önce sistemin dayandığı toplum anlayışını en iyi dile getiren, Hobbes’cu sosyal kontrat “anlatısında”, hoş olmasa da, kendi çıkarları için bireylerin (Homo Oeconomicus’un) şiddete başvurmasını engelleyecek bir etkenin bulunmadığını ileri sürmektedir. Devlet, zaten bu eğilimi önlemek için oluşturulur; şiddeti önlemenin en etkili yolu da devlet şiddetini kullanmaktır. Devlet, yalnızca bireyler arasındaki şiddeti önlemekle kalmaz; hatta, kapitalizmin kurumlaşması bakımından da en kullanışlı örgüttür. Bu bakımdan Karl Polanyi’nin, “liberal iktisadi düzen ilk İngiliz politik iktisatçılar tarafından tasarlandı; devletin gücüyle kurumlaştırıldı”Kari Polanyi-Lewitt, “Towards Alternatives: Re-Reading the Great Transformation,” Monthly Review, cilt 47, no. 2, Haziran 1995, s. 10-11. sözünün bugün de geçerli olduğunu söylemek yanlış olmaz; yani, tıpkı 19. yüzyıldaki gibi, neoliberal dönüşümün de uygulanabilmesi, devletin kaynakları ve gücünün kullanılmasına bağlı. Bu gereklilik, toplumun dönüştürülmesi (ideolojik ya da başka türlü) için son derece önemlidir.Kapitalizmin tarihi boyunca şiddeti araçsallaştırma biçimleri konusunda kapsamlı bir tartışma için bkz. Sultan Şahin, Çağın Devleti ve Şiddet, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İnsan Hakları Anabilim Dalı, yayınlanmamış doktora tezi, 2019. Piyasa ‘reformlarının’ uygulanması, sosyal güvenlik sisteminin az çok tasfiye edilmesi, toplumsal muhalefetin bir biçimde “ehlileştirilmesi” için devlete her zaman gerek vardır, çünkü “yapısal reformlar” her zaman muhalefet yaratır; bu muhalefetin de bir biçimde susturulması gerekir. Ayrıca, ideal Homo Oeconomicus’un yaratılması, bireylerin “politik bütünün sorumlu bir birimi olarak işlev görmesini engellemek için tasarlanan bir yeniden eğitimi” Karl Polanyi, Great Transformation, a.g.e., s. 237. de gerektirmektedir. Bu türden bir “yeniden eğitim”, ideolojik araçların yanı sıra, tahakküm yoluyla da gerçekleştirilmektedir. Neoliberalizmin “kaybedenleri”, yani çoğunlukla emekçi sınıflar, ellerindeki her türlü araçla, sermayenin boyunduruğuna karşı çıkmaya çalışsalar bile, giderek artan güvencesizlik ve şiddetin bilinçli bir biçimde kullanılması onları başarıya ulaşmaktan alıkoymaktadır. 

Bu bakımdan dikkate almamız gereken bir başka tehlike, emekçi sınıfların sermayenin boyunduruğundan hoşnut olmamalarının, paradoksal görünse de, yabancı düşmanlığı ve ırkçılığı besleyecek biçimde kendisini dile getirmesi, bunun da faşizmin önünü açmak için kullanılabilecek olması. Bu bakımdan, aslında bugünlerde yaşadıklarımızın, dünyada 1930’lardaki durumdan çok da uzak olmadığı söylenebilir. Özellikle yerelleşme ve cemaatlerin öne çıkarılma eğiliminin güçlenmesi, “öteki” sorununun her zamankinden daha fazla dile getirilir hale gelmesi, farklı grup, kesim, sınıf ya da cemaatler arasındaki çatışma potansiyellerinin yükselmesi, giderek ulus-devletin gücünü yeniden kazanmak için popülist ve otoriter eğilimleri beslemesi, geleceğe yönelik olarak iyimser olmayı zorlaştırıyor. 2008 krizinin ardından, durgunluğun aşılması konusundaki kötümserlik, bu eğilimlerin artarak yaygınlaşmasına da yol açacak görünüyor. 

'De te fabula narratur' “Öykü seni anlatıyor” (Marx’tan esinle) 

Türkiye’nin son yirmibeş yılda yaşadığı dönüşümlere bakıldığında, belki de siyasal İslamcı tonun dışında, aslında yukarıda anlatılan gelişmelerin ortaya çıkardığından farklı bir resmi ortaya çıkarmadığını söyleyebiliriz. Türkiye’deki gelişmelerin temelinde, “küreselleşme” (ve Post-Modernite) dönemindeki küresel eğilimlerle yerel eğilimler ile güçlerin birbiriyle çakışması, birbirini desteklemesi sürecinin yattığını söylemek yanlış olmaz. Bu süreçler, yinelemek gerekirse, satırbaşları olarak, uluslararası ölçekte refah devletinin çöküşü (ve ulus devletin güçten düşmesi), Post-Fordizm, neoliberal dönüşüm, partikülarizm, cemaatçilik ve “çokkültürlülük/ çokkültürcülük” süreçleri (ya da genel olarak “Post-Modern durum”) ile ulusal ölçekte yaşanan (“refah?” devletinin yaşadığı) ekonomik sorunlar, yaşanan göç olgusu ve genel olarak “taşranın” (ve dolayısıyla “kentin”) yaşadığı ekonomik ve toplumsal dönüşümler ile bunun sonucunda gerçekleştiğini düşündüğümüz “zihniyet” dönüşümü olarak sıralanabilir. 

Siyasal İslamın 1980’lerden bu yana güç kazanarak politikada egemen hale gelmesi, bu konudaki 12 Eylül rejiminin ve ardından gelenlerin desteklerinin yanısıra, hatta onlardan daha fazla, sözü edilen bu gelişmelerle de ilişkili görünmektedir. Bir yandan partikülarist ideoloji ve ilişkilerin ağırlık kazanması, öte yandan da bu ilişkilerin giderek küresel kapitalizmin ve finansal süreçlerine eklemlenmesi sonucunda ekonomik güç de elde ediyor olmaları, sermayenin boyunduruğunun artırılmasını kolaylaştıran bir rol oynamış görünüyor. Bu yeni “ideolojinin”, kimi bakımlardan eski, modernist nitelikteki (“çağdaşlaşma” vs.) bir ideolojiden çok daha üstün olduğu tartışma götürmez. Hem iktisadi etkinliklerin önünü açan (kimi ufak tefek jargon değişiklikleriyle; örneğin artık “faiz” yerine “kar payı” demek mümkün), hem de “mazlum” bir söyleme sahip olan (“komşumuz açken tok yatamayız”; “ezilenlerin yanında olmak gerekir”, vs.) bu yeni ideoloji, ister istemez dünya tasarımının da değişmesine yol açıyor görünmektedir. Burada, her ne kadar yaşananlar bizlere çok tanıdık geliyorsa da, bir kez daha, bunun daha genel, “küresel” bir süreç olduğunu unutmamak gerekir. 

Bu yazının benimsediği bir bakış açısı, böyle bir çerçevenin Türkiye’de özellikle son yirmi yılda yaşanan değişmeleri de anlamakta yararlı olabileceğidir. “Sosyal devletin” ölümü, post-modern eğilimler, yeni, Aydınlanma karşıtı söylemler hepimizin bildiği şeyler. Belki de bunlara eklenmesi gereken bir başka nokta, yıllardır sosyologların (ve kimi iktisatçıların) sürekli üzerinde durduğu, göç olgusu. Bu da sadece iktisadi değil, aynı zamanda kültürel ve özellikle bugünlerde daha açık gördüğümüz gibi politik içermeleri olan bir süreç. Köyden (ya da genel olarak “taşradan”) kente göç edenler, başka seçenekleri olmayan ve ne pahasına olursa olsun kentte (piyasanın gelişiminin kentlerde daha fazla olduğu varsayımıyla) ve iktisadi hayatta tutunmak zorunda olan insanlardı. Kültürel olarak da, kent kültürüne (ya da belki de “Aydınlanma” kültürüne) yabancı olan bu insanların mücadelesi, Türkiye’nin son kırk yılına (belki de daha öncesini) damgasını vuran bir süreçti. Bu dönemde, “taşradan” gelen insanların kentteki iktisadi etkinliklerde ağırlıklarının giderek arttığını söylemek yanlış olmayacaktır. 

Bu süreci açıklayabilmek için iktisadi bakımdan önemli üç olguyu, daha doğrusu sermaye birikiminin üç önemli kaynağını dikkate almak gerekiyor. İlk olarak, Cumhuriyet tarihin her döneminde sermaye birikiminin temel kaynaklarından birisinin devlet olduğu, devlet aygıtının (ya da kimi kesim ya da kurumlarının) kontrol edilmesinin sermaye birikiminizi garantiye almak için gerekli olduğunu unutmamak gerekir. İkinci olarak, sanayi ve ticaretteki onca gelişmelere rağmen hala önemli bir kaynağın toprak ve üzerinden yapılan olduğunu gözden ırak tutmamalıyız. Bugün bile büyük şirketlerin önemli kazanç kaynaklarından birisinin, arazi spekülasyonu ve inşaat olduğu gözlenmektedir (Buğra, 2003). Üçüncüsü de daha “iktisadi” görünen etkinlikler yani ticaret ve sanayi (daha çok da ticaret ve finansal etkinlikler). Bu durumda sermaye birikiminizi gerçekleştirmenin (tek tek kişiler bazında değil, grup bazında) basit ama garantili bir yolu, devletin kaynaklarını (iktisadi ve politik) kullanarak toprak spekülasyonu ve özellikle ticaret ve finansal etkinlikler. Bunun da en emin yollarından birisi, yerel yönetimlerin politik gücünün artırılarak iktisadi etkinlikleri kontrol etme yeteneğinin artırılması yoluyla başarı ve güç kazanmak. 

Daha önceleri devlet aygıtı içinde yer almak için önemli bir eğitim (sadece formel eğitim anlamında değil, tecrübe ve iş üzerinde eğitim (training) sürecinden geçmek gerekirken artık yerel yönetimler yoluyla bu tür meşakkatli süreçlerden geçmeden kaynakların kontrolünü elde tutmak daha kolay görünüyor. Bunun yanında, küreselleşmenin nimetlerinden (ticaretin ve ihracatın gelişmesinin yanında, özellikle 1990’lar ve 2000’lerin ilk on yılında ağırlıklı olan uluslararası fon akımları –“sıcak para”– gibi) yararlanarak elde edilen finansal kaynaklar, kullanılan temel mekanizmasının yerel yönetimlerin imar sürecini kontrol etme güçleri olduğu bir arazi spekülasyonu, inşaat sektörünün gelişimi, gibi kanallar hem ekonomiyi hem de politik yaşamı büyük ölçüde etkilemiş görünmektedir. Bunlara bir de emekçi sınıf ve kesimlerin baskı altına alınmasını sağlayan otoriterleşmeyi eklersek, Türkiye’deki sermaye birikimi sürecini anlamak daha kolay görünüyor. 

Aziz Konukman, yeni sermaye birikim rejiminin inşasını anlattığı çok önemli bir yazısında,Aziz Konukman, “Türkiye’de Sermaye Birikimi Çerçevesinde Yeni Rejim’in İnşa Süreci, a.g.e Türkiye’deki neoliberal otoriter devletin oluşumunda tanımlayıcı olan üç evreden sözediyor: 1980’lerden 90’ların sonuna kadar süren, Washington Uzlaşısı ya da devletin “küçülmesini” hedefleyen ve devlet gücüyle uygulamaya konan “birinci kuşak reformlar”, ikinci olarak neoliberal dönüşümlerin kurumsallaştırıldığı, “kurumsalcı” PostWashington Uzlaşısı ve son olarak da, yapılan ve gelecekte yapılacak olan reformlara anayasal güvence sağlayacak Anayasa değişikliği yoluyla neoliberal otoriter devletin oluşumunun tamamlandığı evre. 12 Eylül’ün ardından, 1990’ların sonuna kadar kamu ekonomisinin doğrudan başbakana bağlı olarak çalışan bağımsız kurullar aracılığıyla yürütüldüğü ilk dönemde, kamu ekonomisi yönetimi merkezileştirilmişti. İkinci evrede, deregülasyondan çark edilerek devletin “piyasa dostu” reformları yürüten temel düzenleyici olduğu “yönetişim” düşüncesi ön plana geçmişti. Konukman’ın deyişiyle, “bütün iktidar sermayeye” şiarının egemen olduğu bu dönemde, bir yandan devletin kurumları neoliberal hale gelirken, öte yandan bu kurumların sermayenin değişik kesimleriyle bütünleştirilmesi gerçekleştirilmişti.Aziz Konukman, “Türkiye’de Sermaye Birikimi Çerçevesinde Yeni Rejim’in İnşa Süreci”, H. T. Benli, E. Hacısalihoğlu, D. Kutlu ve G. Savul (ed.), Sosyal Politika ve İktisat Yazıları: Prof. Dr. Seyhan Erdoğdu’ya Armağan, Ankara: Mülkiyeliler Birliği Yayınları, 2020 içinde. Bunların devamında da, “esnek ve güvencesiz” bir istihdamın çerçevesini çizen KHK değişiklikleriyle kamu hizmetlerinin ticarileşmesi, hizmet alımlarının yaygınlaştırılması vs. gibi değişiklikler, aslında sermayenin boyunduruğunun devlet eliyle yaratıldığı bir dönüşümün son aşamalarıydı. Üçüncü evrede, özellikle 15 Temmuz’un ardından yaşanan olağanüstü dönemde, sermayenin yağması ve egemenliği giderek artacaktı. Bugünlerde yaşanan pandemi de, aslında neredeyse hepsi emekçi sınıfların aleyhine olan “önlemlerin” daha da ağırlaştırılmasına yol açmıştır. Bu bakımdan pandeminin aslında AKP için bir “fırsat” olduğunu söylemek mümkündür. Olağanüstü koşullar kılıfı altında, bütün önlemler, herhangi bir tartışma ya da muhalefet sözkonusu olmadan görece daha kolay biçimde uygulamaya konabilmiştir. Bunun yanında Türkiye Varlık Fonu yoluyla kamu kaynaklarının doğrudan kontrolü ve yağmalanması süreci daha kolay yürütülebilecekti. Bu son adımın, maliyeti giderek artan dış kaynakları edinme zorluğunun yarattığı, özellikle inşaattaki durgunluktan kaynaklanan ekonomik gerilemeyle mücadele etme amacını güttüğünü söylemek mümkünse de, kaynakların kontrolü ve yağmalanması sürecinin merkezileştirilmesinin, AKP, dolayısıyla da sermaye için yaşamsal öneme sahip olduğunu da unutmamak gerek. 

Görüldüğü gibi bu anlattığım bu öyküde, siyasal İslam ile otoriter, tek adam yönetiminin kurumsallaşması sürecine çok fazla ağırlık vermedim. Bu gelişmeler, sistemin temellerini değiştirmekten çok, neoliberal dönüşümünün daha kolay gerçekleştirilmesi için kullanılan ideolojik ve politik araçlar olarak görülmeli. Siyasal İslam, yukarıda Sabri Ülgener’in sözünü ettiği “rant ve gelir kaynaklarına abanma” süreci içerisinde kimlere (aslında “yanaşmalara” demek de yanlış olmaz) ayrıcalık yapılacağını belirlemenin, aynı zamanda da emekçi sınıflar için “zincirlerin üzerinde açan hayali çiçekler” ya da “kalpsiz dünyadaki sığınaklar” sağlamanın ötesinde, çok da “kendine özgü” görünmüyor; çünkü asıl dert, neoliberal dönüşümlerin kayıtsız şartsız tamamlanması. Kuşkusuz bu saptama, siyasal İslam’ın öneminin göz ardı edilebileceği anlamına gelmiyor; özellikle laiklik ilkesinin altının oyulması, bütün bir Aydınlanma projesinin saldırı altında olması, bu iktidarın yol açtığı önemli kayıplar. Burada vurgulanan yalnızca, sermaye birikim süreci bakımından bu eğilimlerin, neoliberal dönüşümleri kolaylaştırmak için kullanılıyor olması. Bu bakımdan örneğin Hindistan’da Hinduizm’in benzer bir politik rejim için kullanılıyor olmasından daha farklı görünmüyor. 

Epilog 

Mart 2020’den itibaren ülkemizde de ağırlığını duyuran ve pandemi düzeyine erişen Covid-19, iktisadi, sosyal ve bireysel boyutlarda önemli kayıplara yol açtı. Yerleşik iktisatçılar genel olarak bu durumun bir “şok” ya da “arızi” bir durum olduğu konusunda hemfikir görünüyorlar. Sanki “işler” sorunsuz giderken birdenbire bu pandemi çıktı ve yaşadığımız sorunlara yol açtı. Ancak pandemiden önce de küresel sistemin durgunluk, yoksulluk ve eşitsizliklerin artışı gibi sorunları, hatta kriz beklentileri vardı. Pandemi bütün bunların üzerine, deyim yerindeyse, tuz biber ekti. Ancak pandeminin aslında zaten varolan iktisadi ve sosyal eğilimleri güçlendirmenin ötesinde ekstra sorunlara yol açmadığını, daha çok aslında zaten yaşıyor olduğumuz sorunları daha hızlandırdığını ya da pandemiyle yaşadıklarımızın bir tür “ön gösterim” (preview) olduğunu düşünmek daha doğru görünüyor. Kuşkusuz bu düşünce, pandeminin hem sağlık sisteminde hem de giderek ekonomi üzerinde yarattığı baskı ve yükleri küçük görmek anlamına gelmiyor; yine de pandemi olmasaydı bile insanlığın, bu sorunlarla bir biçimde yüzyüze kalacağı. Dolayısıyla asıl soru, bütün bunların temelinde ne olduğu. 

Bu yazıda vurgulanan da, asıl sorunun, ‘80’lerde başlayan, 90’larda hız kazanan, 2008 kriziyle başarısızlığı açığa çıksa da hala “tam gaz” sürdürülen “neoliberal dönüşüm”ün, dolayısıyla da kapitalizmin başarısızlığının, pandemiyle birlikte daha görünür hale gelmiş olması. Pandeminin kapitalizmin sermaye birikim sürecinin yaşadığı gerilim ve çelişkilerin nedeni olmadığı, yalnızca bunları daha “görünür” kıldığı bir gerçek. Bu yüzden, birikim rejiminin, pandemi ya da hatta siyasal İslam gibi “arızi” boyutundan çok “yapısal” nitelikleri üzerinde durmak, toplumsal muhalefetin örgütlenmesi bakımından da önemli görünüyor. Önümüzdeki günlerin giderek daha sancılı geçeceğini söylemek yanlış olmaz. Ne yazık ki, insanlık için “barbarlık” günlerinin henüz bitmediğini söylemek için yeterince neden var görünüyor. Bu yüzden önemli bir mücadele alanı, bu başarısızlığın ortaya dökülerek alternatiflerin tartışılmasının sağlanması. Yoksa, bugünlerde “iş alemi” ile “muhalefetin”, sanki bir alternatif sunuyorlarmış gibi, otoriter eğilimleri ve “demokrasi eksikliğini” temel sorun olarak sunma vodvilini, hep birlikte seyretmeye devam ederiz. 

http://dayanismameclisi.org/

http://dayanismameclisi.org/index.php/dayanisma-forumu/

Haber

SÖYLEŞİ | AKP'nin sınıfı: Sermaye birikim süreçleri kapsamında AKP