11 Kasım 1918'de Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesini sağlayan ateşkesin yıldönümü, Fransa'da her yıl törenlerle anılıyor. Milyonlarca insanın hayatına mal olan savaşın sona erdiği bu tarih, normal koşullarda savaşın yıkımını ve barışın değerini hatırlatması gereken bir gün.

Ancak Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un bu yılki anma törenlerinde verdiği mesaj farklıydı. Avrupa'da yüksek yoğunluklu savaşın geri döndüğünü, tehditlerin arttığını ve barışın kendiliğinden korunamayacağını söyleyen Macron, Fransa'nın askeri kapasitesinin güçlendirilmesini ve yurttaşların savunma çabasına katılmasını öne çıkardı. 2017'den bu yana askeri bütçenin iki katına çıkarılmasını da bu yaklaşımın bir başarısı olarak sundu.

Birinci Dünya Savaşı'nın bitiş yıldönümünde verilen mesaj böylece savaşın nedenlerini ve sonuçlarını sorgulamak yerine, yeni savaşlara hazırlık yapılması gerektiği fikrine bağlandı.

Oysa 1914-1918 arasındaki savaşın tarihi, Macron'un çizdiği tablonun tam tersine, savaşın karşısında duranların ve savaşın gerçek yüzünü teşhir edenlerin tarihi.

1917: Cephedeki askerler de savaşa isyan etti

Birinci Dünya Savaşı'nın en çarpıcı olaylarından biri, 1917 yılında Fransız ordusunda yaşanan asker ayaklanmalarıydı.

Yıllardır süren savaşta milyonlarca asker hayatını kaybetmiş, cepheler defalarca değişmiş ama savaşın sonu bir türlü gelmemişti. Fransız komutanlığı, 1917 baharında General Robert Nivelle'in planladığı büyük bir saldırıyla Alman savunmasını kırmayı hedefledi. Chemin des Dames bölgesinde gerçekleştirilen saldırı, ağır kayıplara rağmen başarısız oldu.

Askerler açısından artık dayanacak güç kalmamıştı. Sürekli tekrarlanan saldırılar, sonuçsuz taarruzlar, yetersiz ekipman ve komutanların asker hayatını hiçe sayan kararları orduda büyük bir öfke biriktirmişti.

Mayıs ve Haziran 1917'de bu öfke büyük bir isyana dönüştü. Fransız ordusunun çok sayıda tümeninde askerler cepheye gitmeyi reddetti. İsyan, Alman ordusuna karşı savaşmayı bırakıp düşmana teslim olmak anlamına gelmiyordu. Askerler savunma görevlerini sürdürmekle birlikte, sonuçsuz ve anlamsız saldırılarda ölüme gönderilmeyi reddediyordu.

Fransız tarihinin bu önemli olayında yaklaşık 68 tümen düzeyinde ayaklanma veya toplu itaatsizlik vakası kaydedildi. Askeri mahkemeler binlerce kişiyi cezalandırdı. 554 asker idam cezasına çarptırıldı, 49'u kurşuna dizildi.

İsyanların ardından Fransız komutanlığı saldırı politikalarını değiştirmek zorunda kaldı. Komuta heyeti değişti. General Pétain'in askerlerin taleplerini kısmen karşılaması ve gereksiz saldırıları durdurmasıyla kriz yatıştırıldı.

Cephedeki askerler, savaşın nasıl yürütüleceğine karar verenler değildi. Ama o kararların bedelini kendi hayatlarıyla ödüyorlardı. Komutanların itibar ve kariyer hesapları, siyasetçilerin ve büyük güçlerin çıkarları uğruna askerler tekrar tekrar ölüme gönderiliyordu.

Zafer Yolları: Savaşın gerçek yüzü

Stanley Kubrick'in 1957 yapımı "Zafer Yolları" (Paths of Glory) filmi, işte bu tarihsel gerçekliğin sinemadaki en güçlü anlatımlarından biridir.

Kirk Douglas'ın başrolünde oynadığı film, Birinci Dünya Savaşı'nda Fransız ordusunun gerçekleştirdiği sonuçsuz bir saldırıyı konu alır. Komutanların askeri başarı kazanma ve kariyerlerini yükseltme hırsı, askerlerin hayatından daha değerlidir. Başarısızlık ortaya çıktığında ise sorumluluk üst komutanlığa değil, cephedeki askerlere yüklenir.

Birlikleri imkansız bir saldırıya gönderen generaller, başarısızlığın hesabını vermek yerine askerleri korkaklıkla suçlar. Rastgele seçilen üç asker, diğerlerine gözdağı vermek amacıyla askeri mahkemede yargılanır ve kurşuna dizilir.

Filmde Kirk Douglas'ın canlandırdığı Albay Dax, askerlerini savunmaya çalışır. Ancak karşısında yalnızca bir askeri mahkeme değil, kendi hatalarını örtbas etmek isteyen bir komuta düzeni vardır.

Kubrick'in filmi, savaşın yalnızca cephedeki karşılıklı çatışmadan ibaret olmadığını gösterir. Savaş aynı zamanda emir-komuta zincirinin, sınıfsal ayrıcalıkların ve iktidar ilişkilerinin insan hayatı üzerindeki tahakkümüdür.

Filmin Fransa'da gösterimi uzun süre engellendi. Fransız ordusunun ve askeri yönetiminin bu şekilde resmedilmesi kabul edilemez bulundu. Film ancak 1975 yılında Fransa'da gösterime girebildi.

Türkiye'de de film uzun süre sinema salonlarında gösterilmedi. Bununla birlikte, 1977 yılında TRT'de gösterildi. Ancak filmde Albay Dax’ın suçlamalarını milliyetçilik yaparak geçiştirmeye çalışan General Mireau’ya söylediği "Milliyetçilik alçakların son sığınağıdır" sözü nedeniyle filmin gösterilmesi için öneri veren, dublajını yapan personel dahil olmak üzere filmin yayına hazırlanmasında görev alan personel hakkında savcılık soruşturması açılsa da filmin gösterimi engellenememiştir. 

Fransa topraklarında Ekim Devrimi için ölen Rus askerler

Birinci Dünya Savaşı'nın emperyalist karakterini gösteren bir başka çarpıcı olay ise Fransa'da bulunan Rus askerlerinin isyanıydı.

Rusya, Fransa'nın müttefiki olarak savaşın içindeydi. Fransa'nın asker ihtiyacını karşılamak amacıyla 1916'da Rus birlikleri Batı Cephesi'ne gönderilmişti.

Ancak 1917 Şubat Devrimi ve Çarlık yönetiminin yıkılması, Fransa'daki Rus askerlerini de derinden etkiledi. Rusya'da savaşın sona ermesini isteyen devrimci hareket güçlenirken, Fransız topraklarında bulunan askerler de artık bu savaşın parçası olmak istemediklerini açıkladılar.

Aralarında Bolşeviklerin de bulunduğu Rus birliklerinin bir bölümü cepheye dönmeyi ve savaşa devam etmeyi reddetti. Fransız yönetimi, bu hareketin kendi ordusundaki askerler arasında da yayılmasından endişe ediyordu. Nitekim aynı dönemde Fransız ordusunda da büyük isyanlar yaşanıyordu.

Rus askerleri La Courtine kampına gönderildi. Burada kendi Sovyetlerini oluşturan askerler, silahlarını teslim etmeyi ve subaylarına itaat etmeyi reddederek aylarca direndi.

Eylül 1917'de Fransız ordusu ve Rus ordusunun Bolşevik Devrimi'ne karşı çıkan kesimleri birlikte harekete geçti. Kamp kuşatıldı, teslim olma çağrıları yapıldı. Ardından 16 ve 17 Eylül günlerinde Fransız topları Rus askerlerinin bulunduğu kampa ateş açtı.

Çok sayıda askerin öldüğü bastırma harekâtının ardından isyancı askerler dağıtıldı. Direnişin önde gelenleri Kuzey Afrika'ya gönderilirken, binlerce asker cephe hattından alınarak çalışma taburlarına ayrıldı.

11 Kasım'ın hatırlattığı şey savaş hazırlığı değil, savaşa karşı mücadeledir

Birinci Dünya Savaşı'nın tarihi, yalnızca cephelerdeki askeri zaferlerin ve yenilgilerin tarihi değildir. Aynı zamanda savaşa gönderilen insanların isyanlarının, itaat etmeyi reddedenlerin ve savaşın gerçek yüzünü anlatmaya çalışanların tarihidir.

Fransız askerleri gereksiz saldırılarda ölmeyi reddetti. Rus askerleri kendi ülkelerinde başlayan devrimin ardından emperyalist savaşın parçası olmayı istemedi. Kubrick ve Douglas ise bütün bu gerçekleri, askerlerin hayatını bir komutanın kariyerinden daha değersiz gören düzeni teşhir ederek sinemaya taşıdı.

Bugün Macron'un 11 Kasım törenlerinde verdiği mesaj, tam da bu tarihsel hafızanın tersine çevrilmesi anlamına geliyor. Savaşın sona erdiği gün, yeni savaşlara hazırlanmanın gerekçesine dönüştürülüyor.

Oysa Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Avrupa'nın dört bir yanında yükselen savaş karşıtı hareketler, asker isyanları ve devrimler başka bir gerçeği gösterdi: Halklar savaş istemeyebilir, askerler savaşmayı reddedebilir ve emperyalist güçlerin çıkarları için yürütülen savaşlara karşı çıkabilir.

11 Kasım'ın asıl hatırlanması gereken yanı budur. Savaşın kaçınılmaz olmadığını, ona karşı mücadele etmenin mümkün olduğunu ve barışın silahlanma yarışından değil, halkların ortak mücadelesinden geçtiğini hatırlamak.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz.

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.